«Ներկայ Մարտահրաւէրներին Դիմակայելու Համար Արցախում Պէտք Է Լինի Խորհրդարանական Կառավարման Համակարգ». Ա. Աղաբեկեան

Վարեց` ԱՐՄԻՆԷ ՆԱՐԻՆԵԱՆ

Ձեզ ենք ներկայացնում «Ապառաժ»-ի հարցազրոյցը ԼՂՀ փոխվարչապետ, ՀՅԴ Արցախի Կենտրոնական կոմիտէի անդամ Արթուր Աղաբեկեանի հետ:

ԱՐՄԻՆԷ ՆԱՐԻՆԵԱՆ.- Տեղեկութիւն ունենք, որ ընտրական օրէնսգրքում մի շարք փոփոխութիւններ պէտք է կատարուեն, սակայն հասարակութեանը հասանելի չէ` այդ փոփոխութիւնների նախաձեռնութիւնը կառավարութեա՞նն է, թէ՞ Ազգային ժողովինը: Նաեւ հասկանալի չէ, թէ ո՞րն է ընտրական օրէնսգրքում նոր փոփոխութիւններ կատարելու պահանջը:

ԱՐԹՈՒՐ ԱՂԱԲԵԿԵԱՆ.- Իրականում կառավարութիւնն է նախաձեռնել` ընտրական օրէնսգրքում նոր փոփոխութիւններ կատարելու: Պէտք է գիտակցենք, որ մեր երկիրը գտնւում է կայացման փուլում, ուստի նաեւ կայացման փուլում է գտնւում ընտրական գործընթացը: Հայաստանում եւ ԼՂՀ-ում այնպիսի քաղաքական մթնոլորտ է տիրում, որ ամէն ընտրութիւնից յետոյ անհրաժեշտութիւն է առաջանում նոր օրէնսդրական փոփոխութիւնների` հիմք ընդունելով ընտրութիւնների ժամանակ հրատապ լուծում պահանջող խնդիրները: Եթէ հարցը դիտենք այս պարունակում, ապա դեռ մօտակայ ժամանակներում ամէն ընտրութիւններից յետոյ անհրաժեշտ է լինելու ընտրական օրէնսգրքում փոփոխութիւններ մտցնել` նպատակ հետապնդելով յաջորդ համապետական նշանակութեան ընտրութիւններին ընտրողների մօտ վստահութեան մթնոլորտ ստեղծել, որպէսզի քաղաքացին գիտակցի եւ ընդունի, որ իր քուէով նա մասնակցում է երկրի կառավարմանը:

Իշխող քաղաքական կուսակցութիւնները, քաղաքական անհատները, քաղաքական ուժերը պէտք է ձգտեն հասնել մի այնպիսի աստիճանի, որ քաղաքացու քուէն մեծ դերակատարութիւն ունենայ երկրի կառավարման գործում: Դա պէտք է դառնայ նրանց առաջնային պարտականութիւններից մէկը: Դեռեւս 90-ականներին ունէինք 100 տոկոս մեծամասնական ընտրակարգով ձեւաւորուած խորհրդարան:

Քաղաքական գործիչները դեռ շարունակում են վիճել, թէ իրականում ո՛րն է ամենաճիշդ խորհրդարանի ընտրակարգի ձեւը` 100 տոկոս մեծամասնակա՞ն, թէ՞ 100 տոկոս համամասնական, թէ` ե՛ւ նա, ե՛ւ նա: ՀՅԴ-ն ունի իր յստակ դիրքորոշումը, եւ դա ձեւաւորուած տեսակէտ է ոչ միայն ՀՅԴ Արցախի կառոյցի, այլեւ ՀՅԴ Ընդհանուր ժողովի ժամանակ քննարկուել եւ ընդունուել է, որ լաւագոյն խորհրդարանը Հայաստանում եւ ԼՂՀ-ում կը համարուի այն խորհրդարանը, որը կը ձեւաւորուի 100 տոկոս համամասնական ընտրակարգով: Այն տեսակէտը, որ մեծամասնական ընտրակարգով ընտրուած պատգամաւորը Ազգային ժողովում ներկայացնում է հասարակութեան մի հատուածին, ինքնին Ազգային ժողովի քաղաքական մարմին լինելու կոչմանը չի համապատասխանում:

Խորհրդարանի պատգամաւորի թիւ մէկ առաքելութիւնը քաղաքական խմբի կազմում կառավարութեանը լաւագոյնս կառավարելու հնարաւորութեան ընձեռումն է կամ, ինչո՞ւ չէ, ճիշդ կառավարելու պարտադրումը: Խորհրդարանը քաղաքական մարմին է, եւ քաղաքական կուսակցութիւնը պէտք է արժանանայ ընտրողի քուէին: Իսկ ընտրողը քուէն տալիս է ոչ թէ առանձին անհատի, այլեւ կուսակցութեան այն ծրագրերին, որով տուեալ կուսակցութիւնը ներկայանում է ընտրողներին` ակնկալելով նրանց աջակցութիւնը: Սխալ կարծիքներ կան Հայաստանում եւ ԼՂՀ-ում, որ կուսակցութիւնների ներկայացրած ընտրացանկերում կարեւորւում են առաջնային համարները: Իմ համոզմամբ, ընտրացանկը պէտք է ստորադասուի այն ծրագրին, որով քաղաքական կուսակցութիւնը ներկայանում է ժողովրդին: Իսկ ինչ վերաբերում է ընտրացանկին, ապա այնտեղ կարեւոր են ոչ թէ առաջին հորիզոնականներում ընդգրկուած անձինք, այլեւ` բոլոր այն անհատները, որոնք իրենց կենսագրութեամբ, քաղաքական կեցուածքով, կուսակցութեան ծրագիրը ներկայացնելու կամքով եւ պատրաստակամութեամբ ներկայանում են հասարակութեանը:

100 տոկոս համամասնական ընտրակարգի դէմ հանդէս եկող ոչ ոք չի կարող ինձ համոզել, որ այդ ընտրակարգը Ազգային ժողովը կտրում է հասարակութիւնից: Կարծում եմ, որ կառավարութեան այս նախաձեռնութիւնը լուրջ քննարկման առարկայ է դառնալու ԼՂՀ Ազգային ժողովում, եւ դաշնակցական պատգամաւորները կ՛անեն ամէն ինչ, որպէսզի մեզ յաջողուի անցնել այդ ընտրակարգին:

ԱՐՄԻՆԷ ՆԱՐԻՆԵԱՆ.- Կարելի՞ է ենթադրել, որ որպէս դաշնակցական` դուք կողմ էք երկրի կառավարման խորհրդարանական համակարգին:

ԱՐԹՈՒՐ ԱՂԱԲԵԿԵԱՆ.- Դեռեւս 1992 թուականին, երբ ԼՂՀ Գերագոյն խորհրդի նախագահ Արթուր Մկրտչեանի խորհրդականն էի, Գերագոյն խորհրդի նախագահութիւնում խօսւում էր, որ Արցախը պէտք չէ ունենայ նախագահական կառավարման համակարգ: Այդ ժամանակ դա էր մեր նորանկախ երկրի մօտեցումը այս հարցին: Սակայն Արցախում հետագայ քաղաքական ճգնաժամը բերեց նրան, որ Արցախը անցաւ կառավարման նախագահական համակարգին: Այսօր ես գտնում եմ, որ ունենք արդարացուած կառավարման ուղղահայեաց, սակայն կառավարման համակարգը պէտք է դիտարկել ոչ թէ տուեալ պահին արդարացուած կամ չարդարացուած լինելու, այլեւ սպասուելիք մարտահրաւէրներին դիմակայելու տեսանկիւնից: Ռազմավարական նշանակութեան որոշումներ կայացնելիս, նման որոշումներ կեանքի կոչելիս աւելի ազդեցիկ է գործում խորհրդարանական կառավարման համակարգը:

Հայաստանի սահմանադրութեան 55-րդ յօդուածի 13-րդ կէտով եւ ԼՂՀ սահմանադրութեան 68-րդ յօդուածի 14-րդ կէտով` հանրապետութեան վրայ զինուած յարձակման, դրա անմիջական վտանգի առկայութեան կամ պատերազմ յայտարարուելու դէպքերում յայտարարում է ռազմական դրութիւն, կարող է յայտարարել ընդհանուր կամ մասնակի զօրահաւաք եւ որոշում ընդունել զինուած ուժերի օգտագործման մասին: Պատերազմի ժամանակ հանրապետութեան նախագահը կարող է նշանակել եւ ազատել զինուած ուժերի գլխաւոր հրամանատարին: Զինուած ուժերի օգտագործման կամ ռազմական դրութիւն յայտարարուելու դէպքերում իրաւունքի ուժով անյապաղ գումարւում է Ազգային ժողովի յատուկ նիստ: Կարելի է ասել` Ազգային ժողովի մեծամասնութիւնը այո է ասում պատերազմին եւ հետագայ մասնակցութիւն չի ունենում` ամբողջ պատասխանատուութիւնը թողնելով նախագահին:

Խորհրդարանական կառավարման պարագայում, վարչապետի հետ միասին պարտադրուած է շարունակել կրելու պատասխանատուութիւն` որպէս իշխող մեծամասնութիւն, որպէս երկիրը իր վարած քաղաքական գծով պատերազմին հասցնող կամ պատերազմից դուրս բերող մեծամասնութիւն: Զինուած ուժերի կայացման ընթացքում, նրա կիրառման պարագայում, քաղաքացիական վերահսկողութիւնը, խորհրդարանական կառավարումը աւելի արտայայտուած է եւ աւելի ազդու: Այն դէպքում, եթէ Արցախի Հանրապետութիւնը ենթարկուի միջազգային հանրութեան ճնշումներին` տարածքներ զիջելու, Արցախի լինել-չլինելու առումով, ապա պէտք է ասեմ, որ այս ծանր բեռը մէկ անձին թողնելն անթոյլատրելի է: Այս մարտահրաւէրներին կարող է դիմանալ միայն խորհրդարանական կառավարման համակարգը: Եթէ խօսենք երկիրը հրամանագրերով ճգնաժամից հանելու խնդիրների լուծման մասին, ի հարկէ, արդիւնաւէտ է նախագահական կառավարման համակարգը: Պէտք է խոստովանեմ, որ Հայաստանում եւ ԼՂՀ-ում ե՛ւ նախագահական, ե՛ւ խորհրդարանական համակարգի տարրեր են գործում: Դրա օրինակը կարող է հանդիսանալ ռազմական դրութիւն յայտարարելու դրոյթը:

Ռազմական դրութիւն յայտարարել` նշանակում է երկրի ղեկավարին, մեր այսօրուայ պարագայում` նախագահին տալ լիազօրութիւններ, որով նա պատրաստելու է երկիրը պատերազմի, բայց ռազմական դրութիւն յայտարարողը Ազգային ժողովն է: Նաեւ` այս կարեւոր մարտահրաւէրն է, որը ստիպում է մեզ ունենալ 100 տոկոս համամասնական ընտրակարգով ընտրուած խորհրդարան: Ամէն պատգամաւոր, մանաւանդ` իշխանութիւնը ներկայացնող, պէտք է գիտակցի, որ կոճակ սեղմելով` նա մասնակից է լինում երկրի համար կարեւոր մարտահրաւէրներին դիմակայելուն: Այստեղ է երեւում, որ մարտահրաւէրների յաղթահարման ամբողջ պատասխանատուութիւնը Ազգային ժողովի վրայ է: Իշխող համակարգը եթէ խորհրդարանական է, ապա ոչ միայն պատերազմ յայտարարելն է մնում տուեալ իշխող կուսակցութեան պատասխանատուութեան ներքոյ, այլեւ` հետագայ գործողութիւնների ամբողջութիւնը: Արցախի համար կայ նաեւ մի շատ կարեւոր իրականութիւն, որը կարող է հիմք հանդիսանալ` հասկանալու համար, որ ճիշդ տարբերակը խորհրդարանական կառավարման երկիր ունենալն է: Իմ կարծիքով, այն երկիրը, որտեղ բնակչութեան թիւը մեծ չէ եւ խորհրդարանի պատգամաւորները կարող են անձնապէս ճանաչել երկրի բնակչութեան մեծամասնութեանը, կառավարման լաւագոյն ձեւը խորհրդարանական մոտելն է: Կիսանախագահական կամ կիսախորհրդարանական համակարգ ունեցող երկրները յաճախ են ենթարկւում քաղաքական ճգնաժամերի եւ երկիրը դուրս բերում բնականոն զարգացման հունից: Վստահ եմ, որ կառավարման լաւագոյն համակարգը կարելի է ձեւաւորել քաղաքական քննարկումների արդիւնքում` եթէ առկայ է հասարակական խաւերի մասնակցութիւնը:

ԱՐՄԻՆԷ ՆԱՐԻՆԵԱՆ.- Հնարաւո՞ր է արդեօք Արցախում կառավարման խորհրդարանական համակարգն ընդունուի` առանց Հայաստանում ընդունման:

ԱՐԹՈՒՐ ԱՂԱԲԵԿԵԱՆ.- Հնարաւոր է: Դուք հարց էք ուղղում մէկին, ով իր ցանկացած քայլի եւ գործողութեան հիմքում դնում է Միասնական Հայաստան կեանքի կոչելու նպատակը: Պիտի խոստովանեմ, որ դա Միացեալ Հայաստան ունենալու համար եւս մէկ քայլ կը լինի: Այն պէտք է ընդունել որպէս ճանապարհային քարտէսի մի փոքրիկ հատուած, որով պէտք է հասնենք այն վերը նշուած գերնպատակին, ինչի համար այսօր ապրում եւ ստեղծագործում է ամէն մի հայ: