«Հալէպի Արձանագրութիւնները» Կը Նկարագրեն Ցեղասպանութենէն Վերապրած Մանուկներու Տեսածները

Հայ որբեր Հալէպի մէջ, 1923

Հայ որբեր Հալէպի մէջ, 1923

Մուրիել Միրաք-Վայսպախ «Տի Արմինիըն Միրըր Սփեքթէյթըր»-ի մէջ լոյս տեսած իր յօդուածին մէջ կը գրէ, որ շուրջ մէկ դար առաջ Հալէպը գաղթականներու` Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրածներու համար ապաստանարան մըն էր: Ժընեւի մէջ Ազգերու լիկայի արխիւներէն նոր հրատարակուած նիւթերը Ցեղասպանութեան մասին հազուագիւտ փաստագրութիւն մը կը ներկայացնեն, ուր օգտագործուած են դանիացիներու քով հասած վերապրողներու անձնական պատմութիւնները: Անոնք հայեր էին, անոնցմէ շատերը` փոքրիկ որբեր, որոնք 1922- 1930 երկարող ժամանակահատուածի ընթացքին իսլամական տուներէ (թուրք, քիւրտ կամ արաբ) ազատած էին:

Փաստաթուղթերը, որոնք ծանօթ են «Հալէպի արձանագրութիւնները` Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւններ» անունով, հաւաքուած, ծանօթագրուած եւ խմբագրուած են Թաներ Աքչամի, Տիճլէ Աքար Պիլկինի եւ Մաթիաս Պիոռնլունտի կողմէ: Անոնք կը հրապարակուին www.armenocide.de կայքին վրայ, որ ցեղասպանութեան գերմանացի պատմագէտներ Վոլֆկանկ եւ Սիկրիտ Կուսթ ամոլին կողմէ նախաձեռնուած առցանց հրատարակչութիւն մըն է: Վերջիններս առաջիններն էին, որ Համաշխարհային Ա. պատերազմին վերաբերեալ Գերմանիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան արխիւներէն Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերող արխիւեր յայտնաբերեցին:

Դանիական մարդասիրական օժանդակութեան կազմակերպութեան աշխատակից դանիացի Քարեն Եփփէն էր, որ իբրեւ Միջին Արեւելքի մէջ կիներու եւ մանուկներու պաշտպանութեան լիկայի յանձնակատար` օժանդակեց հայ վերապրողներ իսլամացումէ փրկելու գործին: Այդ հայ վերապրողները իսլամ ընտանիքներու տուներուն մէջ պահուած էին, յաճախ` իբրեւ գերիներ կամ ծառաներ: 1921-ին իր պաշտօնին նշանակուելէն մինչեւ 1927, Եփփէի կազմակերպութիւնը «գործակալներու», ներառեալ կրօնաւորներու եւ գործարարներու ցանցի մը միջոցով աշխատանք տարաւ գտնելու եւ փրկելու համար Փոքր Ասիոյ մէջ գտնուող հայերը: Ինչպէս խմբագիրները իրենց ներածականին մէջ կը գրեն, ասիկա` «հսկայական գործ մըն էր: Շուրջ 100,000 հայեր, ընդհանրապէս կիներ եւ յաճախ շատ աղքատ, հիւանդութեամբ վարակուած, անգործ, որբացած, վատ սնուցուած եւ ցնցուած, որոնք Սուրիոյ տարածքին տարածուած էին եւ անոնցմէ շատեր գաղթականներու ճամբարներու մէջ կը գոյատեւէին: Հակառակ այն իրողութեան, որ հայկական եւ մասնաւորաբար ամերիկեան կազմակերպութիւնները պատերազմի աւարտէն ի վեր աշխատանք տարած էին հայերու ազատ արձակումը ապահովելու` շուրջ 20,000-30,000 կիներ եւ մանուկներ կը շարունակէին արգելափակուած մնալ իսլամներու մօտ. անոնք ենթակայ էին առեւանգումներու, բռնի ամուսնութեան, բռնաբարութեան եւ սեռային ստրկութեան»:

Այս հայերը յայտնաբերելու համար տարբեր վայրերու մէջ, ներառեալ Ռաքքայի, Տէր Զօրի, Ռաս ուլ Այնի եւ Հասիճէի մէջ հետախուզման կեդրոններ հաստատուեցան, որոնց մէջ հաստատուած գործիչները գիւղական շրջաններ շրջելով` իսլամական տուներու մէջ հայեր փնտռեցին: Ազատ արձակուած հայերը սկիզբը ապաստան գտան Հալէպի գաղթականներու մէկ ճամբարին վրաններու մէջ: Հայերու դանիացի բարեկամներու(ՀԴԲ) եւ Ազգերու լիկային միացեալ ղեկավարութեան տակ գտնուող ծրագիրները կը ներառէին հողամշակման աշխատանքներ, դպրոցներ եւ որբանոցներ: Հալէպի մէջ ՀԴԲ-ի գաղթականերու ճամբարը ծանօթ էր «20,000-ին քաղաքը» անունով: Այդտեղ վերապրողները կը գտնէին կերակուր, նիւթական ու բժշկական օժանդակութիւն, ինչպէս նաեւ` ապագայ աշխատանքի համար պատրաստութիւն: Փաստաթուղթերը, որոնք կը հրապարակուին իւրաքանչիւր գաղթականի ժամանման պահուն լեցուած ձեռագիր արձանագրութիւններն են, որոնք կը բովանդակեն նախնական տեղեկութիւններ, ինչպէս` անուններ, ծննդեան թուական եւ ծննդավայր:

Ահաւասիկ կարգ մը պատահական օրինակներ.

սիրանուշ Քորեսեան, տարիք` 16, Զարայէն, հօր անուն` Ոսկեհան, Հալէպի մէջ Քարեն Եփփէ որբանոց ընդունուած է 20 յուլիս 1922-ին: «Ան իր մեծ քրոջ հետ Ուրֆայէն եկաւ: Անոր հայրը Ուրֆայի մօտ գտնուող գիւղին մէջ սպաննուած է: Ան քրոջը ճակատագրին ծանօթ չէ: Ան վեց տարի թրքական տան մը մէջ իբրեւ ծառայ ապրած է: Բազմաթիւ անգամ փափաքած է փախուստ տալ, սակայն վախցած է, որովհետեւ իրեն հետ շատ գէշ կը վարուէին: Հետագային հայ կին մը օգնած է իրեն եւ ան գացած է հայկական եկեղեցի, ուրկէ զինք ուղարկած են Հալէպ: Անոր հօրեղբայրը Ամերիկա է: Սիրանուշ կապ հաստատեց իր ազգականներուն հետ, որոնք իրեն դրամ ուղարկեցին եւ կը պատրաստուին զինք Ամերիկա տանելու: Սիրանուշ մեր ճամբարը մուտք գործեց եւ ինքն իր ծախսերը կը հոգայ: Մեզմէ հեռացաւ 28 փետրուար 1923-ին, ազգականներուն մօտ»:

Գրիգոր Թուրքմոնօղլի, Մոշեկէն Գէորգի զաւակ, տարիք` 12, նոյն որբանոց ընդունուեցաւ 2 օգոստոս 1922-ին: «Իր ընտանիքին անդամներուն հետ տարագրուած է մինչեւ Մալաթիա, ուր զանոնք կորսնցուց: Ան հասաւ Ռում Քալէ, ուր 7 տարի ապրեցաւ թուրքի մը հետ` իբրեւ այգեպան: Իր գործը շատ ծանր էր իրեն համար, չէր կրնար աւելի տոկալ եւ փախուստ տուաւ դէպի Պերեճիկ: Այնտեղ հանդիպեցաւ հայ վարդապետի մը, որ 7 տարի ետք իր հանդիպած առաջին ազգակիցն էր: Ան քանի մը օր խնամած է, ապա զինք բերած է Ճարապլուս, ուր ծանօթացած է մեր կազմակերպութեան: Գրիգոր մեր մարդուն կողմէ Հալէպ ուղարկուած է: Իր մեծ եղբայրը կը կարծուի Ուրֆայի մօտ գիւղի մը մէջ ըլլալ: Գրիգոր հայկական որբանոցէն հեռացաւ 31 մարտ 1923-ին: Մերձաւոր Արեւելքի օժանդակութեան կազմակերպութեան որբանոց»:

Ասոնք Հալէպ հասածներուն կարճ կենսագրականներէն օրինակներ են: Արձանագրութիւններուն մէջ կան նաեւ աւելի երկար արձանագրութիւններ, որոնք աւելի համապարփակ պատկերացում մը կու տան գաղթականներու փորձառութիւններուն մասին: Վկայութիւնները միասնաբար ցեղասպանութեան կենդանի ժամանակագրութիւն մը կը ներկայացնեն:

Ինչպէս խմբագիրները կը գրեն. «Պատսպարան ընդունուելէ ետք վերապրողները կը ստանային ննջասրահներուն մէջ տեղ: Անոնք կրթութիւն կը ստանային եւ գործ կը սորվէին:

Այս հազուադէպ փաստաթուղթերուն հրատարակութիւնը արժէքաւոր ներդրում մըն է Ցեղասպանութեան ողբերգութեան` շուրջ 2000 անհատ վերապրողներու վկայութեամբ:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )