Վրէժ-Արմէնի «Իմ Ուղեպատումը»

ԴՈԿՏ. ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ

MRA_Coloured-CoverԻնծի համար հաճոյք է ներկայացնել սփիւռքի ազգանուէր գործիչներէն բոլորիդ ծանօթ Վրէժ-Արմէնին վերջին` «Իմ ուղեպատումը» գիրքը: Թէեւ վստահ եմ, որ տեղական մամուլէն արդէն շատերդ հաւանաբար ծանօթացաք անոր ստեղծման պատմութեան, թէ ինչպէս 70-ամեայ յոբելեանը Հայաստանի մէջ նոր գիրքին շնորհահանդէսով նշելու փառասիրութիւնը` գործի լրջութեան տակ տեղի տուած է իր անցած ուղին ի մի բերելու լրջութեան, եւ ստեղծած այս գործը, որ գրական ուղղութեամբ ամբողջացումն է իր ստեղծած նախկին` «Ոստայն» առաջին, երկրորդ եւ երրորդ հատորներուն:  Եւ դարձեալ մամուլէն որոշ չափով ծանօթացած էք անոր բովանդակութեան, ուստի պիտի փորձեմ աւելի սեղմ եւ իմ վերլուծումով ներկայացնել այս գիրքը:

Դեռ չկարդացած, երբ համաձայնեցայ ներկայացնել գիրքը, անտեղեակ անոր բովանդակութենէն, հեղինակէն խնդրեցի, որ ղրկէ նաեւ իր կենսագրականը:  Վրէժ-Արմէն պատասխանեց, որ գիրքը իր կենսագրականն է, բայց եւ միաժամանակ շատ հակիրճ ղրկեց իմ խնդրածս:  Մէկ էջնոց իր կենսագրականին ծանօթանալէ ետք ստացայ եւ կարդացի գիրքը: Զարմանալի իրականութեան հանդիպեցայ: Խճանկարի բազմագունեղութեամբ իմ առջեւս տարածուեցաւ կարճ ժամանակահատուածի մէջ ապրուած հարուստ կենսագրութիւն մը, արեւմտահայու կենսագրութիւն, ժամանակի հազարաւոր հարցադրումներով, ցաւերով ու մտածումներով լեցուն:

Առաջին հայեացքէն ընթերցողին կը թուի, որ անիկա հեղինակին` Վրէժ-Արմէնի ապրած կէսդարեայ կեանքի պատմութիւնն է:  Սակայն երբ կը մտնես անոր 308 էջերուն մէջ, կը տեսնես, թէ գրական պարզ ոճով ու սահուն գրուած այս պատումը ներառած, ամփոփած ու իրարու  միահիւսած է իր ամբողջ գերդաստանին, իր ապրած շրջապատի եւ երկու տարբեր կիսագունդերու մէջ հայութեան ներդրումը ազգի յարատեւման համար տարուող աշխատանքին, եւ ասով է ահա, որ սովորական պատումը դարձած է նաեւ ուղեցոյց սփիւռքի մէջ ապրելու եւ գոյատեւելու, ազգային արժէքները պահպանելու եւ զարգացնելու, կրթուած ու գիտակից հայ մնալու համար:

Ինչպէ՞ս ապրիլ օտարութեան մէջ` առանց խաթարուելու, ինչպէ՞ս պահել ազգութիւնդ առանց ներքին բախումներու, լիարժէք գոյատեւել` առանց բարդոյթներու, ինչպէ՞ս օգտակար դառնալ ազգիդ ու մարդկութեան. այս հետեւութեան կը յանգի ընթերցողը, երբ կարդայ ու աւարտէ գիրքը:

Մարդկային անսահման բարութիւն, յարգանք, սէր ընտանիքի ու շրջապատի, ազգի, բնութեան, հայրենիքի հանդէպ. նախանձելիութեան հասնող այս երեւոյթով կը շնչէ ողջ գիրքը:

«Իմ ուղեպատումը» հեղինակի կեանքի ու աշխարհայեացքի պատմութիւնն է, բառարանական իմաստէ աւելի ընդգրկուն դարձած: Անիկա նաեւ իւրաքանչիւրիս, այսինքն ոեւէ արեւմտահայու կեանքի պատմութիւնն է, միայն այն տարբերութեամբ, որ «իրենցմէ առաջ ճամբայ ելած իրենց սնտուկը» միայն կահ-կարասիներով, հագուստ-կապուստով լեցուած չէ եղած, այլեւ` հազարաւոր գիրքերով, շարադրութեան եւ օրագրութեան տետրերով, նամակներով, լուսանկարներով, որոնք հասած են իրենց ու դարձած կապ ու պահանջ` այս գիրքը ստեղծելու:  Մեզմէ հազարաւորները առանց սնտուկներու ճողոպրեցան, շատերու սնտուկները աշխարհի տարբեր ճամբաներուն վրայ կորսուեցան կամ կողոպտուեցան, շատերն ալ ընդհանրապէս լեցնելու ոչինչ ունենալով` սնտուկին մասին չմտածեցին անգամ, դատարկաձեռն ճամբայ ելան:

Այդ սնտուկներուն պարունակութեան համար հեղինակը պարտական է գիրն ու գրականութիւնը պաշտող իր մօրը, որ ջանք չէ խնայած տարիներու ընթացքին հրատարակուած հայ ամսաթերթերն ու զաւակներուն շարադրութիւնները խնամքով հաւաքելու, պահելու եւ օտար երկիր հասցնելու, եւ որուն սնուցած եւ փոխանցած արժէքներով հասունցած, ձեւաւորուած է Վրէժ-Արմէնի անհատականութիւնը:

Իրեն տրուած այդ հնարաւորութենէն օգտուելով, իրեն առաջնորդող ներքին ձգտումին ընդառաջելով` այդ սնտուկներու արժէքաւոր պարունակութիւնն է, որ հեղինակը այժմ դարձուցեր է յիշողութիւններու եւ ներկայի գոյներով հիւսած տարածուն կտաւ մը Միջերկրականի ափերէն մինչեւ Ատլանտեանի ափերը ձգուող:

Ոչ միայն ճաշակով, այլ նաեւ գիրքին բովանդակութենէն բխող իմաստով ներկայացուած է գիրքին կողքը: Պատանի Վրէժ-Արմէնի խոհուն հայեացքով նկարը` տեղադրուած կողքին վրայ, ուղղուած է դէպի Քանատայի աշնանային անտառ, այսինքն` դէպի սպասուող ապագան: Կազմին ետեւը արդէն տարիք առած հեղինակն է, դէմը եգիպտական հսկայ կիսաքանդ, բայց կանգուն արձան մը, որ կարծես կը խորհրդանշէ իր անցեալը:

«Մեր ետեւ մնաց հին աշխարհը»:  Այսպէս կը սկսի գիրքը: Հին աշխարհ  անուանած է ան իր ծննդավայրը` Գահիրէն, ըստ Արեւմուտքի ընդունուած մտածողութեան, քանի որ կը մեկնէին բոլորովին «նոր աշխարհ»` Քանատա, Մոնրէալ:  Վստահաբար անտեղեակ ըլլալով, որ այդ «հին աշխարհի»  տուած սնունդով ինք պիտի ապրէր, գոյատեւէր «նոր աշխարհին մէջ» եւ անոր` այդ հին աշխարհին տուածով ստեղծէր իր նախորդ եւ այս վերջին գիրքերը,  որ այդ նոյն «հին աշխարհի» հիման վրայ բուրգեր կառուցած, իր կառոյցով աշխարհին մինչեւ օրս զարմացուցած, այդ երկրի ամուր շաղախով պիտի բարձրացնէր նաեւ իր հոգեկան եւ մտային երկնաքերը:

Ողջ պատումը հին ու նոր աշխարհի մէկընդմէջ համեմատութիւններով է շարադրուած, ուր տեսանելի են ոչ միայն երկու երկիրներու կենցաղային, տնտեսական, մտային-հոգեբանական տարբերութիւնները, այլեւ` նոյն հայութեան աստիճանական ձեւափոխումը:

26-ամեայ, նորաւարտ ճարտարապետի վկայականով, նորապսակ երիտասարդ Վրէժ-Արմէնը իր կնոջ` Նազիկի հետ, նոր աշխարհի մէջ նոր կեանք սկսողի ոգեւորութեամբ, ապագայի լաւատեսութեամբ, Գահիրէէն կը մեկնի Քանատա:

Հարազատ անմիջականութեամբ, իւրաքանչիւրին իր ընտանիքի գաղթը յիշեցնող անկեղծութեամբ ան կը նկարագրէ իրենց մեկնումը, որ անշուշտ ամբողջովին տարբեր է օտար, նորապսակ ընտանիքի անհոգ, անպատասխանատու երթէն:

Քանի որ վերջնական մեկնում է, իրեն հետ են հայրն ու մայրը, նաեւ` 76-ամեայ մեծ հայրը: Իսկ այդ կը նշանակէ, որ ան լեցուած է բոյնին կառչած, տարագրութենէ յոգնած ընտանիքի տարեց անդամներու դժուարահաճութեամբ:  «Գաղթականի տուն է հիմա մերը, տակն ու վրայ եղած ենք թէ՛ տուն  ու տեղով եւ թէ՛ մտքով ու հոգիով»: Գահիրէ հազիւ իրենք զիրենք գտած, ձեռք բերածը կրկին անգամ կորսնցնելու սարսափով լեցուած անոնց հոգեբանութեամբ, անոնց տրտունջով ու դժգոհութեամբ. «Մայրս տեւաբար կ՛աղօթէր, որ պատերազմ ըլլայ, Քանատան կործանի ու մենք չկարենանք գաղթել: […] Այն ատեն մայրս 50 տարեկան էր, հայրս 51: Նիւթականէն աւելի` յիշատակներէն հրաժարիլն էր դժուարը: Յիշատակներ` կապուած մեր վերջին յարկաբաժնին, ուր ինը տարի ապրեր էինք, կապուած` մեր ծանօթներուն, մեր գաղութին ու ազգային-կուսակցական կեանքին, քաղաքին ու երկրին, որոնք մեզ սնուցեր, կրթեր էին»:

Այս ապրումներով ճամբայ ելած ընտանիքը Քանատա, Մոնրէալ քաղաքին մէջ կը սկսի  նոր կեանք, որ հեղինակը անվերջ համեմատութեան եւ վերլուծութեան մէջ կը դնէ անցած-ապրածի ու «հին աշխարհին մէջ» սորվածի հետ:

Մեր առջեւ բաւական պատկերաւոր կը յառնի Գահիրէի Տահեր հայաշատ թաղամասին մէջ չորրորդ յարկի իրենց բնակարանը, ուր Վրէժ-Արմէն անցուցեր է իր մանկութիւնն ու  պատանեկութիւնը, 17 տարիներ:  Սովորական, միջին արաբական կենցաղով` նպարավաճառներով, արդուկիչի, կօշկակարի եւ այլ կենսական սպասարկման մանրատուներով ողողուած այս թաղամասին մէջ, ուր կեանքը իր բնականոն ընթացքը ունեցած է, սկսեր ու ձեւաւորուեր է իր բնաւորութիւնը: «Մեր պատշգամը կը նայէր քովի շէնքի տանիքին, ուր կը բնակէր շէնքին դռնապանը իր մեծցող ընտանիքով եւ յաճախ խոհանոցին պատուհանէն մայրս անոր կնոջ կերակուր կամ հին հագուստներ եւ այլ իրեր կու տար:  Իսկ այդ տանիքէն ալ անդին, մանաւանդ անկողնիս մէջէն, կը տեսնէի արմաւենիի մը սաղարթը, որուն պատկերը ամբողջ կեանքս դրոշմուած մնաց մտքի պաստառիս վրայ, կարծես  որպէս խորհրդանիշ Եգիպտոսի»:

Իր մօր նկարած փասթել նկարներով, մեծ մօր նուրբ ասեղնագործութեամբ, եռագոյնով, զինանշանով, բազմաթիւ գիրքերով լեցուած տան մէջը կրթուեր, յղկուեր, հասունցեր է հեղինակին ներքինը:  Այդ պատկերին մէջ ծնունդ առած է անոր տատանումը` ուսուցի՞չ, խմբագի՞ր, թէ՞ ճարտարապետ դառնալու, որ ի վերջոյ լուծուած է ճարտարապետութեան ընտրութեամբ, ինչպէս ինք կ՛արդարացնէ` «հաւանաբար հօրս շինարար ըլլալու հանգամանքէն ազդուած»:

Յետոյ, բոլորովին անսպասելիօրէն, ան կ’անցնի նոր, անծանօթ երկրին մէջ` Մոնրէալ, նոր բոյն սկսողի իրավիճակի նկարագրութեան:

Շատերուս պէս Արթինեան ընտանիքն ալ իրենց կեցութիւնը սկսեր է բնակարան եւ աշխատանք փնտռելով, դրամատուներէն պարտք առնելով, ամսական վճարումներով փոխառութիւններ ընելով, աստիճանաբար քանատական կենցաղը որդեգրելով:

Պիրնամ փողոցի բնակարաններէն մէկով կը սկսի իրենց մշտական կեցութիւնը նոյնիսկ եղանակով անսովոր այդ երկրին, այդ քաղաքին մէջ:  Շատ արագ կ՛ընդլայնի ընտանիքը, 2 զաւակ` Լորի եւ Արազ, եւ բնականօրէն կ՛ընդլայնին նաեւ իրենց պահանջները:  Ստիպողաբար նոր, երրորդ փոխադրութիւն, այս անգամ` արդէն իրենց մնայուն համեստ առանձնատունը գնելով Սեն-Լորան արուարձանին մէջ:

Կը թուի, թէ այս նոր երկրին մէջ նորաստեղծ ընտանիքը մխրճուած պիտի ըլլար իրենց ընտանեկան ապագան դասաւորելու գործին մէջ, շատերու պէս նոր կեանքի բարիքներով հարբած, արագօրէն տեղացի-քանատացի դառնալով, հեշտ ու հանգիստ, առանց պարտականութեան պիտի ապրէին:  Կը  պարզուի սակայն, որ «հին աշխարհի» ազդեցութիւնը` Գալուստեան, Նուպարեան, Մխիթարեան  վարժարաններէն եւ հայկական շրջապատէն  ստացածը այնքան ուժով մխրճուած է իր մէջ, որ ընտանիքէն առաջ ազգայինը պահպանելու ձգտումն է առաջնորդած  զայն:

Յաճախակիօրէն կը հանդիպինք հեղինակին հետեւալ անկեղծ արտայայտութեան` «Հայաստան երազեցի, Քանատա եկայ», կամ` «Մտքիս մէկ անկիւնը կար հայրենիք վերադառնալու գաղափարը», որ միայն Վրէժ-Արմէն հայրենասէրին իղձը չէ, այլ նաեւ մէկ ամբողջ սերունդի ձգտումն ու մտածումն է եղած տասնեակ տարիներ շարունակ, օտար ափերու մէջ իրենց գոյութիւնը արդարացնող տեսակ մը միջոց, որ ամէնուրեք, ուր ալ տեղաւորուեր ու բոյն են դրեր, միեւնոյն է, իրենք-իրենց միշտ զգացած են ժամանակաւոր բնակիչներ: Եւ բնականաբար այդ հոգեբանութեամբ ապրողին համար օտար ներկան կը լեցուի անցեալի բոյրերով, անցեալին մէջ տեսածն ու սորվածը ներկային մէջ կենդանացնելով: Նոյնն է նաեւ հեղինակին համար:

Այստեղ ընդմիջման կարգով յայտնեմ, որ ինծի համար մինչեւ օրս զարմանալի եւ միաժամանակ անբացատրելի հարց մըն է, ընդունուած հոգեբանական վերլուծման հետեւութիւններէ դուրս երեւոյթ մը, որ ջարդէն փրկուած մեր ժողովուրդի ցիրուցան մասնիկները, ամէն ինչ կորսնցուցած, միայն անմիջականօրէն իրենց սնուցանող պապենական հողերէն գալով` ինչպէ՞ս կրցան օտար երկիրներու մէջ առանց լեզուի իմացութեան, առանց դոյզն իսկ վարանման, ահաւոր աղքատութեան ու դժուարութեան մէջ յարատեւելու բաւիղ մը բանալ եւ այդ աննշան բաւիղով առանց աղմուկ աղաղակի, առանց թերագնահատման զգացողութեան,  առանց գնահատուելու մարմաջի, շարունակեցին իրենց աւանդոյթներով ու ազգային արժէքներով ապրիլ, այդ խլուած հողերու ողջ բոյրերը փոխանցել մեզի, ոչինչէ ազգային լուրջ հաստատութիւններ ստեղծել ու անոնցմով սերունդներու հոգեմտածողութիւն կերտել:

Հեղինակին ընտանիքը այդ հազարաւորներէն մէկն է, ազգային ոգիով լեցուած, զայն պահելու հաստատակամութեամբ տոգորուած, ուր կարեւորութիւն տրուած է հայութիւնը պահպանելու բոլոր մանրամասնութիւններուն:  Մոլեռանդօրէն յարգուած, պահպանուած են ազգային եւ կրօնական  տօները, խունկի, չէօրեկի, Կաղանդի կարկանդակներու, անուշապուրի բոյրերով լեցուցած են անոնց  մանուկ ռունգերը:  Ներկուող հաւկիթներու, պարզունակ նուէրներու գոյներով, հարազատներով, հիւրերու սպասում-ուրախութեամբ լեցուած են անոնց տօնական օրերը: Մանկական այս ուրախութիւններուն աստիճանաբար աւելցած են հայրենիքի ձայները` Նոր տարին թեւակոխելով ձայնասփիւռէն սփռուող «Խօսում է Երեւանը» հաղորդումը լսելով, հայրենիքը արդէն որոշակիօրէն ձայն ու պատկեր, վերացական ու կատարեալ իղձ դարձնելով եւ իւրաքանչիւր տարի իրենց հասունացման հետ այդ զգացումը նորոգելով:

Այսօր այդ բոլորը մոռցուած յուշեր են արդէն շատ շատերու, բայց ոչ Վրէժ-Արմէնի համար, որ այնքան պատկերաւոր կերպով մեզի յանձնած է այս գիրքի տողերով: «Անյագօրէն կ՛ունկնդրենք Երեւանը, որ յատուկ յայտագիր մը կը հեռասփռէ գիշերը, եւ մեր ուրախութիւնը, իր կատարին հասնելէ ետք, կը թաւալի վշտի անդունդն ի վար:  Հարց կու տանք մենք մեզի եւ իրարու` ե՞րբ իրական հայրենիք մը պիտի ըլլայ մեր Հայաստանը, ամբո՛ղջ հայութեան համար»:

(Շար. 1)

Սան Ֆրանսիսքօ
Յունուար, 2014

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )