ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՐԱՐԱՏԵԱՆ ԴԱՇՏԸ. ՄԱՅՐԱՔԱՂԱՔՆԵՐ ԵՒ
ԻՐԵՐԱՅԱՋՈՐԴ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Հայաստանի սրտին վրայ, Արարատեան դաշտը, իր բարգաւաճ ոստաններով, իրերայաջորդ մայրաքաղաքներով, բերդաքաղաքներով եւ պաշտպանական ամրութիւններով, ինչպէս նաեւ իր հոգեւոր ճառագայթումով, պատմութեան բոլոր ժամանակներուն ալ հայ ազգային կեանքի կեդրոն եղած է: Տնտեսական իր լայն կարելիութիւններուն շնորհիւ, եւ առեւտրական իր ուղիներուն բերումով, Արարատեան դաշտը նաեւ տնտեսական բացառիկ նշանակութիւն ունեցած է: Սելճուք-թրքական արշաւանքներէն եւ մանաւանդ շահ Աբասի բռնագաղթէն ետք իր հայեցի  դիմագիծը կորսնցուցած, Արարատեան գաւառը մասամբ 1828-էն եւ յատկապէս 1918-էն ետք վերագտաւ իր ուրոյն դիմագիծը:

ԷՐԵԲՈՒՆԻ ԵՒ ԱՐՄԱՒԻՐ

Էրեբունի

Արարատեան դաշտը, իր կրօնական եւ քաղաքական կեդրոններով, իր Սուրբ Էջ- միածինով եւ պատմկաան վանքերով ու իր մայրաքաղաքներով, պատմութեան հնագոյն ժամանակներէն ի վեր քաղաքական, քաղաքակրթական, հոգեւոր եւ մշակութային ճառագայթումի, ինչպէս նաեւ տնտեսական կեանքի կեդրոն եղած է:

Ուրարտուի Արգիշտի Ա. թագաւոր իր տիրապետութիւնը տարածեց Արարատեան դաշտին վրայ եւ Ն. Ք. 782-ին ներկայ Երեւանի հարաւ-արեւելեան կողմը, Արին բերդ բլուրին շուրջ հիմնեց Էրեբունին, որ ռազմական կարեւոր յենակէտ դարձաւ: Էրեբունիի զինուորական կայազօրին պարտականութիւնն էր երկրին հիւսիսային սահմանները պաշտպանել ռազմատենչ ցեղախումբերու յարձակումներէն: Միջնաբերդը կառուցուած էր Արին բերդ բլուրի գագաթին եւ բերդապարիսպներով պաշտպանւած էր: Միջնաբերդին մէջ կը գտնուէին պալատը, Խալդի աստուծոյ տաճարը եւ հացահատիկի մեծ շտեմարանները:

Ն. Ք. Զ. դարուն Արարատեան դաշտը Երուանդունիներու պետութեան կազմին մէջ մտաւ: Արմաւիր, Արաքս գետի ձախ ափին, որ աւանդութեան համաձայն հիմնուած է Հայկ նահապետի թոռ Արամայիսի կողմէ, դարձաւ մայրաքաղաք: Միջնաբերդը կը գտնուէր բարձունքին, որուն շուրջ թաղամասերն էին: Արմաւիր տնտեսական, մշակութային եւ կրօնական կեդրոն դարձաւ: Քաղաքին մօտակայքը կը գտնուէր Արմանեակի Սօսեաց անտառը, ուր ծառերու սաղարթներու սօսափիւնով գուշակութիւններ կը կատարէին:

ԵՐՈՒԱՆԴԱՇԱՏ ԵՒ ԱՐՏԱՇԱՏ

Երուանդ Դ. վերջին թագաւոր Ն. Ք. Գ. դարու վերջաւորութեան եւ Բ. դարու սկիզբը, Երասխաձոր գաւառին մէջ, Արաքսի եւ Ախուրեանի միախառնման վայրին մէջ, միակտուր ապառաժ բլուրին վրայ կառուցեց նոր մայրաքաղաք Երուանդաշատը: Բլուրը պարսպապատուեցաւ եւ պղնձեայ դուռերով ամրացուեցաւ: Ներքին երկաթեայ սանդուխներ կառուցուեցան եւ անոնց մէջ` որոգայթներ, դասադիրները բռնելու նպատակով: Քաղաքին ջուր մատակարարելու համար մինչեւ գետին մակերեւոյթը, պարիսպներուն տակ տեղ-տեղ ջրուղիներ փորւեցան: Հետագային, Տիգրան Մեծի օրով նուաճուած երկիրներէ գաղթականներ ստուարացուցին քաղաքին բնակչութիւնը:

Արտաշէսեան թագաւորութեան հիմնադիր Արտաշէս Ա. թագաւոր Ն. Ք. 180-ական տարիներուն, Ոստան Հայոց գաւառին մէջ, Արաքս եւ Մեծամօր գետերու հին հուներու միախառնման վայրին մէջ հիմնեց նոր մայրաքաղաքը: Յոյն պատմիչներու համաձայն Արտաշատ շինուեցաւ կարթագէնացի զօրավար Հաննիբալի խորհուրդով: Հռոմայեցիք 58-ին գրաւեցին եւ յաջորդ տարի հրկիզեցին հայոց մեծ, շքեղ եւ գեղեցիկ մայրաքաղաքը: Անիկա վերակառուցուեցաւ 66-ին, Տրդատ Ա. թագաւորին օրով եւ Ներոն կայսեր տրամադրած միջոցներով: Արտաշատ արգաւանդ հողերով շրջապատուած էր, ուր կային շէն աւաններ եւ գիւղեր: Զարգացած էին արհեստները: Արտաշատ միջազգային առեւտուրի գլխաւոր կեդրոններէն մէկն էր, ուրկէ կ՛անցնէր Ծայրագոյն Արեւելքէն դէպի Միջերկրականի ափերը երկարող առեւտրական տարանցիկ ճանապարհը: Մայրաքաղաքը պարսպապատ էր, ունէր պաշտպանական ընդարձակ համալիր, միջնաբերդ եւ արքայական պալատ: Հռչակաւոր էր Արտաշատի կամուրջը Արաքս գետին վրայ: Արտաշատ նաեւ հելլենիստական մշակոյթի կարեւոր կեդրոն էր:

ՎԱՂԱՐՇԱՊԱՏ ԵՒ ԴՈՒԻՆ

Դուին

Արշակունեաց թագաւորութեան ժամանակ, Վաղարշ Ա. թագաւոր (117-140) Արագածոտն գաւառին մէջ, Քասաղ գետին ափամերձ Վարդգէսաւանը պարսպապատեց եւ զայն վերակոչեց Վաղարշապատ: Քաղաքը վերակառուցուեցաւ եւ դարձաւ երկրորդ մայրաքաղաք: Ունէր միջնաբերդ, արքունի պալատներ, զօրանոցներ եւ աշտարակաւոր պարիսպներ` շարք մը դարպասներով, որոնցմէ նշանաւոր էր արեւելեան Արեգի դուռը: Հարաւային կողմէն քաղաքը պաշտպանուած էր Քասաղի ջուրերով լեցուող խրամով, իսկ հարաւ-արեւմտեան կողմէն` ընդարձակ ճահիճով: Քրիստոնէութեան պետական կրօն հռչակուելէն ետք, 301-ին, հոն կառուցուեցաւ հայ եկեղեցւոյ մայր տաճարը: Աւանդութիւնը կ՛ըսէ, որ Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ տեսիլք մը ունեցաւ, ուր Քրիստոս ոսկեայ մուրճը ձեռին իջնելով ցոյց տուաւ այն վայրը, ուր պէտք է կառուցուէր Աստուծոյ տունը: Այս աւանդութեան հիմամբ տաճարը Էջմիածին կոչուեցաւ. այսինքն` այն վայրը, ուր Աստուծոյ Միածին որդին իջած է: Ամբողջ աշխարհի եկեղեցիներուն մէջ, Սուրբ Էջմիածին մինչեւ այսօր կանգուն եւ գործող ամէնէն հին տաճարն է:

Խոսրով Կոտակ թագաւոր 330-ական տարիներուն Ոստան Հայոց գաւառին մէջ, Դուին բլուրին վրայ ապարանքներ կառուցեց, արքունիքը հոն տեղափոխեց եւ մերձակայքն ալ անտառներ տնկել տուաւ: Արտաշատի բնակիչներէն շատեր հոն տեղափոխուեցան: Արշակունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք, 428-ին, Դուին Սասանեան կայսրութեան կազմին մէջ մտած Մարզպանական Հայաստանի կեդրոնը դարձաւ: Կաթողիկոսական աթոռը 484-ին Վաղարշապատէն Դուին փոխադրուեցաւ: Դուին արհեստներու եւ առեւտուրի կարեւոր կեդրոն դարձաւ: Միջնաբերդը կը գտնուէր բլուրին վրայ եւ անոր լանջերուն եւ արտաքին կողմէն ջրափոսով եւ  կրկնակի պարիսպով պաշտպանուած էր: Ջուրը կը լեցուէր Ազատ գետէն: Դուին Է. դարուն արաբական խալիֆայութեան Արմինիա նահանգին կեդրոնը դարձաւ: Կաթողիկոսական աթոռը 931-ին Դուինէն Աղթամար փոխադրուեցաւ:

ԲԱԳԱՐԱՆ
ԵՒ ԵՐԱԶԳԱՒՈՐՍ

Բագրատունեաց թագաւորութեան ժամանակ յաջորդաբար մայրաքաղաք եղան Բագարանը, Երազգաւորսը, Կարսը եւ Անին:

Բագարան կը գտնուի Արշարունեաց գաւառին մէջ, Ախուրեան գետի աջ ափին, ձորին մէջ, երեք բլուրներու վրայ: Երուանդ Դ. թագաւոր Ն. Ք. Բ. դարուն կրօնական մեհեանները Արմաւիրէն հոն տեղափոխեց, Ծննդոց անունով անտառ մը տնկեց քաղաքին մօտ եւ պարսպապատեց զայն: Արտաշէս Ա. թագաւոր սպաննեց Երուանդը եւ մեհեանները տեղափոխեց իր նոր մայրաքաղաքը` Արտաշատ: Հետագային Բագարան Կամսարականներու տիրոյթ դարձաւ եւ ամուր բերդաքաղաքի վերածուեցաւ: Քաղաքը բաղկացնող երեք բլուրներէն իւրաքանչիւրը իր պարսպապատ ամրոցը ունէր եւ ամբողջ բերդաքաղաքը հաստ պարիսպով շրջափակուած էր: Բնակելի թաղամասերը տարածուած էին պարիսպներէն դուրս: Բագրատունեաց իշխան Աշոտ Մսակեր Թ. դարուն գնեց Կամսարականներուն տիրոյթները, որմէ ետք Բագարան Բագրատունիներու գլխաւոր ոստանը դարձաւ, ուր կը գտնուէր տոհմական դամբարանը: Աշոտ Ա. թագաւոր 885-ին հիմը դրաւ Բագրատունեաց թագաւորութեան եւ Բագարանը իր աթոռանիստը դարձուց:

Երազգաւորս (ծանօթ նաեւ Երազգաւորք եւ Շիրակաւան անուններով) կը գտնուի Շիրակի դաշտին մէջ, Ախուրեան գետի արեւմըտ-եան` աջ ափին, Անիէն հիւսիս-արեւելք: Սմբատ Ա. թագաւոր 890-ին յաջորդեց հօրը` Աշոտ Ա.ի եւ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին կառուցելով հոն թագաւոր օծուեցաւ: Մինչեւ այդ ժամանակ Երազգաւորս փոքր բնակավայր մըն էր, բայց այնուհետեւ բարգաւաճեցաւ եւ կառուցուեցաւ նաեւ Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին: Ամրոցը կառուցուած էր բլուրի մը վրայ:

Աբաս թագաւորին օրով մայրաքաղաք դարձաւ Կարսը, իսկ Աշոտ Գ. Ողորմածի օրով մայրաքաղաքը փոխադրուեցաւ Անի: Անոնց մասին պիտի խօսինք առանձնաբար:

ԹՐՔԱԿԱՆ
ԱՐՇԱՒԱՆՔՆԵՐԷՆ ԵՏՔ

Սելճուքեան արշաւանքները սկսան ԺԱ. դարուն, որուն ԺԳ. դարուն յաջորդեցին մոնկոլական արշաւանքները: Արարատեան դաշտի երբեմնի բարգաւաճ քաղաքներն ու բնակավայրերը անշքացան ու աւերուեցան, եւ անապահովութենէն, ջարդերէն ու աւերածութիւններէն փախչելով մեծ թիւով հայեր դաշտային շրջաններէն հեռանալով գաղթեցին դէպի յարաբերաբար աւելի ապահով վայրեր:

Զանգուածային տեղափոխութիւններով,  թրքական եւ թուրքմէնական թափառաշրջիկ ցեղախումբեր իրերայաջորդ ալիքներով Արարատեան դաշտ ներխուժեցին: Անոնցմէ շատեր մնացին թափառաշրջիկ, ոմանք դարձան կիսանստակեաց, ոմանք ալ նստակեացութեան անցան եւ մասամբ թրքական եւ իսլամական դիմագիծ տուին Արարատեան դաշտին: Անոնցմէ շատեր շիի դաւանանքի հետեւորդներ էին, ոմանք ալ սիւննիներ էին:

ՑԵՂԱԽՈՒՄԲԵՐ

Ռումլուները թուրքմէն թափառաշրջիկ ցեղային միութիւն են եւ ժամանակ մը Ռումի երկիր (Անատոլու) կամ Ռումի սելճուք սուլթանութեան տարածքը ապրած ըլլալով Ռումլու կոչուած են: Հետագային անոնք Ատրպատականի Արտապիլ քաղաքին շուրջ կեդրոնացած պարսիկ շիի Սեֆեւի տերվիշներու շէյխութեան կապուած զինուորական ամէնէն ազդեցիկ ուժը դարձան: Շէյխութեան կապւած կռուողները գլուխնին կարմիր փաթթոց կը կրէին եւ գզըլպաշ (կարմիր փաթթոցաւոր) կը կոչուէին: Ռումլու ցեղային միութեան մաս կազմող Այրումլու, Սէյիտլու, Աքշաքլու եւ Սաատլու ցեղախումբերը տարածուեցան Արարատեան դաշտին գրեթէ բոլոր շրջաններուն մէջ, իրենց զօրութիւնը տարածելով Արագածէն մինչեւ Վայոց ձոր:

Ռումլու Սաատլու ցեղախումբի առաջնորդ էմիր Սաատ ամէնէն ազդեցիկը դարձաւ եւ իր անունով Արարատեան դաշտը կոչուեցաւ Չուխուր Սաատ (Սաատի դաշտ): Ան Երեւանի էմիրը եղաւ եւ մահացաւ 1410-ին: Անոր յաջորդեց զաւակը` Փիր Հիւսէյն, որ իշխեց մինչեւ 1420-ական տարիները, որմէ ետք Ապտիւլ իպն Փիր Հիւսէյն Երեւանի էմիրը եղաւ:

Էջմիածին

Այնուհետեւ թուրքմէնական Քարաքոյունլու թափառաշրջիկ ցեղախումբը իր տիրապետութիւնը տարածեց: Քարաքոյունլուներ յարաբերաբար մեղմ եւ բարեացակամ քաղաքականութիւն որդեգրեցին հայութեան նկատմամբ: Անոնց թոյլտուութեամբ եւ համաձայնութեամբ կաթողիկոսական աթոռը մօտաւորապէս հազար տարուան տեղափոխութիւններէ եւ ոդիսականներէ ետք 1441-ին վերահաստատուեցաւ Սուրբ Էջմիածնի մէջ: Քարաքոյունլուներու տիրապետութեան 1467-ին յաջորդեց Աքքոյունլուներու տիրապետութիւնը, որ գոյատեւեց մինչեւ 1502:

Արարատեան դաշտի թուրքմէնական եւ թաթարական ցեղախումբերէն ազդեցիկ էին նաեւ Պուրյուքիները, Պույութները, Ուսթաճլուները եւ Մոխանլուները: Պույութներու ցեղախումբը կեդրոնացած էր Ապարանի մէջ: Արարատ լերան շրջակայքը` քրտական Զիլան եւ Ասիան ցեղախումբերը: Գնչու ցեղախումբերն էին` Բոշա, Մթրըպ եւ Գարաչի:

ՊԱՐՍԿԱԿԱՆ ԵՒ ՌՈՒՍԱԿԱՆ
ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Պարսկական Սեֆեւիներու արքունիքը 1502-ին իր տիրապետութիւնը տարածեց Չուխուր Սաատի վրայ, որ այնուհետեւ ծանօթ դարձաւ իբրեւ Երեւանի խանութիւն:

Շահ Աբաս 1604-1605-ին բռնագաղթի ենթարկեց Արարատեան դաշտի հայութեան ստուար համեմատութիւնը եւ քշեց Իրանի խորերը: Հայութեան փոխարէն թրքական եւ քրտական թափառաշրջիկ նորանոր ցեղախումբեր բնակեցուեցան: Անոնցմէ յիշենք քրտական Ղամարլու ցեղախումբը, որուն անունով կը կոչուէր ներկայ Արտաշատը:

Հին Երեւան

Ռուսական բանակը հայերու համագործակցութեամբ 1827-ին պարսիկներէն գրաւեց Երեւանը եւ 1828-ի ռուս-պարսկական Թուրքմէնչայի դաշնագիրին տրամադրութեան համաձայն Խոյէն, Սալմաստէն, Մակւէն եւ Ուրմիայէն գաղթելով տասնեակ հազարաւոր հայեր բնակութիւն հաստատեցին Արարատեան դաշտին մէջ: Իսկ 1828-1829-ի ռուս-պարսկական պատերազմէն ետք Արեւմտեան Հայաստանէն եւ գլխաւորաբար Ալաշկերտէն, Պայազիտէն եւ Կարինէն գաղթած հայեր հաստատուեցան Արարատեան դաշտի գիւղերուն մէջ: Հալածական եզիտիներ եւս Արեւելեան Հայաստան փոխադրուեցան եւ գլխաւորաբար Արարատեան դաշտին մէջ եւ Արագածի լանջերուն կեդրոնացան: Ռուս-թրքական 1877-1878-ի պատերազմէն ետք եւս արեւմտահայ գաղթականներ անցան Արեւելեան Հայաստան:

ԱՌԱՋԻՆ ԱՇԽԱՐՀԱՄԱՐՏԷՆ ԵՏՔ

Առաջին աշխարհամարտին, Մեծ եղեռնի օրերուն, Արեւմտեան Հայաստանէն բռնագաղթուած եւ վերապրած հարիւր հազարաւոր հայեր անցան Արեւելեան Հայաստան: Արարատեան դաշտի եւ շրջակայքի թուրք-թաթար ցեղախումբերը մեծ մասամբ մաքըրւեցան եւ հեռացան, եւ այսպիսով, հարիւրաւոր տարիներ ետք, Արարատեան աշխարհը վերագտաւ իր հայկական դիմագիծը:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES