«Ֆեթիշ» Թուականէն 255 Օր Առաջ. Խնդիրները Մասնատելով Թուրքիոյ Հետ Խօսիլը Ամլացնող Է

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Ամլացնող տեղքայլէ հեռացման մասին մտածելու իրաւունքով նայինք դէպի վաղը…

Անցեալին Օսմանեան կայսրութիւնը, այժմ` Թուրքիոյ Հանրապետութիւնը, Միջին Արեւելքի մէջ անլոյծ անարդարութիւններու եւ հիմա նաեւ Եւրոպայի եւ Միջին Արեւելքի, թերեւս օր մըն ալ Չինաստանի համար ապակայունացման ազդակ է (քանի որ ըսին, թէ Թուրքիան կը տարածուի Ատրիականէն մինչեւ Չինաստան):

Այս ճշմարտութիւնը տեսնելու, ըսելու եւ ըստ այնմ քաղաքականութիւն առաջնորդելու  իրատեսութիւնն ու քաջութիւնը կը պակսին քաղաքական աւագ դերակատարներու եւ փոքրերու (փոքրերը` իրաւազրկուածները):

Եւ իրաւազրկման ենթականեր, միշտ յոյսերով, կ’երթեւեկեն մէկ սպասման սենեակէն միւսը:

Քաղաքական փտախտին ոչ ոք կ’ուզէ իսկական եւ մարդկայնական լուծումներ գտնել: Փտախտ,  որ օգտակար չէ նոյնիսկ Թուրքիոյ Հանրապետութեան ժողովուրդին, քանի որ ան յաճախ զինեալ ըմբոստութիւններու կամ վարկաբեկող քարոզչութեան թիրախ է: Այս կացութենէն շահեր կ’ապահովեն փառասէրներ, ընչաքաղցներ, պարզ խօսքով` հին եւ նոր աւազակներ, ժամանակավրէպ ազգայնամոլներ, կայսերական երազներ ունեցողներ:

Փոխանակ սպասելու, որ այս կամ այն երկիրը Հայոց ցեղասպանութիւնը ճանչնայ եւ դատապարտէ, մարդկայնական եւ քաղաքական կերպով աւելի օգտակար պիտի չըլլա՞ր պահանջել, որ Միացեալ Նահանգները, Ֆրանսան, Ռուսիան, Չինաստանը, Գերմանիան եւ միւսները հաւաքաբար նախաձեռնէին բանակցութեան սեղանի մը շուրջ համախմբելու բոլոր այն երկիրները եւ ժողովուրդները, որոնք Թուրքիոյ հետ «խնդիր» ունին: Հեղինակութիւն ունեցող երկիրներ եւ ղեկավարներ, անմիջական անհեռանկար «քաղաքական մանրուքներ»-է աւելին եթէ սեւեռեն, նման բանակցային եւ իրարհասկացողութեան նախաձեռնութիւն մը ունենան, կը կանխեն հակամարտութիւնները` նուազեցնելով զինական ծախսերը, քաղաքացիներու կենսամակարդակը կը բարելաւեն, եւ եթէ պերճանք չէ, կը բարոյականացնեն քաղաքականութիւնը:

Այս ցանկութիւնը օգտակար եւ հեռանկարային քաղաքականութիւն է, սովորական առ-ու-տուրի աճպարարութիւններէ տարբեր:

Ան օգտակար է նաեւ Թուրքիոյ, որ ձերբազատելէ ետք անցեալի իր թունաւոր ժառանգութիւններէն, կը յառաջդիմէ եւ կը նուիրուի իր ժողովուրդի բարօրութեան:

Թուրքիոյ հետ «խնդիր» ունին ժողովուրդներ եւ երկիրներ. հայերը, քիւրտերը, Թուրքիոյ մէջ գտնուող արաբախօս ալեւիները, յոյները, կիպրացիները, ասորիները, Սուրիան: Շրջանի պատմութեան լաւատեղեակներ կրնան ըսել նոյնիսկ, որ այս թուումը ամբողջական չէ: Ֆրանսայի, Անգլիոյ, Միացեալ Նահանգներու եւ Գերմանիոյ դիւանագիտական արխիւներուն մէջ առատ նիւթ ըլլալու է պատշաճ եւ անկեղծիք բանակցութիւններու օրակարգ կազմելու համար:

Բայց մէկ բան որոշ է. պետութիւններ եւ Թուրքիան, յանկարծ, մարդասիրական ներշնչումով, պիտի չնախաձեռնեն «խնդիրներ»-ու արդար եւ տրամաբանական լուծման միտող խորհրդաժողով մը կազմակերպելու, եթէ իրենք զիրենք անիրաւուած համարող երկիրները եւ ժողովուրդները արդարութիւնը հաստատուած տեսնելու համար իրարու միջեւ համաձայնութիւն մը չգոյացնեն` յաղթահարելով մրցակցութիւնները, պատմութեան եւ արդարութեան լոյսին տակ:

Այսինքն անարդարութեան զոհերը միասին գործելու բարի կամք պէտք է ունենան, ոչ ձեւական: Եթէ հաւաքաբար աշխատանք տանին բանակցութեան սեղանին շուրջ հաւաքելու կարողութիւն ունեցող երկիրներուն մօտ, հաւանօրէն դուռ կը բացուի ժխտումներէն, սպառնալիքներէն, նոյնիսկ ցուցական արարքներով ճնշումներ բանեցնելէ տարբեր «քաղաքականութեան» մը առջեւ: Թուրքիոյ մէջ նոր սերունդ մը կայ, որ կը փորձէ քարացած կեցուածքներէ տարբեր ուղիի հետեւիլ: Պէտք չէ անգիտանալ, որ հրատարակութիւններու ճամբով հետզհետէ աւելի լուսաբանուած լայն հասարակութիւն մը «պատմաքաղաքական» փակուղիի մէջ չէ այլեւս: Այս նոր տուեալը ոչ ոք կ’անգիտանայ: Ներելի չէ անգիտանալ:

Ո՞վ պիտի նախաձեռնէ: Այս պարագային ալ անտեղի եւ վնասակար պիտի ըլլան մրցակցութիւնները: Եթէ բազմամարդ խորհրդաժողով մը կազմակերպուի, ատիկա կը վերածուի խօսարանի: Հայ ժողովուրդը ներազգային իրաւախոհութեամբ մը, դասական կողմերը յաղթահարելով, բանիմաց եռանդամ կամ հնգանդամ մարմին մը կրնայ յառաջացնել` սովորական «պատկանելիութիւնները» գերանցելով, նախնական հանդիպումներու եւ խորհրդակցութիւններու համար: Եթէ Թուրքիոյ հետ «խնդիր» ունեցող միւսները եւս ընդունին հանդիպումներու եւ համագործակցութիւններու կարելիութիւնը, այն ատեն միասնաբար կ’ըլլան դիմումները: Միաժամանակ «համագործակցողները» կը ճշդեն ապագայ բանակցութեան մը օրակարգի կէտերը: Թուրքիոյ եւ հաւանական իրաւարարներու հետ սեղանի առջեւ նստելէ առաջ կը համադրեն «պահանջները»` առանց հակասութիւններու մէջ իյնալու, յաւելեալ իրաւունքներ ձեռք բերելու համար:

Իտէալը այն պիտի ըլլար, որ իրենք զիրենք անցեալին եւ այսօր իրաւարարութեան կոչած երկիրները, որոնք «գիտեն» իրենց իսկ կողմէ գրուած պատմութիւնը, նախաձեռնէին արդարութեան վերականգնման եւ «հաշտութեան» խորհրդաժողով մը` ազգայնամոլականէ եւ շահակցականէ տարբեր մակարդակով: Մինչ այդ Թուրքիոյ հետ «խնդիրներ» ունեցողները իրենք կրնան ճամբայ հարթել: Եւ եթէ դեռ անոնք վարժութիւն չունին նոյն ուղղութեամբ նայելու, «հայկական կողմը», օրինակելի քաղաքական հասունութեամբ, մէկտեղման առաջին քայլերը կրնայ առնել, «ատակ»-ի եւ «որակ»-ի հիման վրայ, որպէսզի վստահութիւն ներշնչուի հաւանական «խօսակից»-ներուն:

Հակակարգախօսային եւ բան չնշանակող հռետորութենէ ձերբազատած նախաձեռնութիւնները կրնան ապագայակերտ ըլլալ բոլորին համար: Բոլորն ալ պիտի հասկնան, որ ապագայակերտ լուծումները կողմնապաշտական պիտի չըլլան կամ բնաւ պիտի չըլլան, եթէ իւրաքանչիւր խնդիր ունեցող պարիսպին վրայ կանգնած իր թմբուկին զարնէ եւ ինքզինք խլացնէ:

Նման հեռանկարային «քաղաքականութիւն» կարելի կ’ըլլայ իրականացնել ընթացիկէն եւ վարչականային իրարանցումներէն տարբեր մակարդակ բարձրանալով, ուր որակ, պատրաստութիւն, ներշնչուած վստահութիւն (իրաւ հեղինակութիւն, որ աւելի դիւրին կը հասկցուի` ըսելով charisme, տառադարձութեամբ`  խարիզմա, Կանտիի կամ Ուրուկուէյի նախագահ Միւժիքայի օրինակով): Այս վստահութիւնը քսակի կամ զանազան հանգամանքներու կամ օրէնքներու տառին պարտադրանքով ձեռք չի բերուիր:

Այս «հոգեկան-ոգեկան յեղափոխութիւնը» քանի ուշանայ, այնքան կը խցուին արդար լուծումներու յանգելու հնարաւորութիւնները:

«Ընտրութիւն» կատարելու հարց է: Ճիշդ է, որ մարդիկ հաւասար են, բայց ֆրանսական իմաստուն առածը կ’ըսէ, որ` «ոմանք քիչ մը աւելի հաւասար են»: Ցանկալի ապագան միշտ կերտուած է, երբ ժողովուրդներ իրենց վստահութիւնը դրած են «քիչ մը աւելի հաւասարներ»-ու ուսին: Այդ ընելու համար զանգուածները պէտք է որ կարենան յաղթահարել աւեր գործող կրաւորականութիւնը:

Այդպէս էին կողմերէ վեր եղող Մահաթմա Կանտին կամ զօրավար Շարլ տը Կոլը® Այդքան ալ հին չեն անոնք:

 

18 յուլիս 2014, Նուազի-լը-Կրան

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )