Արուեստի Աշխարհէն. Ինչո՞ւ Պէտք Է Պաշտպանենք Նրբաճաշակութիւնը

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

p020dybcԻՆՉՊԷ՞Ս Կ՛ՈՐՈՇԵՆՔ, ԹԷ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԳՈՐԾ ՄԸ ԼԱՒ Է, ԿԱՄ` ՎԱՏ: ՊԷՏՔ ՉԷ ԱՐՈՒԵՍՏԻ ՎԵՐԱԲԵՐՈՂ ԲՈԼՈՐ ՀԱՍՏԱՏՈՒՄՆԵՐԸ ԸՆԴՈՒՆԻՆՔ ԻԲՐԵՒ ՀԱՒԱՍԱՐԱՊԷՍ ԸՆԴՈՒՆԵԼԻ ԿԱՐԾԻՔՆԵՐ, ԶՈՐՍ ԿԱՐԵԼԻ Է ՍԵՓԱԿԱՆԱՑՆԵԼ. ԿԱՐԳ ՄԸ ԳՈՐԾԵՐ ԻՐԱՊԷ՛Ս ԼԱՒ ԵՆ, ՈՒՐԻՇՆԵՐ` ՊԱՐԶԱՊԷՍ ՎԱՏ, ԻՆՉՊԷՍ ԿԸ ԳՐԷ ԹԻՖԸՆԻ ՃԵՆՔԻՆԶ «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.»-Ի ԿԱՅՔԻՆ ՄԷՋ:

«Մեզի համար բնական է ձգտիլ ճաշակի չափանիշի մը,- գրած է սկովտիացի փիլիսոփայ Տէյվիտ Հիւմ, 1757-ին: – Օրէնք մը, որ մէկտեղէ տարբեր անձերու զգացումները, գէթ` որոշում մը, որուն համապատասխան կարելի ըլլայ ընդունիլ զգացողութիւն մը կամ մերժել ուրիշ մը»:

Հիւմ կը փորձէր հաշտեցնել յայտնապէս հակասական երկու դիտարկութիւններ: Առաջին` մարդիկ ընդհանրապէս համաձայն չեն, թէ ի՛նչ է լաւ կամ վատ արուեստը, եւ երկրորդ` անոնք կրնան համաձայն ըլլալ, թէ արուեստի կարգ մը գործեր ընդունուած են իբրեւ մարդկութեան կողմէ կատարուած մեծագոյն իրագործումներ: Նրբաճաշակութիւնը ունի իր հիմքը, եզրակացուցած էր Հիւմ, եւ այս հիմքը մեր զգացումներն են. արուեստի գործի մը նկատմամբ մեր հակազդեցութիւնը: Ան նաեւ ըսած է, թէ ոմանք նրբաճաշակ են, այսինքն` տէր են «նուրբ զգացողութեան եւ վարժութեամբ զարգացուցած են զայն, հետեւաբար կրնան որոշել ճաշակի եւ գեղեցկութեան ճշմարիտ չափանիշը»:

Այսուհանդերձ, այսօր հազուադէպօրէն կ՛ըսենք, թէ անձ մը նրբաճաշակ է: Ճաշակը անմատչելի բառ մըն է, երբ հարցը կը վերաբերի արուեստի: «Լեթց թոք ըպաութ արթ. ուայ ատըր փիփըլ հեւ սաչ պետ թէյսթ»  (եկէք` խօսինք արուեստի մասին. ինչո՞ւ ուրիշներ շատ անճաշակ են) գիրքի հեղինակ Քարլ Ուիլսըն կը նշէ, թէ Հիւմի տեսութիւնը «կարելի է նկատել նախապաշարում մը, կողմնակալութիւն մը` ի նպաստ աւանդութեան, ինչ որ կրնայ պատճառ դառնալ շեղելու «բարձրագոյն» չափանիշներէն եւ արգելակելու նոր չափանիշներու ստեղծումը»:

Ամերիկացի քննադատ Քլեմընթ Կրինպըրկ 1950-ական տարիներու վերջերուն հաւանաբար վերջինն էր, որ կը ջատագովէր նրբաճաշակութիւնը: Այնուհետեւ, շատ բան փոխուած  է: Պատմութեան մէջ նրբաճաշակութեան գաղափարը ժխտական ձեւով առնչուած է  այնպիսի հայեցակէտի մը եւ ժամանակաշրջանի մը, երբ խումբ մը սպիտակամորթ տարեց տղամարդիկ իրենց տեսակէտները պարտադրած են ժողովուրդին` ստորադասելով զայն: Այսօր, երբ ըսենք, թէ նրբաճաշակ ենք, մարդիկ ծիծաղի առարկայ կը դարձնեն մեզ, հնաոճ եւ ժամանակավրէպ կը նկատեն մեզ եւ խորհուրդ կու տան «վերատեսութեան ենթարկելու մեր առանձնաշնորհեալ մօտեցումը»: Չկայ աւելի վատ բան, քան` ըսել, թէ արուեստի տուեալ գործ մը վստահաբար աւելի լաւ է միւսէն, եւ թէ` ամէն ոք նոյն ձեւով պէտք է մտածէ:

Ինքնահաւան Կամ` Համեստ

Ֆրանսացի ընկերաբան Փիեռ Պորտօ գլխաւոր դեր ունեցած է ճաշակի նկատմամբ կեցուածքներու փոփոխութեան մէջ: 1979-ին ան գրած է «Տիսթինքշըն. Է սոշըլ քրիթիք աֆ տը ճաճմընթ աֆ թէյսթ» (զատորոշում. ճաշակը դատելու ընկերային քննադատութիւն մը) վերնագիրով ուսումնասիրութիւն մը, որուն մէջ վիճակագրութիւն մը կատարած է հազարաւոր ֆրանսացիներու վրայ, հարց տալով, թէ ինչպիսի՛ մշակոյթ մը կը սիրեն: Ան ի յայտ բերած է, թէ նախասիրութիւնները կը տարբերին ըստ խաւի. աշխատաւոր խաւը կը սիրէ համեստ արուեստը, միջին խաւը` կէս համեստ արուեստը եւ այլն: Որքան բարձրանանք ընկերային խաւերէն, այնքան աւելի փառահեղ եւ վերացական կը դառնան նախասիրութեան պատճառները:

Պորտոյի գիրքին վերնագիրը անուղղակի քննադատութիւնն է գերմանացի փիլիսոփայ Էմանուէլ Քանթի այն վիճարկութեան, թէ ճաշակը կրնայ չհետապնդել որեւէ նպատակ: Պորտօ տարակարծիք էր եւ կը վիճէր, թէ ճաշակը միշտ ալ կը հետապնդէ որոշ նպատակ մը. անիկա կը բխի անձնական նպատակներէ: Ինչ որ կը կոչենք «Ճաշակ», պարզապէս խորհրդանշական կապակցութիւններու ընտրութիւն մըն է, որուն միջոցով մենք մեզ կը տարբերենք բոլոր այն անձերէն, որոնք կը պատկանին աւելի ստոր ընկերային խաւերու: Այլ խօսքով, երբ կ՛այցելենք արուեստի թանգարան մը` գեղեցիկ արուեստներու շարքին դասուող գործեր դիտելու համար, պարզապէս աշխարհին կը յայտարարենք մեր «բարձր» խաւի պատկանելիութիւնը:

Այս մեկնաբանութեան ձեւը ընդհանրացած է այսօր: «Գոյութիւն չունի նրբաճաշակութիւն կամ անճաշակութիւն,- կը վիճի Թըռնըր մրցանակի դափնեկիր արուեստագէտ Կրէյսըն Փերի` «Օլ ին տը պեսթ փասիպըլ թէյսթ» (ամէն ինչ` կարելի լաւագոյն ճաշակով) պատկերասփիւռի իր յայտագիրին մէջ: – Ճաշակը պարզապէս արտացոլացումն է այն խաւին, որուն կը պատկանիս»: Փերի ստեղծած է «Տը վանըթի աֆ սմոլ տիֆրընսըզ»  (փոքր տարբերութիւններու սնամէջութիւնը) վերնագիրով 6 հիւսուած պաստառներ` պատկերաւոր ոճով բացատրելու համար իր այն գաղափարը, թէ ընկերային խաւի մը պատկանելիութեամբ պայմանաւորուած է մեր ճաշակը:

Կասկած չկայ, թէ ճշմարտութեան տարր մը գոյութիւն ունի Պորտոյի տեսութիւններուն մէջ: Նոյնիսկ այսօր, երբ սպառողական մշակոյթի հիմերը ընդարձակուած են եւ հաստատուած են ժողովրդավարական սկզբունքներով, մշակոյթը կը մնայ խաւերու վրայ հիմնուած մարզ մը: Սակայն Պորտոյի հայեցակէտը նաեւ հիմնական եւ երբեմն ժխտական անդրադարձներ ունեցած է մշակոյթ ստեղծելու եւ մշակոյթի հետ կապեր հաստատելու մեր մօտեցումին վրայ:

Այնքա՛ն ընդհանրացած է այս ձեւի մտածողութիւնը, որ այժմ հազուադէպօրէն կը խօսուի արուեստ` արուեստի սիրոյն կամ` ճշմարտութեան եւ գեղեցկութեան սիրոյն մօտեցումով: Անիկա դժուարացուցած արուեստի որակը դատելը, նոյնիսկ` արուեստի գործ մը ստեղծելը, որովհետեւ շատ յաճախ անոր մասին ուղղուած հարցումները կը վերաբերին արուեստագէտին դիրքին, ակնդիրին դիրքին, հովանաւորին, տուեալ գործին խորհրդանշական իմաստին:

Հայեցակէտեր

Մինչ նրբաճաշակութիւնը ծիծաղի առարկայ դարձած է, փոխարէնը` որդեգրուած է անճաշակութիւնը: Օրինակ` Եուրովիժընի երգի մրցանքը, ուր ամէն ոք կը գովաբանէ այնպիսի վատ երգեր, որոնք կը դառնան լաւ երգեր: Եուրովիժըն միջազգային հանդիսատեսներ ներգրաւող մարզախաղի մը տարողութիւնը ունի. զայն կը դիտեն միլիոնաւոր անձեր` մերթ քմծիծաղով, մերթ`  աչք ընելով: Կը սիրենք ցոյց տալ, թէ գիտե՛նք` ինչ բան վատ է, սակայն շատ լուռ կը մնանք լաւ բաներու դիմաց: Թուիթըրի վրայ կարելի է փնտռել «պետթէյսթ» (անճաշակ) բառը եւ գտնել տարբեր պատասխաններ, սակայն, եթէ փնտռենք «կուտթէյսթ» (ճաշակաւոր) բառը, կը հանդիպինք ուտեստեղէնի յանձնարարութիւններու (ուր նրբաճաշակութիւնը տակաւին կարելիութիւն մըն է) կամ` բացայայտ հեգնանքի:

Եթէ չենք ընդունիր, թէ անճաշակութիւնը կամ տգեղութիւնը ընդհանրացած են այս օրերուն, գէթ պէտք է ընդունինք, թէ այլազան ճաշակները նորաձեւութիւն են: Ամերիկացի ընկերաբաններ Ռիչըրտ Փիթըրսըն եւ Ռոճըր Քըռն կ՛ըսեն, որ երբ հարցը կը վերաբերի մշակոյթի, այս օրերուն մարդիկ ամէն ինչ ընկալելու պատրաստ են` խուսափելու համար մեծամիտ որակուելէ: Մէկը կրնայ գիշեր մը օփերա դիտել, ուրիշ օր մը` թմբուկով եւ փչողական գործիքներով համերգ մը:

Ներկայ ժամանակներուն զարգացած անձի մը տպաւորութիւնը ստեղծելու միջոց մըն է արուեստը պարզապէս իբրեւ ցուցանիշ ընդունիլը: Ասիկա կը նշանակէ, թէ արուեստի մասին խօսիլը շատ դժուար է, որովհետեւ ամէն ինչ որակաւորուած է եւ բոլոր դատողութիւնները` կշռուած: Մեզմէ ոմանք նոյնիսկ կը սարսափին ըսելու, թէ արուեստի գործ մը աւելի լաւ է այլ գործէ մը: Ամէն ինչ պարզապէս հայեցակէտի հարց է, ո՛չ աւելին:

Վտանգաւոր է նրբաճաշակութեան չափանիշ մը չունենալը: Իսկ ընկերային խաւերու վրայ հիմնուած արուեստի բնոյթը մատնանշելը որեւէ պատասխան չի տար այն կարեւոր հարցումին, թէ արդեօք արուեստի տուեալ գործ մը որակաւո՞ր է: Գիտնալու համար, թէ ո՛ր արուեստի գործը լաւ է եւ ո՛ր գործը լաւ չէ, թէ` ո՛ր գործը լաւագոյնը նկատուած է եւ զայն պէտք է սիրեն բոլորը, հարկ է ստեղծել հասարակաց մշակոյթ մը:

Ասիկա չի նշանակեր, թէ ճաշակները պէտք է սկիզբէն որոշուին` հակառակ Քարլ Ուիլսընի մտավախութիւններուն: Քանթի եւ Հիւմի օրերուն ճաշակը միշտ ալ արդիւնքը եղած է քննադատական բուռն բախումներու: Ճաշակը պէտք է կազմաւորուի վիճարկութեան ճամբով: Այսինքն` մեր հաւաքականութեան անդամներուն համոզելով, թէ ինչպիսի՛ արուեստ մը արժէք կը ներկայացնէ մեր ընտրած չափանիշներով:

Եթէ արուեստը կարեւոր է, ապա պէտք է կարեւորութիւն ընծայենք որակին: Ասիկա կը նշանակէ ունենալ քաջութիւնը` դարբնելու նրբաճաշակութեան չափանիշ մը:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )