Ճիշդ Հարիւր Տարի Առաջ Էր

ՍՏԵՓԱՆ ՊՕՂՈՍԵԱՆ

SB_100-dari-1Կիրակի, յունիս 28, 1914: Չարագուշակ թուական մը, որ շուտով ՍԵՒ թուական պիտի դառնար շատ մը ազգերու համար: Այդ օրը Պոսնիոյ գլխաւոր քաղաք Սարայեւոյի մէջ պոսնիացի սերպ ազգայնական ուսանող Կաւրիլօ Փրինցիփի արձակած գնդակներուն թիրախ` կը սպաննուէին Աւստրօ-հունգարական կայսրութեան գահաժառանգ Ֆրանց Ֆերտինանտ իշխանն ու իր կողակիցը:

SB_100-dari-2ԺԹ. դարու երկրորդ կէսէն գահակալներու, պետական դէմքերու սպանութիւնները յաճախակի երեւոյթներ էին: Շատ անգամ անհատական «նախաձեռնութեան» արդիւնք, քան` կուսակցութիւններու, խմբակներու կողմէ կազմակերպուած ոճիրներ: Մասնաւորաբար` անիշխանականներու գործ, որոնց ծուռ ակնոցով դիտուած` այսինչ թագակիր գլուխը, վարչապետը կամ նախարարը պատասխանատուն կը նկատուէր իրենց ազգին, ժողովուրդին կամ դասակարգին կրած ցաւերուն: Այդպիսիներուն 1881-ին Փեթերսպուրկի մէջ զոհ գացեր էր Ռուսիոյ Ալեքսանտր Բ. Բարեկարգիչ ցարը. բայց իր մարդասպանին համար, անոր ըրած բարեկարգութիւնները սուտ ու կեղծ էին… պարզապէս ան կ՛ատէր ինքնակալը: 1895 յունիսին Լիոնի մէջ իտալացի անիշխանական Քազերիոյի զոհ կ՛երթար Ֆրանսայի Հանրապետութեան նախագահ Սատի Քառնօ: Քաղաքականութեան քիչ-շատ հետեւողները շատ լաւ գիտեն, որ Ֆրանսայի Գ. եւ Դ. հանրապետութիւններու նախագահները իշխանութենէ զուրկ բարոյական անձնաւորութիւններ էին. իսկ խելացնոր ոճրագործը զայն սպաններ էր, որովհետեւ ըստ իր դատողութեան… Ֆրանսա Իտալիոյ չէր օգնած, որպէսզի այս վերջինը վերագտնէր Աւստրիոյ կողմէ տակաւին գրաւուած իտալական հողերը: 1898-ին Ժընեւի մէջ ուրիշ իտալացի անիշխանականի մը դաշոյնին զոհ գնաց Աւստրիոյ կայսրուհին` հանրածանօթ Սիսին: 1900-ին Նափոլիի մէջ Իտալիոյ Ումպերթօ Ա. թագաւորն է, որ մահափորձի մը զոհ կ՛երթար. 1913-ին ալ Սելանիկի մէջ Յունաստանի Գէորգ Ա.ը կը մահանար նման արարքէ:

SB_100-dari-3Այդ ոճիրները միայն հին աշխարհին` Եւրոպայի մենաշնորհը չէին. անդին, Ատլանտեանի միւս ափերուն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու երեք նախագահներ ալ կը սպաննուէին. նախ Աբրահամ Լինքըլն` 1865-ին, ապա 1881-ին` Ճէյմս Կարֆիլտ եւ 1901-ին` Ուիլիըմ ՄըքՔինլի: Շարքը տակաւին կարելի է երկարել հոս ու հոն սպաննուած վարչապետներով ու նախարարներով:

Երբ յաջորդ օրը Սարայեւոյի ոճիրին լուրը աշխարհով մէկ տարածուեցաւ, նմանօրինակ դէպքերը ընկալելու վարժ հանրային կարծիքներն ու դիւանատուները այդ վայրկեանին շատ չյուզուեցան, եւ տաք-տաք ոչ ոք կրցաւ կռահել անոր շուտափոյթ եւ ծանրակշիռ հետեւանքները, որոնք հազիւ մէկ ամիս յետոյ ուղղակի դուռ պիտի բանային Ա. Աշխարհամարտին եւ անուղղակի ալ ենթահող պիտի պատրաստէին աւելի սարսափելի Բ. Աշխարհամարտին` կայսրութիւններ անհետացնելով աշխարհի քարտեսէն եւ տասնեակ միլիոնաւոր անմեղ մարդոց ալ մահուան պատճառ դառնալով, առանց հաշուելու նիւթական վնասները:

Բայց Սարայեւոյի ոճիրին անմիջական հետեւանքներուն անդրադառնալէ առաջ մեր ընթերցողները մեզի թող ներեն 1914-ի նախօրեակի Եւրոպայի եւ Աւստրիական կայսերական գերդաստանի` վերջին Հապսպուրկներու մասին կարկինը քիչ մը լայն բանալ:

***

SB_100-dari-4ԺԹ. դարու երկրորդ կէսի Եւրոպան «մեծ» կոչուած պետութիւններու իրերամերժ կայսերապաշտ ազդեցութիւններու ընդլայնման մրցադաշտ էր: 1871-ին վերամիաւորուած Գերմանիա աշխարհագրականօրէն ցամաքամասին կեդրոնը դիրք կը բռնէր. օրէ օր կ՛ուժեղանային անոր տնտեսութիւնը, ճարտարարուեստը. շուտով իր ազդեցութեան տակ կ՛առնէր պահ մը միայն թշնամացած աւստրիական հսկայ կայսրութիւնը:

Ցարական Ռուսիոյ Մեծն Պետրոսի օրերէն, 200 տարիէ ի վեր, կը ձգտէր միշտ դէպի արեւմուտք եւ հարաւ` երազելով օր մը Վոսփորին տիրանալ: Պալքանեան երկիրներու ազատագրական պատերազմները իրեն առիթ տուին սլաւ եւ ուղղափառ ազգերու պաշտպան կանգնելու, բան մը, որ բնաւ հաճելի չէր ո՛չ Աւստրիոյ, ո՛չ Գերմանիոյ եւ ո՛չ ալ Մեծն Բրիտանիոյ, որ արդէն ծովերու վրայ իր համաշխարհային տիրապետութիւնը հաստատած էր եւ այդ ուղղութեամբ ամէն առիթով նոր խարիսխներ ալ կ՛աւելցնէր Միջերկրականի մէջ. Մալթայէն ետք 1878-ին Կիպրոս, յետոյ` 1882-ին Եգիպտոսի հոգատարութիւնը: 1871-ին Գերմանիայէն իր պարտութենէն ետք Ֆրանսա «կը մխիթարուէր» գաղութատիրութեամբ` երազելով, որ օր մը առիթը կը ներկայանայ Ալզաս-Լորենը ետ առնելու: Մինչ 1870-ին նոր վերամիաւորուած Իտալիա, նորահաս աքլորի նման, չէր վարաներ հոս ու հոն հողային յաւակնութիւններ ցոյց տալու: Երբ չմոռնանք յիշելու, որ այդ Եւրոպայի «հիւանդ մարդ»-ն էր Օսմանեան կայսրութիւնը, որ մինչեւ 1913 բաւական հող ունէր եւրոպական ցամաքամասին մէջ, համառօտ պատկերը կ՛ունենանք ա՛յն ատեն տակաւին ինքզինք աշխարհի կեդրոնը համարող Եւրոպային: Անոր կեդրոնական միւս դիրքը կը գրաւէր Հապսպուրկներու հսկայ կայսրութիւնը` 675.000 քառ. քմ. տարածութեամբ եւ այն ատեն 50 միլիոնէ աւելի բնակչութեամբ: 1866-ին Պրուսիայէն պարտուելէ եւ Գերմանական համադաշնակցութենէն վտարուելէ մէկ տարի ետք, Աւստրիա իշխանութիւնը բաժնած էր երկար ատեն իր ճնշած հունգարներու հետ` դառնալով երկմիապետութիւն:

SB_100-dari-5Իրականութեան մէջ ան ազգութիւններու խճանկար մըն էր, ուր պատմութեան ընթացքին նուաճուած ընդարձակ հողերու վրայ կ՛ապրէին շուրջ 15 ազգութիւններ: Գերմանախօս տարրին քով` հունգարներ, չեխեր, սլովաքներ, սլովեններ, լեհեր, ռումանացիներ, ռութեններ (արեւմտեան կաթոլիկոցած ուքրանացիներ), իտալացիներ եւ հարաւային սլաւներ, կաթոլիկ խրուաթներ եւ ուղղափառ սերպեր: Երբ աւելցնենք, որ հրեայ տարրը ամէնուրեք ունեւոր, ազդեցիկ եւ զարգացած էր, եւ կային արհամարհուած ու թափառական գնչուներ, ռոմեր, կայսրութեան ազգագրական պատկերը ամբողջական կը դառնայ: «Բաժնէ, որ տիրես» կ՛ըսէ շատ լեզուներով ժողովրդական ասոյթը: Այդ ժողովուրդները միշտ չէ, որ հաշտ կ՛ապրէին իրարու հետ. բայց միապետութիւնը յաջողած էր մէկը միւսին դէմ հանելով` զանոնք իր թաթին տակ պահել: Ստեղծած ալ էր ամէն ազգէ ցած, գիւղական ազնուականութիւններ, որոնք յաճախ կեդրոնական իշխանութեան հլու գործիքը կը դառնային ընդդէմ իրենց ազգերու ձգտումներուն:

1877-78 ռուս-թրքական պատերազմի ռազմական յաղթականն է Ռուսիա. բայց ան յունիս 1878-ին Պերլինի մէջ գումարուած վեհաժողովէն դիւանագիտական պարտեալը դուրս եկաւ. հոն, իր դիւանագէտներուն ապիկարութեան պատճառով իր ձեռքէն խլուեցան իր յաղթութեան արժանի պտուղները: Մենք` հայերս, լաւ գիտենք այդ տխրահռչակ վեհաժողովը, որ Սան Սթեֆանոյի հայանպաստ 16-րդ յօդուածը կը շրջէր` դարձնելով Պերլինի անորոշ 61-րդը…

SB_100-dari-6Մինչ Անգլիա գաղտնի համաձայնագրով մը ձեռք կ՛անցընէր Կիպրոսը (Թուրքիոյ հողային ամբողջութիւնը պաշտպանելու գինը` ընդդէմ ռուսական ախորժակներուն): Անդին, Պիսմարք այնպէս մը կը խաղար, որ պատերազմին բնաւ չմասնակցած Աւստրիոյ կը տրուէր Պոսնիա-Հերցեկովինան: Ան իբր թէ անուանապէս կը մնար սուլթանին գերիշխանութեան տակ` անոր վճարելով խորհրդանշական տարեկան հարկ մը, սակայն իբր թէ միայն վարչութիւնը Աւստրիոյ տրուելով` իրականութեան մէջ կ՛անցնէր վերջինիս իշխանութեան տակ: 30 տարի անց, 1908-ին Աւստրիա առանց այլեւայլի, եւ ի հարկէ` առանց բնակչութեան կարծիքը հարցնելու, զայն իր թագին կը բռնակցէր: Այսպիսով, ոչ միայն կ՛աւելնար սլաւներու թիւը կայսրութեան մէջ, այլեւ ազգային հարցերէն մին ա՛լ աւելի սուր բնոյթ կը ստանար:

***

Հարաւային սլաւները` սերպեր եւ խրուաթներ, նոյն ազգն են, նոյն լեզուն կը խօսին, բայց պատմութեան հոլովոյթները զանոնք երկուքի, ապա նաեւ երեքի բաժնած են. այնքան, որ զիրար ատելու հասած են, մինչեւ իսկ` իրարու դէմ կատաղութեամբ պատերազմելու: 1054-ին Հռոմի եւ Բիւզանդիոնի աթոռներուն միջեւ ծագած հերձուածէն ետք, խրուաթները Թիմոսլաւ Ա.ի վաղանցուկ թագաւորութեան անկումով մինչեւ 1918 անցան Հապսպուրկներու տիրապետութեան տակ. վերջնականապէս կաթոլիկացան եւ կը գործածեն լատինական տառերը: Աւստրիական երկարատեւ իշխանութիւնը հոն բաւական յաջողութեամբ գերմանական բարքերը տարածեց, այնքան, որ բնակչութեան մեծամասնութիւն մը բոլորովին խորթացաւ սերպերէն:

Բիւզանդական ուղղափառութեան յարած սերպերը մինչեւ օրս նոյն լեզուն կը գրեն կիւրեղեան տառերով: Սերպիա, երեք դար ամբողջ, շատ ուժեղ թագաւորութիւն մը կազմեց` երբեմն տարածուելով մինչեւ Սելանիկ: Ան 1389-ին Քոսովոյի ճակատամարտին պարտուելով` չորս դար ամբողջ ինկաւ օսմանեան ծանր լուծին տակ: Այդ լուծին շատ ծանր հետեւանքներէն մէկն ալ եղաւ բնակչութեան մէկ երրորդին բռնի կամ կամաւոր իսլամացումը, այն, ինչ որ այսօր կ՛անուանուի պոսնիաք ազգութիւն: Անոնք սկսան գործածել արաբական տառերը: Թուրքերը զանոնք շփացուցին ա՛յնքան, որ անոնք դարձան իրենց արիւնակիցներուն թշնամիները, երբեմն ալ` դահիճները: Յստակօրէն կը տեսնենք հոս, թէ ինչպէ՛ս կրօնական գործօնը աւերներ կը գործէ նո՛յն ազգին, նո՛յն ժողովուրդին մէջ: 1804-ին սերպերը թուրքին դէմ ապստամբեցան Գարա-Կէորկի գլխաւորութեամբ, բայց պարտուեցան: 1815-ին Միլոշ Օպրենովիչի գլխաւորութեամբ ուրիշ ապստամբութիւն մը յանգեցաւ սերպական փոքր իշխանութեան մը ստեղծման, որ տակաւ ընդլայնուելով` Պերլինի վեհաժողովին թագաւորութեան կարգավիճակ ստացաւ: 1877-ին Պոսնիոյ սլաւները Թուրքիոյ դէմ ապստամբեր էին, բայց` ճնշուեր: Ռուսիոյ յաղթանակով անոնք կ՛ակնկալէին միանալ Սերպիոյ իրենց եղբայրներուն եւ այդպիսով մեծ Սերպիա մը կամ Եուկոսլաւիա մը կազմել: Պերլինի վեհաժողովի «մեծ պետութիւններ»-ու դիւանագիտական խաղերը զիրենք Աւստրիոյ ճիրաններուն մէջ նետեցին: Սերպիա տասնամեակներու ընթացքին Վիեննայի տիրող շրջանակներու աչքին փուշը դարձած էր. եւ աւելի՛ դարձաւ, երբ նախ 1903-ին գարակէորկեւիչները կրկին թագաւորութեան կանչուեցան, եւ յետոյ երբ իբրեւ 1913-ին Պալքանեան պատերազմին յաղթականներէն մին` Սերպիա հարաւային սլաւներուն մեծամասնութեան յոյսերուն կիզակէտը դարձաւ` որպէս ապագայ Եուկոսլաւիոյ մը կորիզը: Ասով ալ կը բացատրուի 1914 յունիս 28-ի Սարայեւոյի մահափորձը, որ աշխարհը շուտով կրակի պիտի տար:

Վերջին Հապսպուրկներու ժամանակաշրջանը ըլլալով հանդերձ, Աւստրիական կայսրութեան վերջալոյսը եղաւ նաեւ ընտանեկան տրամներու եւ սուգերու անվերջանալի շղթայ մը. ճիշդ հակապատկերը` Սիսիի ժապաւէններուն մէջ ցուցադրուած վարդագոյն երկնակամարին: Ֆրանց Ժոզեֆ Ա. կայսրը հազիւ 18 տարեկան էր, երբ 1848-ին գահ բարձրացաւ` յաջորդելով իր հօրեղբօր` Ֆերտինանտ Ա.ի որ այն օրերուն Եւրոպան ցնցող յեղափոխական ալիքին առջեւ հրաժարած էր գահէն: Ան նախ 1849-ին Ռուսիոյ Նիքոլայ Ա. ցարին օգնութեամբ դաժանօրէն ճնշեց հունգարական յեղափոխութիւնը: Գահակալեց 68 անվերջանալի տարիներ ու մահացաւ 1916 նոյեմբերին:

Չուզելով հասկնալ ժամանակի եղափոխութիւնն ու օրուան պահանջները` տիպարը հանդիսացաւ անցեալ դարէն մնացած վեհապետներուն, նախանձախնդիր` իր իշխանութեան. ինքզինք կը համարէր պետութեան առաջին սպասաւորը. գերին մնաց անցեալէն ժառանգուած` Հապսպուրկներու ամենածանր արարողակարգին ու ծէսերուն` ստեղծելով պետութիւնը հիւծող դիւանակալական ծանր վարչամեքենայ, շրջապատուելով իրեն միշտ քծնող միջակութիւններով, միակ տէրը մնալու միտումով: Ստոյիկութեամբ (եւ իրազեկները ըսած են), քարսրտութեամբ դիմագրաւեց պետական ձախողութիւններու եւ ընտանեկան սուգերու թափօրը, որ իրեն բաժին ինկաւ այդ 68 տարիներու ընթացքին:

SB_100-dari-7Ամուսնացած էր Պաւարիոյ արքայական Վիթելզպախ գերդաստանէն իր մօրաքրոջ աղջկան` գեղանի Էլիզապէթ իշխանուհիին` հռչակաւոր Սիսիին հետ, որմէ ունեցաւ երկու զաւակ: Աղջիկը մեռաւ փոքր տարիքին. տղան` գահաժառանգ Ռուտոլֆ իշխանը (աւստրիական յորջորջումով արխիդուքս), հօրը հետ բնաւ հաշտ չէ եղած: 32 տարեկան էր, երբ 1889 յունուարին Մայըրլինկ գիւղի ապարանքին մէջ իր սիրուհին` հունգարացի Մարիա Վեցերան սպաննելէ ետք անձնասպան եղաւ: Աղջկան դիակը կամացուկ մը անհետացնելէ ետք յայտարարուեցաւ, որ իշխանը որսորդական արկածի մը զոհ գացած էր: Եղելութեան ճշմարտութիւնը ի յայտ եկաւ 1920-էն ետք, երբ այլեւս կայսրութիւնը փլած, անհետացած էր:

Ֆրանց Ժոզեֆ կայսեր իրմէ կրտսեր երեք եղբայրներն ալ իրմէ առաջ մահացան: Երկրորդը` Մաքսիմիլիան, գործիք դարձաւ Ֆրանսայի Նափոլէոն Գ. կայսեր քաղաքական խաղերուն` ընդունելով անոր ստեղծած Մեքսիքայի կայսերական թագը, կատարեալ ցնորական ծրագիր մը: Երեք տարի ետք պարտուելով ըմբոստացած ժողովուրդէն, հոն 1867-ին գնդակահարուեցաւ հազիւ 32 տարեկանին: Ասոր իբրեւ հետեւանք` իր կինը, որ Պելճիքայի Լէոփոլտ թագաւորին աղջիկն էր, խելագարեցաւ եւ երկար տասնամեակներ ապրեցաւ այդ վիճակին մէջ: Ինչպէս նախորդ բաժնին սկիզբը գրուեցաւ, Էլիզապէթ կայսրուհին ալ 1898-ին ձրի զոհը դարձաւ Ժընեւի մէջ իտալացի անիշխանականի մը դաշոյնին:SB_100-dari-8

Ռոտոլֆի մահով գահաժառանգ դարձաւ Ֆրանց Ժոզեֆ կայսեր երրորդ եղբօր զաւակը` Ֆրանց Ֆերտինանտ, ծնած` 1863-ին. ան, որ 25 տարի ետք պիտի սպաննուէր Սարայեւոյի մէջ: Ֆրանց Ժոզեֆ բնաւ չէր սիրեր այդ եղբօրորդին, որ ճիշդ իր հակապատկերն էր` ազատական եւ իր ժամանակին համար յառաջդիմական գաղափարներով եւ տեսակէտներով: Նոր գահաժառանգը ուսեալ, զարգացած մարդ էր. ճամբորդած էր մինչեւ Ամերիկա, աշխարհ տեսած ու կանուխ հասկցած էր, որ Աւստրօ-հունգարական կայսրութիւնը մէջը ցեց ինկած կարաս մըն է` առաջին հարուածէն փոշի դառնալու դատապարտուած, եթէ անմիջական եւ արմատական բարեկարգութիւններ չկատարուին: Իսկ այս բարեկարգութիւններէն մէկն ալ սլաւ ազգութիւններուն ինքնավարութիւն պարգեւելն էր, հունգարներուն նման: Իսկ կայսրը կ՛ատէր սլաւները… Այդ նպատակով ալ Ֆրանց Ֆերտինանտ շուտով շրջապատուեցաւ անով, որ անգլիացիները կը կոչեն ստուերային կառավարութիւն: Այս ալ պատճառ դարձաւ, որ հօրեղբայրը 20 երկար տարիներ զինք հեռու պահէ իշխող շրջանակներէն` անոր յանձնելով միայն ներկայացուցչական չնչին առաքելութիւններ: Եւ երկուքին յարաբերութիւնները երբեք չջերմացան: Ուստի ան նախընտրեց, որքան որ կարելի էր, Վիեննայէն հեռու մնալ: Փրակայէն 50 քմ. հեռու գտնուող Քոնոփիշթէի կիսաւեր դղեակը գնեց եւ վերակառուցեց ու հոն ալ ապրեցաւ իր ընտանիքին հետ: (Տողերս ստորագրողը 1995-ին Չեխիա կատարած իր շրջապտոյտին ընթացքին առիթը ունեցաւ այդ սիրուն, տաքուկ մտերմութեամբ դղեակը այցելելու, լեցուն` իր ամէն տեսակի յիշատակներով): Ան սիրահարած էր չեխ ցած ազնուական օրիորդի մը. հօրեղբայրը 10 տարի ընդդիմացաւ անոնց ամուսնութեան` առարկելով, որ Հապսպուրկները միայն արքայական գերդաստանէ աղջիկ կրնան առնել կնութեան: Ֆրանց Ֆերտինանտի 10 տարուան յամառ պայքարին դէմ ի վերջոյ տեղի տուաւ, բայց` ի՞նչ պայմանով:  Այն պայմանով, որ ամուսնութիւնը ըլլայ անտոհմ ամուսնութիւն, կինը երբեք չնկատուի կայսրուհի եւ անկէ ծնած զաւակներն ալ չկոչուին արխիդուքս եւ զրկուին գահաժառանգութենէ: Ֆրանց Ֆերտինանտ ընդունեց եւ ստորագրեց այդ նուաստացուցիչ պայմանները` ի սէր իր երջանկութեան, եւ ամուսնացան 1900-ին: Ունեցան երեք զաւակ` երկու մանչ եւ աղջիկ մը:

1913-ին կայսրը հիւանդացաւ. պահ մը կարծուեցաւ, որ ան ուր է, ուր չէ, կը ճամբորդէ դէպի անդենականը, եւ Ֆրանց Ֆերտինանտ նշանակուեցաւ սպարապետ: Բայց Ֆրանց Ժոզեֆ ապաքինեցաւ` ի մեծ դժբախտութիւն աշխարհին: Վստահաբար տարբեր ձեւով պիտի ընթանար պատմութեան անիւը, եթէ ան այս աշխարհէն արդէն մեկնած ըլլար 1914 յունիս 28-ին:SB_100-dari-9

***

Մահափորձը խումբ մը պոսնիացի սերպ ազգայնական երիտասարդներու գործն էր: Մէկ ժամ առաջ նռնակ մը նետուած էր իշխանին կառքին վրայ, բայց չէր պայթած, եւ ան ողջամբ պալատ մտած ու ելած էր: Վերադարձի ճամբուն վրայ, երբ ան կը մօտենար երկաթուղային կայարանին, Կաւրիլօ Փրինցիփ իր ատրճանակը կը պարպէր` մէկական գնդակով սպաննելով գահաժառանգը եւ անոր կինը: Առիթը սքանչելի էր Սերպիան ամբաստանելու համար` որպէս ոճիրին պատուիրատուն եւ` անոր հաշիւը մաքրելու: Յաջորդող օրերուն` աւստրիական վերջնագիրները յաջորդեցին իրարու: Պելկրատ փորձեց ողոքել, բայց` ի զուր: Ան շատոնց աչքին փուշն էր Վիեննայի եւ անոր ետեւ կեցած գերման ռազմատենչ շրջանակներուն, եւ 86-ամեայ Ֆրանց Ժոզեֆ, առանց խղճահարութեան, պատերազմ հռչակող հրովարտակը ստորագրեց: Ան բոլորովին անտարբեր մնացեր էր, երբ իրեն իր եղբօրորդւոյն սպանութեան լուրը բերեր էին: Զինակցութիւններու խաղով Ռուսիան եկաւ Սերպիան պաշտպանելու, Գերմանիան ալ Աւստրօ-հունգարիոյ թիկունք կանգնելու: Ֆրանսա եւ Անգլիա ալ` որպէս Ռուսիոյ եւ Սերպիոյ զինակից, կռիւի մէջ մտան եւ այսպէս ծագեցաւ պատերազմը, որ պիտի դառնար Համաշխարհային Ա. պատերազմ: Չորս տարուան մարտերը պիտի խորտակէին ռուսական, գերմանական եւ աւստրօ-հունգարական կայսրութիւնները: Քսան միլիոնէ աւելի մարդկային անմեղ կեանքեր զոհ պիտի երթային զառամած ծերունիի մը անպատասխանատու ստորագրութեան: Բայց այդ ահաւոր աշխարհամարտէն ամէնէն շատ տուժողը եւ պատերազմին պատճառաբանութիւններուն հետ բնաւ աղերս չունեցողը հայ ժողովուրդը պիտի ըլլար: Ժողովրդական ասոյթ մը կ՛ըսէ, որ  երբեմն չորին հետ թացն ալ կ՛այրի: Պոսնիայէն, Սերպիայէն ու Վիեննայէն 2.000 քմ. հեռու ապրող հայ ժողովուրդը անուղղակի եւ մեծագոյն զոհը դարձաւ Սարայեւոյով բռնկած համաշխարհային հրդեհին, զոր պատեհ առիթ նկատեց Իթթիհատի ղեկավարութիւնը էրմէնի կեավուրին հաշիւը մաքրելու համար:SB_100-dari-10

***

Ֆրանց Ժոզեֆ կայսրը իր ցածոգութիւնը ցոյց տուաւ նաեւ սպաննուած ամոլին յուղարկաւորութեան: Ֆրանց Ֆերտինանտի դագաղը դրուեցաւ 30 սանթիմեթր աւելի բարձր պատուանդանի մը վրայ, քան` կնոջ դագաղը: Առաջինը ծածկուեցաւ դրօշով, երկրորդը` պարզ սեւ սաւանով մը: Կարծէք, իբր նախազգացում, գահաժառանգը կտակած էր, որ զինք թաղեն Քոնոփիշթէի իր դղեակին մատրան նկուղին մէջ, կնոջ մօտ: Իսկ Կաւրիլօ Փրինցիփ դատապարտուեցաւ ցկեանս բանտարկութեան: Արգելափակման դաժան պայմանները յառաջացուցին թոքախտ, եւ ան պատերազմի աւարտը չտեսած` մահացաւ 1918 փետրուարին, 25 տարին չբոլորած: Մեծապէս ցնցուեր էր տեսնելով, որ իր արարքը ի՛նչ հետեւանքներ ունեցաւ. չկարծուած, մտքէ չանցած: Իր վերջին անմխիթար օրերու մեծ մխիթարութիւնը եղած է այն սրտառուչ նամակը, որ Ֆրանց Ֆերտինանտի երեք զաւակները, այն օրերուն` հազիւ պատանի,  իրեն ղրկեր էին` յայտնելով, որ իրեն կը ներեն իրենց ծնողքին սպանութիւնը:

1916 նոյեմբերին Ֆրանց Ժոզեֆ կայսրին յաջորդեց իր չորրորդ եղբօր թոռը` Քարլ Զ., որ գահընկալեց հազիւ երկու տարի. փորձեր էր անջատ հաշտութիւն մը կնքել ընդդիմադիր պետութիւններուն հետ` կայսրութիւնը փլուզումէ փրկելու համար: Բայց ո՛չ Ֆրանսա, ո՛չ ալ Անգլիա հաճեր էին: Կան կարծիքներ, ըստ որոնց, այս փորձին ձախողութեան բուն պատճառը Ռուսիոյ մէջ ցարական իշխանութեան տապալումն է: Յաղթականները զինք աքսորեցին Մատեր կղզին, Ատլանտեան ովկիանոսին մէջ, ուր ան մահացաւ 1922-ին, լաւ չդարմանուած թոքատապէ մը, հազիւ 35 տարեկանին:

Օրերս բազմաթիւ լրատուամիջոցներ իւրովի ոգեկոչեցին մահափորձին հարիւրամեակը, որուն անուղղակի շատ մը հետեւանքները տեւեցին մինչեւ 1991` Խորհրդային Միութեան փլուզումը…

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )