Բանաստեղծուհի Մետաքսէն Ալ Մեկնեցաւ…

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

LSH_MedakseՏարիներ առաջ, երբ Հայաստան տակաւին խորհրդային հանրապետութիւն մըն էր, Երեւանէն արտասահման հասնող մշակութային լուրերուն մէջ պարբերաբար կը հանդիպէինք երկու «Մետաքսէ»-ներու: Մին ՄԵՏԱՔՍԻԱ ՍԻՄՈՆԵԱՆն էր` հայ թատրոնի եւ բեմի նշանաւոր դերասանուհիներէն մին, միւսը` ՄԵՏԱՔՍԷ ՊՕՂՈՍԵԱՆը, ժողովրդային սիրուած Հայրենաբնակ երկու «Մետաքսէ»-ները գրեթէ տարեկիցներ էին, թէեւ` տարբեր աշխարհներէ եկած: Դերասանուհին Կեդրոնական Ասիոյ Աշխապատ քաղաքի ծնունդ էր, 1926-ին, մինչ բանաստեղծուհին իր աչքերը լոյսին բացեր էր Արագածի շուքին տակ, Շիրակի մարզի Արեւշատ (նախկին Եգանլար) գիւղը, 1928-ին:

Մետաքսիա Սիմոնեան, իր բեմական գործունէութեան մէջ բարձունքներ նուաճելէ ետք, կեանքէն հրաժեշտ առաւ յարաբերաբար կանխահասօրէն, 1987-ին, իսկ բանաստեղծուհի Մետաքսէ շարունակեց թրթռացնել իր քնարին լարերը դեռ երկա՜ր տարիներ, լիաթոք ու արգասաբեր կշռոյթով, մինչեւ առջի օր, երբ ի՛նք եւս հրաժեշտ առաւ մեզմէ 86 տարեկանին…

Մետաքսէ Պօղոսեան: Կամ պարզապէս` Մետաքսէ…

Բոլոր անոնք, որոնք ուշադրութեամբ կրցած են հետեւիլ խորհրդահայ գրականութեան 60-ական եւ 70-ական թուականներու բեղուն տարիներուն, անպայման որ ճանչցած են բանաստեղծուհի Մետաքսէն ու կարդացած են անոր քնարաշունչ քերթուածներէն տպաւորիչ նմուշներ:

Մետաքսէն առանձին գոյն մըն էր Հայաստանի գրողներու փաղանգին մէջ` նոյնիսկ իր հագուստ-կապուստով, ազգագրական դրոշմ կրող իր արդուզարդով…

Ան բախտաւոր եղաւ թերեւս, որ իրեն ժամանակակից (կամ սերնդակից) ունեցաւ խորհրդահայ բանաստեղծութեան մօտիկ անցեալի մեծերը` Կապուտիկեանն ու Շիրազը, Պարոյր Սեւակն ու Համօ Սահեանը, Վահագն Դաւթեանն ու Հրաչեայ Յովհաննիսեանը, Գէորգ Էմինն ու Մարօ Մարգարեանը… Ինք անոնց հետ ապրեցաւ ու շնչեց միեւնոյն մթնոլորտը, օգտուեցաւ ժամանակաշրջանի բարեպատեհ առիթներէն, ժողովրդային համակրանք ու հռչակ ալ շահեցաւ` եթէ ոչ մեծանուն բանաստեղծներուն լայն տարողութեամբ, բայց գէթ` ընդունելի ու գոհացուցիչ չափով մը…

«Մեծ»-երը բոլորն ալ մեկնած էին արդէն, մինչ Մետաքսէն, թէեւ տարիքը առած, մնաց միշտ կենսաշող ու արդիւնալից, շարունակելով ստեղծագործել տեւաբար, գիրքեր հրատարակել իրերայաջորդ կերպով, երեւիլ գրական շրջանակներու մէջ:

Քանի մը օր առաջ, օգոստոս 10-ին, Երեւանէն հաղորդեցին ի՛ր ալ մահուան գոյժը…

Էջ մըն էր, որ կը փակուէր հայ բանաստեղծութեան տարեգրութեան մէջ:

Ո՞վ էր Մետաքսէն:

Որբ մեծցած աղջիկ մըն էր: Հասակ առաւ Գիւմրիի եւ Փամբակի (Լոռիի շրջան) մանկատուներուն մէջ: Աւարտեց Երեւանի Խաչատուր Աբովեանի անուան  մանկավարժական համալսարանը (1952), յետոյ ալ` Մոսկուայի Մաքսիմ Կորքիի անուան գրական հիմնարկը (1958):

Սկիզբէն իր կուրծքին տակ բաբախեր էր բանաստեղծուհիի զգայուն սիրտ մը, որ տասնամեակներու երկայնքին զինք պիտի մղէր գրելու անթիւ-անհամար բանաստեղծութիւններ, որոնք պիտի մէկտեղուէին քսանի չափ հատորներու մէջ, ու իր անունը տանէին-հասցնէին Հայաստանէ դո՛ւրս եւս…

LSH_Medakse-2Լոյսին եկած իր անդրանիկ քերթողագիրքը «Ջահելութիւն» վերնագրուած բարակ ժողովածու մըն էր, որ տպուեցաւ 1957-ին: Մետաքսէն 29 տարեկան էր այն ատեն: Յետոյ հրապարակ ելաւ «Կնոջ սիրտ»-ը (1960), անկէ ետք ալ, հերթաբար, ընթերցողին սեղանին բերուեցան իր միւս գործերը` «Ուրիշի արցունքները» (1963), «Զգուշ, սիրտ է» (1974), «Սէրը հաւատ է» (1977), «Հազար ու մի  սէր» (1981), «Լեռները լալիս են գարնանը» (1987), «Արցունքները չեն ծերանում» (1989), «Շամիրամ» (պոէմ, 1995), «Սէրս ծոցիս մէջ մնաց» (2009), «Մենք ենք ու մենք» (2011) եւ այլն, եւ այլն:

1963-էն ի վեր ան անդամ էր Հայաստանի Գրողներու Միութեան:

Բանաստեղծուհիի իր ցայտուն դիմագծութենէն անկախ, Մետաքսէ գրողական երկու մարզերու մէջ եւս ուշագրաւ անուն էր:

Նախ, ընդարձակ ու շահեկան յուշագրութիւններ գրի առած էր իրեն ժամանակակից երկու տաղանդաւոր բանաստեղծներու մասին` «Յովհաննէս Շիրազը իմ յուշերում» (2001) եւ «Պարոյր Սեւակը իմ կեանքում» (2004): Գնահատելի տուրք մըն էր ասիկա, նաեւ վկայութիւն մը` կեանքէն հեռացած գրչեղբայրներու նկատմամբ:

Յետոյ, մշակած էր մանկական գրականութիւն ալ: 50 տարի առաջ լոյս տեսած իր «Մաքրասէր Լիլիթը» պրակին յաջորդած էին «Լիլիթը եւ բադիկները»«Աչիկի ու Վաչիկի զրոյցը» (2006) բանաստեղծութիւնները, պատմուածքներու  «Ճստիկը» հատորը (2010) եւ այլն: Տակաւին մինչեւ անցեալ տարի Մետաքսէ նորագոյն ժամադրութիւն մը ունեցեր էր իր մանուկ ընթերցողներուն հետ, անոնց հրամցնելով չափածոյ խրատական մը` «Ծառ չկտրենք»

Իր երկերէն ոմանք թարգմանուած ու հրատարակուած էին ռուսերէնով, մեծաթիւ բանաստեղծութիւններ ալ` տասնեակ օտար լեզուներով:

* * *

Մետաքսէն  1985-ին խորհրդային գրողներու պատուիրակութեան մը կազմին հետ գտնուած էր Իտալիա, Սիկիլիոյ Սիրակուզա քաղաքը: Այստեղ, իր իջեւանած պանդոկին մէջ, ան արտասովոր տեսիլք մը ունեցած էր. Տէրը երեւցած էր իրեն ու խօսած` իրեն հետ…

Ներշնչումի արտակարգ ու բացառիկ պահ մըն էր ատիկա իրեն համար, ուստի բանաստեղծուհին, Հայաստան վերադառնալէ ետք, նստած ու գրած էր «Աստծոյ տեսիլք» պոէմը:

Հաւանաբար դարձակէտի մը հանդիպած էր Մետաքսէ, որովհետեւ այդ թուականէն ետք սկսեր էր արտադրել կրօնաշունչ երկեր`  «Յովհաննէս Մկրտիչ» եւ «Ամենափրկիչ» պոէմները, «Ե՞րբ ես գալու, Տէ՛ր» բանաստեղծութեանց շարքը: Անոնց անգլերէն թարգմանութիւնները  2003-ին բանաստեղծուհին ուղարկած էր Վատիկան, Յովհաննէս Պօղոս Բ. քահանայապետին` պատմելով Սիրակուզայի տեսիլքը: Պապը պատասխան-նամակով մը քաջալերած էր զինք` նշելով, որ իր աղօթքներուն մէջ պիտի յիշէ հայ բանաստեղծուհիին անունը` «որպէսզի Աստուծոյ օրհնութիւնները շռայլօրէն հեղուին իր վրայ…»:

* * *

Երէկ, երբ գրադարանս պրպտեցի, Մետաքսէէն ոչինչ գտայ այնտեղ: Քանի մը էջ կարդալ կ՛ուզէի` դեռ ժամեր առաջ հողին յանձնուած բանաստեղծուհիին գործերէն:

Բարեբախտաբար օգնութեան հասաւ համացանցը: Այնտեղ գտայ Մետաքսէի ընտիր բանաստեղծութիւններէն տասնեակներով նմուշներ:

Իմ ձեռքին տակ գտնուող կենսագրական բառարան մը  Մետաքսէի վաստակին մասին կը կատարէր սա՛ ճշգրիտ բնութագրումը. «Իր ստեղծագործութեանը բնորոշ են սիրոյ, հաւատի թեմաները, խոհափիլիսոփայութիւնը, ինչպէս նաեւ` կնոջ ու տղամարդու հոգիների փոխյարաբերութեան բազմերանգ դրսեւորումները»:

Ահա՛ ԲԱՆԱԼԻ նախադասութիւն մը. «… կնոջ ու տղամարդու հոգիների փոխյարաբերութեան բազմերանգ դրսեւորումները»

Իսկապէս ալ, Մետաքսէն շա՛տ լաւ սերտած էր ընտանեկան մտերմիկ կեանքի երեսները: Ինք զգայուն կին մըն էր ու իբրեւ բանաստեղծուհի` յաճախ կը պատռէր, կը բանար կնոջ սիրտը ու դուրս կը յորդեցնէր այն անտեսանելի դառնութիւնները, որոնք կը խոցէին զայն…:

Բայց որպէսզի շօշափելի տուեալներով խօսած ըլլանք, կ՛արտագրեմ այստեղ Մետաքսէի  «ԱՅՐԵՐ» խորագրեալ բանաստեղծութիւնը: «Այր»-ը տղամարդն է անշուշտ, հետեւաբար բանաստեղծուհիին խօսքը ուղղուած է տղամարդոց, ամուսնացեալ կամ ամուրի…

Նուրբ հարց մըն է, որ կ՛արծարծէ Մետաքսէն: Ննջասենեակներու կիսամութին մէջ «կղպուած» երեւոյթ մը կը մատնանշէ` ընդվզումով ու դառնութեամբ.

ԱՅՐԵՐ

Այրե՛ր, ինչո՞ւ էք մեզնից բողոքում,
Երբ մինչեւ հիմա դուք մարդավարի
Կանանց գուրգուրել չգիտէք կեանքում.
Կնոջ հանդերձանք հանելը նոյնպէս
Արուեստ է մի նուրբ…
Չէք կարողանում ձեր սիրած կանանց
Այնպէս հոլանել, որ փշաքաղուի,
Որ նա հուրհրայ, շիկանայ սրտում
Ու խենթացնի իր տղամարդուն…
Փորձե՞լ էք մի օր կնոջն հոլովել
Կոճակեղէնի արձակումներով, Օղակների դէմ` յարձակումներով,
Ականջօղերի շշնջումներով,
Վարսակալների խճողումներով,
Ցայգազգեստի ծաղկաքաղերով,
Քնքշանքով, խաղով…
Փորձե՞լ էք մի օր զգալ իսկապէս,
Թէ ձեր մատներով կիսահաղորդիչ
Ջերմութեան դիմաց ինչ է փոխանցւում
Կնոջ մարմնին, հոգուն նուաճած,
Երբ ձեր կրակը շաղ տուած դրսում`
Պարտականութեան պարտքով սպաննիչ
Գգւում էք նրանց,
Կայծի փոխարէն պահանջում հրդեհ…
Այրե՛ր մեր դարի,
Դուք մինչեւ հիմա դեռ մարդավարի
Չգիտէք գրկում կանանց հոլովել,
Սիրով շորորել,
Ձեզնով բոլորել չգիտէք կանանց:
Եւ մերկութեան մէջ այս մոլորակի
Կանայք կան` գալիս, գնում են գոցուած,
Ու չեն հասկանում` ձե՞ր զոհն են իրենք,
Թէ՞ ժամանակի…

Այս բանաստեղծութիւնը կրնայ շուտով այն տպաւորութիւնը թողուլ, թէ Մետաքսէն խրտչում մը, անսիրելիութիւն մը ունի տղամարդոց նկատմամբ` ներելի գտած չըլլալով անոնց կոպտութիւնը, կոշտութիւնը, անփափկանկատութիւնը, անձնասիրութիւնը…

Բոլորովին ալ անհիմն չէ այս տպաւորութիւնը: Բանաստեղծուհին ինք իսկ, առիթով մը, Երեւանի «Իրաւունք» թերթին տրուած հարցազրոյցի մը մէջ կը յայտնէր, թէ` «տղամարդիկ իմ աչքից ընկած էին ու տղամարդկանց դէմ էի»… Բայց այրերու նկատմամբ իր այս հիասթափութիւնը պիտի չքանար, երբ հայ տղամարդիկ, հերո՛ս տղաք, պիտի ազատագրէին Շուշին…

Կարդա՛նք իր շրջադարձը բացատրող տողերը.

Ես որբ եմ մեծացել, Ղարաբաղն էլ որբ էր, այդ թւում` նաեւ Շուշին: Շատ եմ վառուել Շուշիիս համար. տանջուած քաղաք է, հայոց ցաւեր տեսած հողատարածք: Անչափ ուրախ եմ, որ անցաւ մեզ, որովհետեւ առաջ տղամարդիկ իմ աչքից ընկած էին ու տղամարդկանց դէմ էի: Իմ բանաստեղծութիւնները, որ գրում էի, ոչ սիրային էին: Ասում էի` էս ի՞նչ տղամարդիկ են, շաքարը թողել են շան բերանը: Երբ ինձ 1980 թուականին հրաւիրեցին Արցախ, տեսայ այդ բիբլիական երկիրը, շատ յուզուեցի. կանգնել` արտասւում էի: Ասում էի` ինչպէ՞ս կարելի է այս երկիրը տալ թշնամուն ու հանգիստ քնել: Մեր տղամարդիկ աչքիս բարձրացան, երբ ազատագրեցին Շուշին… Գտնում եմ, որ Շուշին մեր ամենամեծ նուաճումն էր, որովհետեւ մեր ամենահարուստ ու քաղաքակիրթ տարածքն է եղել, մեր շատ մտաւորականներ այնտեղից են դուրս եկել: Ախր, մեր տղաները շատ խիզախ են, խորամանկ, խելօք, խելացի… Գնահատում եմ այդ յաղթանակը ու սկսել եմ լաւ վերաբերուել տղամարդկանց:

Մետաքսէ, անկասկած, բախտաւոր անձնաւորութիւն մը եղաւ: Ոչ միայն գրեց ու հրատարակեց 35-ի չափ գիրքեր (ներառեալ` ռուսերէնէ կատարուած գրական թարգմանութիւններ), այլեւ ունեցաւ իր կենսագիրները: Հայաստանէն Սիլվա Մինասեան առանձին հատորով մը լուսարձակի տակ առաւ «Մետաքսէի աշխարհը եւ լեզուն» (2003, բանաստեղծուհիին ծննդեան 75-ամեակին առիթով), իսկ Արմինէ Յակոբեան պատրաստեց «Մետաքսէ . ճակատագրական կին» կենսա-մատենագիտական ծաւալուն հատորը (2006):

Մեծարանքի ու շքանշաններու ալ արժանացաւ Մետաքսէն` բարձրագոյն մակարդակի վրայ: Իսկ հեռուն, Շիրակի Արեւշատ գիւղին մէջ, հարիւրաւոր երեխաներ այսօր հասակ կ՛առնեն եւ ուսում կը ստանան իր անունը կրող միջնակարգ վարժարանի երդիքին տակ…

 

Հալէպ       

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )