ԱԼԵՒԻՆԵՐԻ ՊԱՅՔԱՐԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅՈՒՄ ԱՐԴԻ ՓՈՒԼՈՒՄ (Ա .)

Թուրքիայի պատմութեան ողջ ընթացքում ալեւիները հալածուած են եղել իսլամի սիւննի ճիւղի հետեւորդ իշխանաւորների կողմից: Այդ հալածանքները յաճախ յանգեցրել են արիւնալի բախումների` մշտապէս լարուած պահելով ալեւիների եւ սիւննիների յարաբերութիւնները: Խուսափելու համար միջկրօնական խնդիրներից` թէ՛ Օսմանեան կայսրութիւնում եւ թէ՛ հանրապետական Թուրքիայում, ալեւիները յաճախ ստիպուած թաքցրել են իրենց ինքնութիւնը:

Այս իրավիճակը շարունակուեց նաեւ 20-րդ դարի երկրորդ կէսին, երբ քաղաքական որոշ ուժեր պարբերաբար հրահրում էին անկարգութիւններ` խորացնելով պետութեան եւ ալեւիների միջեւ գոյութիւն ունեցող անջրպետը: Իրավիճակը սկսեց սրուել յատկապէս 1970-ական թուականներին, երբ երկրի տարբեր շրջաններում տեղի ունեցան մի շարք բախումներ` արդիւնքում թողնելով բազմաթիւ զոհեր եւ վիրաւորներ: Այդ բռնութիւնները, որոնց ընթացքում ալեւիները պարբերաբար յարձակումների էին ենթարկւում աջակողմեան սիւննի արմատականների կողմից, հիմնականում հովանաւորւում էին պետական որոշ մարմինների կողմից, որոնք գրեթէ ոչինչ չէին անում այդ իրադարձութիւնները կանխելու եւ մեղաւորներին պատժելու ուղղութեամբ: Իսկ լրատուամիջոցները կատարուած դէպքերը լուսաբանում էին ոչ թէ որպէս սիւննիների եւ ալեւիների բախումների, այլ ձախերի եւ աջերի պայքարի արդիւնք:

Թուրքիան, ինչպէս Մերձաւոր Արեւելքի գրեթէ բոլոր երկրները, ունի թէ՛ ցեղային եւ թէ՛ կրօնական խայտաբղէտ բնակչութիւն, որը պահպանել է կրօնական եւ ցեղային առանձնայատկութիւնները յատկապէս ոչ մեծ քաղաքներում եւ գիւղական վայրերում: Թուրքիայի բնակչութիւնը մօտ 71 միլիոն է, որի 80 առ հարիւրը թուրքեր են, մօտ 19 առ հարիւրը` քրտեր: Երկրում բնակւում են նաեւ արաբներ, հայեր, յոյներ, լազեր, վրացիներ, պուլկարներ, հրեաներ: Կրօնական մեծամասնութիւն են կազմում իսլամի սիւննի ճիւղի հետեւորդները: Նրանցից յետոյ թուաքանակով երկրորդ մեծ կրօնական համայնքը Թուրքիայում ալեւիներն են, որոնք, ըստ «Մինորիթի ռայթզ կրուփ ինթըրնէշընըլ» միջազգային կազմակերպութեան 2004 թ. հրապարակած զեկոյցի, կազմում են բնակչութեան մօտ 15-20 առ հարիւրը` մօտ 12-15 միլիոն մարդ, իսկ Ամերիկայի արտաքին գործերի նախարարութեան 2006թ. հրապարակած տուեալների համաձայն, ալեւիների թիւը Թուրքիայում հասնում է մինչեւ 20 միլիոնի: Ալեւիական համայնքը մեծամասնօրէն կազմուած է թուրքերից, իսկ մօտ մէկ հինգերորդը կազմում են քրտերը:

Հանրապետական Թուրքիայի պատմութեան ընթացքում ալեւիների նկատմամբ հալածանքները սկսուել էին դեռեւս 1920-1930-ական թուականներին` Թուրքիայի արեւելեան շրջաններում քրտական ապստամբութիւնների ճնշման ժամանակ: Յատկապէս 1937-38թթ. Տերսիմի իրադարձութիւնների ընթացքում տեղի ունեցած դաժան դէպքերը, երբ տարբեր տուեալներով կոտորուեցին 40-70 հազար ալեւիներ, ցնցեցին այս համայնքի ներկայացուցիչներին եւ ստիպեցին կրկին անցնել նախկին ներհամայնքային կենսակերպին` մերժելով այն ամէնը, ինչը կապուած է պետութեան հետ` պետութիւնը դիտելով որպէս գործիք սիւննիների ձեռքում` իրենց ճնշելու համար [1, c. 198]:

Հետագայում երկրում փոխուած քաղաքական իրավիճակը, ինչպէս նաեւ 1960-ական թուականներին լայն թափով սկսուած քաղաքաշինութիւնը ալեւիներին ստիպեցին դառնալ աւելի բաց համայնք, եւ սեփական շահերի պաշտպանութեան նպատակով, հանդէս գալ քաղաքական ձախ հոսանքների կամ ալեւիական խմբաւորումների շարքերում:

Առաջին լուրջ բախումներն ալեւիների եւ սիւննիների միջեւ տեղի ունեցան 1978թ. ապրիլին Մալաթիայում, երբ սադրիչ գործողութիւնների միջոցով հրահրուեցին բազմաթիւ վայրագութիւններ, ինչի արդիւնքում զոհուեց մօտ մէկ տասնեակ եւ վիրաւորուեց աւելի քան հարիւր մարդ [2]:

Միւս բնակավայրը, որտեղ հրահրուեցին բախումներ ալեւիների եւ սիւննիների միջեւ,  Սեբաստիան էր: Այստեղ տեղի ունեցած իրադարձութիւնների ընթացքում անգամ ալեւիների դէմ Ժիհատ յայտարարելու կոչեր եղան, իսկ սիւննի ամբոխին զայրացնելու նպատակով մզկիթներում աղօթքի ժամանակ ստայօդ պատմութիւններ էին պատմում:

Այս երկու քաղաքներում տեղի ունեցած իրադարձութիւններն իրենց ծայրակէտին հասան Քահրամանմարաշում` նոյն թուականի դեկտեմբերին, երբ սիւննի ամբոխի զոհը դարձան աւելի քան 120 ալեւիներ [2, էջ 31-32], վիրաւորուեց 1000-ից աւելի մարդ [3, p. 404]: Այս իրադարձութիւնները կազմակերպուած էին Ազգայնական շարժում կուսակցութեան ղեկավար Ալփարսլան Թիւրքեշի կողմից վերահսկուող զինուած գրոհային ջոկատների միջոցով, որոնց անուանում էին «Գորշ գայլեր»ի հասարակական-քաղաքական շարժում [4, էջ 109]:

Տեղի ունեցածի կապակցութեամբ «անվերջ ձգձգուող» քրէական գործեր յարուցուեցին, իսկ բախումներին մասնակցած անձանց դատավարութիւնը շարունակուեց մինչեւ 1991թ., սակայն մեղադրեալների մեծ մասը  որոշ ժամանակ անց ներում ստանալով` ազատ արձակուեց բանտից: Դէպքերից յետոյ բազմաթիւ ալեւիներ կանգնեցին քաղաքը լքելու փաստի առաջ` չցանկանալով բնակուել այս իրադարձութիւնների արդիւնքում ստեղծուած ծայրայեղ լարուած մթնոլորտում [5, s. 167]:

1970-ական թուականներին ալեւիների նկատմամբ խորացած ճնշումները շարունակուեցին նաեւ 1980թ. յեղափոխութիւնից յետոյ: Այդ նպատակով կիրառուեցին բոլոր յարմար միջոցներն ու տարբերակները: Օրինակ` ալեւիների Հաճի Պեքթաշում տեղի ունեցող արարողութիւններն արգելուեցին մի քանի տարի: Պետութեան կողմից սկսուեց քարոզուել այն գաղափարախօսութիւնը, թէ ալեւիներն իրականում սիւննիներ են, որոնք ունեն այլ սովորոյթներ:

1980թ. յեղաշրջումից յետոյ երկրում աջակողմեան եւ ձախակողմեան ուժերի միջեւ տեղի ունեցող փողոցային բախումների համար քաղաքական հանդարտութեան երաշխաւոր դարձան բանակը եւ կառավարութիւնը, որի կազմում մեծ թիւ էին կազմում զինուորականները: Այն փորձեց հաշտարար արարողութիւնների կազմակերպման եւ համայնքային ընդհարումների ճնշման միջոցով թուլացնել լարումը սիւննիների եւ ալեւիների միջեւ: Կառավարութիւնը նաեւ որոշում կայացրեց երկրում ուժեղացնել կրօնի դերը` գերադասելով վերահսկուող հոգեւոր կրթութիւնը երկրին վնասող հոգեւոր քարոզչութիւնից: Այս որոշումը սկսեց իրականացուել յատկապէս երկրի արեւելեան,  հիմնականում` ալեւիներով եւ քրտերով բնակեցուած շրջաններում, որտեղ, սակայն, կատարուող ենթակառուցուածքային բարելաւումները զուգակցուեցին մզկիթների կառուցմամբ եւ սիւննի կրօնական դասընթացներին ալեւի երեխաների պարտադիր մասնակցութեամբ [6]:

Միջկրօնական լարուած մթնոլորտը թուլացնելու նպատակով մի շարք գրքեր եւ յօդուածներ լոյս տեսան, որոնք կոչուած էին պայքարելու հասարակութեան մէջ կարծրացած կարծիքների դէմ, ըստ որոնց` ալեւիականութիւնը պարունակում է անբարոյականութեան տարրեր, ինչի նպատակներից գլխաւորը նախորդ տասնամեակների ընթացքում տեղի ունեցած ալեւիական ճնշումների ազդեցութիւնը չէզոքացնելն էր: Թուրկութ Էօզալի իշխանութեան գալուց յետոյ, երբ կրթութեան միջոցով փորձ արուեց ստեղծել սիւննի-թուրքական իսլամական սինթեզ, ալեւիներն էլ աւելի յստակ զգացին իրենց ինքնութիւնը պահելու անհրաժեշտութիւնը:

Իրենց դէմ պետութեան կողմից տարուող քարոզարշաւը ալեւիների շրջանում սկսեց ձեւաւորել այն համոզմունքը, թէ իրենք քաղաքական խումբ են` կրօնական առանձին գաղափարախօսութեամբ: Սկսուեց ալեւիների մշակութային պայքարը, որի կորիզը դարձան Թուրքիայում մեծ չափերի հասած քաղաքաշինութեան պատճառով գիւղական փակ համայնքներից դուրս եկած բազմաթիւ ալեւիներ, որոնք կրթութիւն էին ստացել երկրի տարբեր բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւններում: Նրանք կազմեցին ֆոնտեր եւ միութիւններ, վերակառուցեցին սրբերի դամբարանները եւ վերականգնեցին ալեւիական ծիսակատարութիւնները, որպէսզի հզօրացնեն ալեւիական մշակոյթը, համայնքը, ինքնութիւնը: Պատմութեան մէջ առաջին անգամ ալեւիները հասարակայնօրէն ընդունեցին իրենց ինքնութիւնը:

Իսլամականութեան աճին զուգընթաց, 1980-ական թուականների վերջին, Թուրքիայում սկսուեց ազատականացման շրջանը, եւ սկսուեցին հասարակական քննարկումներ այնպիսի թեմաների շուրջ, որոնք առաջ արգելուած էին, այդ թւում ալեւիներին որպէս առանձին կրօնական համայնք դիտելը: Նրանք պայքարում էին իրենց` որպէս առանձին կրօնական համայնք ճանաչման, ալեւիական կրօնական արարողութիւնների օրինականացման,  պետական կրթական համակարգում իրենց գաղափարախօսութիւնների ներկայացման եւ հեռարձակուող պետական լրատուամիջոցներում իրենց եթեր տրամադրելու համար: «Ալեւիականութեան հարցը» դարձաւ երկրում ամենաշատ քննարկուող թեմաներից:

Ալեւիականութեան տեղի ունեցող ազատականացման գործընթացի վրայ դրական ազդեցութիւն ունեցաւ յատկապէս Արեւելեան Եւրոպայում 1980-ական թուականների վերջին տեղի ունեցած համայնավար պլոքի փլուզումը, որի արդիւնքում ցեղային ազգայնականութեան գաղափարների աճով ոգեւորուած` ալեւիներն աշխուժացրին քաղաքական պայքարը Թուրքիայում: Այս պայմաններում ընկերվարութիւնը, որը վերջին երկու տասնամեակների ընթացքում հանդիսանում էր երիտասարդ ալեւի սերնդի գաղափարական այլընտրանքը, կորցրեց նախկին կարեւորութիւնը: Ալեւի բնակչութեան մի ստուար զանգուած սկսեց փնտռել գաղափարական ինքնութեան այլ ճանապարհներ: Ահա այդ շրջանում նրանց մեծ մասը սկսեց անուանել ինքն իրեն «ալեւի»: Յաջորդ եւ, թերեւս, ամենակարեւոր հանգամանքը, որի մասին վերը խօսուեց, Թուրքիայում իսլամական արմատականութեան խորացումն էր, ինչն ալեւիներին դրդեց պայքարել իսլամականութեան դէմ:

Իր հերթին, թուրքական պետութիւնը եզակի զիջումներ կատարեց ալեւիներին, որոնցից էր,   օրինակ, Շահքուլու սուլթանի միաբանութեան շէնքի` ալեւիներին օգտագործման յանձնելու հարցը: Չնայած այն հանգամանքին, որ միաբանութիւնը մօտ հինգ դար շարունակ ունեցել էր բաւական ընդարձակ տարածքներ, 1985թ. ալեւիներն իրաւունք ստացան ժամանակաւորապէս օգտուել միաբանութեան շէնքի մի փոքր հատուածից, ինչն ալեւիների հետագայ պայքարի համար կարեւոր առաջընթաց էր [7]:

Յաջորդ զիջումը, որ կառավարութիւնը կատարեց ալեւիներին, նրանց գլխաւոր տօնակատարութիւններից մէկի` Հաճի Պեքթաշի անունը կրող փառատօնի կազմակերպումը պաշտօնապէս թոյլատրելն էր, որը տեղի էր ունենում նոյնանուն բնակավայրում: Այս տօնը ոչ թէ իսլամական տօների նման շարժական էր,  այլ ունէր յստակ օր եւ ամէն տարի ալեւիների կողմից նշւում էր կիսագաղտնի պայմաններում: Ալեւիական այս մեծ սրբին նուիրուած տօնախմբութիւնները, որոնք առաջ վերածւում էին ընդդիմադիր մշակութային փառատօնի, յանկարծ արժանացան պաշտօնական հովանաւորութեան. մշակոյթի նախարարութիւնը ստանձնեց Հաճի Պեքթաշում տեղի ունեցող փառատօների կազմակերպման աշխատանքները` իբր թէ դրանք միջազգային փառատօն դարձնելու մտադրութեամբ: Սակայն դժուար է ասել, թէ իրականում քաղաքական այդ քայլը որքանով էր շահեկան ալեւիների համար, քանզի, ըստ նրանց, պետութեան միջամտութիւնը զրկում էր իրենց որպէս համայնք ներկայանալու հնարաւորութիւնից` փաստելով, որ այն օրուանից սկսած, երբ Հաճի Պեքթաշում տեղի ունեցող փառատօների կազմակերպումը պետութիւնը վերցրեց իր վրայ մասնակից մօտ հարիւր հազարի հասնող զբօսաշրջիկների թիւը մօտ տասն անգամ կրճատուեց: Բացի այդ` նրանց դժգոհութիւնների պատճառ էր հանդիսանում նաեւ այն, որ ալեւիական աւանդոյթները ներկայացնում էին մարդիկ, ովքեր դէմ էին ալեւիներին [8, s. 38; 9, p. 157-158]:

Այս հարցում պետութեան հովանաւորութիւնը ծառայում էր միաժամանակ մի քանի նպատակի. հետաքրքրութիւնն ալեւիականութեան մշակութային եւ հոգեւոր չափումների նկատմամբ ընդունակ էր շեղելու ալեւի երիտասարդութեանը ձախ արմատականութիւնից, որի արդիւնքում ալեւիները կարող էին դառնալ պատնէշ սիւննի իսլամական քաղաքականացած ծայրայեղականութեան առաջացման ճանապարհին: Միւս կողմից` ալեւիական ինքնութեան շեշտումն ու ընդգծումը կարող էին թուլացնել քրտական արմատական շարժումը, ուր ալեւի քրտերը ներկայացուած էին ոչ համաչափ կերպով:

Այդ նպատակով մի քանի տարուայ ընթացքում ալեւիների մասին լոյս տեսաւ աւելի շատ գրականութիւն, քան ամբողջ անցեալ կէս դարում: Գրախանութներում ազատօրէն վաճառւում էին ալեւիական սովորոյթները ներկայացնող գրքեր, որոնք, սակայն, ոչ բոլորն էին ալեւիների կողմից ընդունելի, քանզի դրանց մի մասն առաջ էր քաշում պետութեանը յարմար տեսակէտներ:

1980-ական թուականները փորձութեամբ լի էին յատկապէս քիւրտ ալեւիների համար. չնայած այն իրողութեանը, որ ալեւիականութիւնը պատմականօրէն միացնում էր ալեւի թուրքերին եւ քրտերին մէկ համայնքի մէջ, այնուամենայնիւ, ալեւի քրտերը կանգնած էին ազգային ինքնութեան խնդրի առջեւ: Այդ շրջանում գերիշխող դարձաւ թուրքականութիւն եւ ալեւիականութիւն միաւորող տարրը` քրտերի առջեւ ծառացնելով այն հարցը, թէ արդեօ՞ք ալեւիականութիւնը թուրքական է կամ ներազգային, արդեօ՞ք իրենք սկզբում ալեւի էին, յետոյ` քիւրտ: Նրանք փնտռում էին միաւորող գործօններ, որպէսզի տարբեր ազգային խմբերին ներառեն ալեւիական համայնքում: Սակայն նշենք, որ պատմութիւնը ցոյց տուեց, թէ ալեւիականութիւնը, որպէս կրօնական ինքնութիւն, աւելի ուժեղ է ազգային ինքնութիւնից: Այս տեսակէտի վառ ապացոյցն այն է, որ Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան (այսուհետեւ` ՔԱԿ) շարքերում փոքր թիւ էին կազմում այն ալեւիները, որոնք չմասնակցեցին պետութեան դէմ քրտերի մղած պայքարին [9, p. 18]:

Ընդհանուր առմամբ երկրի արեւելեան շրջաններում տեղի ունեցող ՔԱԿ ահաբեկչական գործողութիւնների դէմ պայքարը յաճախ վնասում էր ալեւիական բնակավայրերը եւ ստիպում բնակիչներին տեղաշարժուել դէպի երկրի արեւմուտք: Օրինակ` Տերսիմը բնակիչներից ազատելու նպատակով պետութիւնն անտառածածկ մի մեծ հատուած դարձրեց արգելավայր եւ 1987թ. այդ տարածքում գտնուող 233 բնակավայրերի բնակիչներին հրամայեց լքել տարածքը` Թուրքիայի հարաւային եւ արեւմտեան մասերում համապատասխան հողակտորներ խոստանալով նրանց, ովքեր առանց ընդդիմանալու կ՛ընդունեն առաջարկը: Սակայն որեւէ վիճակագրական տուեալ չկայ այն մասին, թէ քանի՞ բնակիչ ընդունեց պետութեան առաջարկը: Իսկ 1994թ. աշնանը հսկայական մակերես ծածկող անտառներ այրուեցին Տերսիմի շրջանում: Թէեւ պետութիւնը պնդում էր, թէ այդ գործողութիւնը քրտերի ձեռքի գործն է, այնուամենայնիւ, մամուլում շրջանառուող հիմնական վարկածն այն էր, որ անտառները հրկիզուել են թուրք զինուորների կողմից, որպէսզի ՔԱԿ-ի զինեալները զրկուեն թաքստոց ունենալու հնարաւորութիւնից [10]:

Այնուամենայնիւ, կառավարութեան ջանքերը չէին մեղմացնում երկրում բնակուող ալեւիների եւ սիւննիների փոխյարաբերութիւնները, որոնք շարունակում էին լարուած մնալ արդէն մի քանի տասնամեակ, եւ, արդիւնքում, 1990-ական թուականների առաջին կէսին տեղի ունեցան իրադարձութիւններ, որոնք ցնցեցին ալեւիներին եւ խթան հանդիսացան ալեւիական զարթօնքի եւ սեփական իրաւունքների համար պայքարի վերածնման` բարձրացնելով ալեւիների խնդիրները ողջ երկրում:

1993թ. յուլիսին Փիր Սուլթան Ապտալին նուիրուած տօնակատարութեան շրջանակներում նոյնանուն հասարակական կազմակերպութիւնը Սեբաստիա քաղաքի «Մատըմաք» անունը կրող հիւրանոցում կազմակերպել էր մշակութային փառատօն, որին մասնակցելու հրաւէրք ստացած բազմաթիւ յայտնի մտաւորականների թւում էր նաեւ անուանի թուրք գրող Ազիզ Նեսինը, որը բարկացրել էր սիւննի մուսուլմաններին բանաստեղծ Սալման Ռուշտիի «Սատանայական բանաստեղծութիւնների» թարգմանութիւնները տպագրելու իր մտադրութեամբ:

Փառատօնին բռնութեամբ միջամտելով` ցուցարարների մի մեծ խումբ բացայայտօրէն յայտարարեց Ազիզ Նեսինին սպաննելու մտադրութեան մասին, ինչից յետոյ յարձակուեց եւ տապալեց փառատօնի առիթով կանգնեցուած Փիր Սուլթան Ապտալի արձանը` հրկիզելով հիւրանոցը: Հրդեհը եւ թանձր ծուխը պատճառ հանդիսացան 37 մարդու մահուան, վիրաւորուեցին 51-ը, որոնց թւում էր նաեւ Նեսինը, որին ոստիկանութիւնը հազիւ փրկեց լինչի դատաստանի ենթարկել ցանկացող ամբոխի ձեռքից [6, s. 168]:

1993թ. Սեբաստիոյ իրադարձութիւնները տարբերւում էին 1978թ. տեղի ունեցած դէպքերից, քանի որ այս անգամ որպէս թիրախ էր հանդիսանում միայն ալեւի մտաւորականութիւնը [11]:

Յաջորդ նշանակալի իրադարձութիւնը, ինչը նոյնպէս խոր հետք է թողել ալեւիների շրջանում, 1995թ. Պոլսի` մեծ մասամբ ծագումով Թունչելիի (Տերսիմի) շրջանից, ազգութեամբ քիւրտ ալեւիներով բնակեցուած Գազիօսմանփաշայ կամ Գազի թաղամասում տեղի ունեցած արիւնալի դէպքերի շարքն է, երբ անյայտ զինուած անձինք, կրակ բացելով մի քանի թէյարանի վրայ, որոնց յաճախորդների մեծ մասը սովորաբար ալեւիներ էին լինում,  սպաննեցին մէկ եւ վիրաւորեցին բազմաթիւ մարդկանց, ինչից յետոյ Գազի թաղամասի ալեւի բնակիչները դուրս եկան փողոց` բողոքելով ոստիկանութեան դանդաղ գործողութիւնների դէմ [12, p. 24]: Արդիւնքում  արձանագրուեցին բախումներ ցուցարարների եւ ոստիկանների միջեւ, ինչի պատճառով սպաննուեց մօտ երկու տասնեակ մարդ: Իրադարձութիւնների ամբողջ ընթացքում ալեւի համայնքի ղեկավարները մեծ ջանքեր էին գործադրում ժողովրդին հանդարտեցնելու համար, մինչդեռ ոստիկանները բացայայտ համակրանք էին ցոյց տալիս սիւննի արմատականների նկատմամբ [13, s. 313]:

Այդ օրերին, կապուած Պոլսում տեղի ունեցող իրադարձութիւնների հետ, նմանատիպ բողոքի ցոյցեր եւս տեղի ունեցան Զմիւռնիայում, Մերսինում եւ Իզմիթում [13], իսկ թուրքական իշխանութիւնները Գազիի դէպքերի կապակցութեամբ դատական գործեր յարուցեցին մօտ 100 անձանց դէմ` անօրինական ցոյցեր կազմակերպելու մեղադրանքով [12, p. 26]:

ՎԱՐԴԱՆ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ

«Նորավանք»

(Շար. 1)

Share this Article
CATEGORIES