ԳՐՈՂԻ ԱՆԿԻՒՆԷՆ. ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆՆ ՈՒ ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅՈՒ ՄՏԱՀՈԳՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

Նախ պարզ յիշեցում մը:

Աշխարհի վրայ կը գործածուին շուրջ եօթը հազար լեզուներ եւ նոյն թիւով ալ բարբառներ: Վերջերս ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն լեզուաբաններու ուսումնասիրութիւններու հիման վրայ բացայայտած է, թէ մեր արեւմտահայերէնը կամ արեւմտահայ մեր գործածած այսօրուան լեզուն, ուրիշ կարգ մը լեզուներու կողքին, «խստօրէն վտանգուած» լեզուներուն շարքին գրանցուած է:

Իր իսկ բացատրութեամբ, այս կը նշանակէ, թէ սոյն լեզուն կը խօսին միայն մեծ մայրերն ու մեծ հայրերը եւ անոնց սերունդին պատկանող հայերը: Ասոնց զաւակները թէեւ լեզուն կը հասկնան, սակայն իրարու եւ նոյնիսկ իրենց զաւակներուն հետ հաղորդակցելու համար իրենց մայրենի լեզուն չեն գործածեր:

Ահա թէ ինչո՛ւ «խստօրէն վտանգուած»ներուն մէջ կ՛իյնայ մեր պաշտելի արեւմտահայերէնը: Այլ խօսքով, ան արդէն իսկ դասուած է աշխարհի կորսուելու վտանգին ենթակայ  լեզուներուն շարքին:

Տխուր եւ վշտալի իրականութիւն:

Օրին եւ ամէն առիթով, պատշաճօրէն արեւմտահայ մամուլի էջերուն մէջ, մտահոգ յարգելի մեր գրիչները անդրադարձան այս մասին: Բաժնեցին ու հրապարակեցին իրենց մօտ գտնուած վախն ու սարսափը եւ իրենց մտքի թափառումներով կատարեցին հաստատումներ, որոնք մտավախութիւն ըլլալով հանդերձ, կ՛արտացոլացնէին նաեւ արեւմտահայերէն մայրենիին հանդէպ իրենց ունեցած հաւատքն ու սէրը:

Ճշմարտութիւն է, թէ ներկայ պայմաններու մէջ այլեւս արեւմտահայերէնը հետզհետէ սկսած է կորսնցնել իր գեղեցիկ գործածութիւնը եւ ասոր իբրեւ հետեւանք` իր ներկայութիւնը:

Այս ձեւով, կամաց-կամաց իր դիմադրական ուժը պակսած ըլլալով, իր ճակատագրին յստակութիւնն ալ կորսուած է:

Առաջին իսկ հերթին նախ կ՛ուզեմ հիմնաւորել այն վարկածը, թէ ժողովուրդի մը գոյատեւման գլխաւոր եւ որոշիչ դերը կը կատարէ նոյն այդ ժողովուրդին գործածած լեզուն: Նոյն այդ լեզուն չգործածուելով, այսինքն` չխօսուելով, չգրուելով եւ չկարդացուելով, նախ ան կը տկարանայ, ապա կ՛աղքատանայ, հետզհետէ կը հալի, նոյնիսկ ան կը մարի եւ վերջապէս կը կորսնցնէ ապրելու եւ ապրեցնելու իր ուժն ու կարողութիւնը եւ օր մըն ալ կը կորսուի կամ կը մոռցուի եւ ապա կ՛անհետանայ այս աշխարհին վրայէն:

Օրինակները շատ են եւ բազմաթիւ:

Ներկայիս, սփիւռքեան մեր իրականութեան մէջ, այս անձայն ու լուռ եւ սակայն տեսանելի ու զգալի «փորձանքը» ամէնօրեայ տագնապի մը վերածած են հայ մտքի կարգ մը մշակները, գրագէտներն ու մտաւորականները:

Մէկ խօսքով, մեր լեզուին ճակատագրով իսկապէս մտահոգ հայորդիները, որոնք զգալով վտանգին մեծութիւնն ու մօտիկութիւնը` մեզ զգաստութեան կը փորձեն հրաւիրել եւ միաժամանակ զգուշացնել:

Նորութիւն ըսած պիտի չըլլանք, եթէ յայտնենք, թէ սփիւռքի տարածքին եւ ամէն տեղ  հայախօսներու թիւն ալ սկսած է պակսիլ, եւ արդէն իսկ կարգ մը գաղութներու մէջ զգալիօրէն այս մէկը բացայայտ է: Նաեւ աւելցնենք, որ պակսած է նաեւ հայերէն կարդացողներուն եւ նոյնպէս ալ գրողներուն թիւը: Ահա նոր ցաւ մը եւս:

Այս բոլորը ինքնին արդէն լուրջ աղէտ ու մտահոգութիւններ կը նկատուին:

Լեզուն գիտնալը բաւարար չէ, զայն պէտք է գործածել ամէնօրեայ կեանքի ընթացքին,  որպէսզի ան չկորսնցնէ իր թարմութիւնը եւ ապրելու կորովը ու մնայ աշխուժ եւ սերունդէ սերունդ յարատեւէ ու գոյատեւէ:

Խորքին մէջ, ամէնօրեայ մեր խօսակցութեան ընթացքին, մեր նախադասութիւններուն մէջ մեր գործածած կամ օգտագործած օտար լեզուներու բառերով մեր արտայայտութիւններն ու բացատրութիւնները ինքնին կը տկարացնեն մեր լեզուի տոկունութիւնն ու հարստութիւնը եւ նոյնիսկ շատ յաճախ զայն մոռացութեան կը մատնեն:

Այս ձեւով մենք մեր «ձեռքերով» մեր լեզուն յանձնած կ՛ըլլանք օտար ճանկերու` միաժամանակ թոյլատրելով, որ նոյն այդ օտար լեզուները մեր իսկ նման «կապկումներով» բզկտեն մեր լեզուին մաս կազմող եւ բաղկացուցիչ գեղեցիկ բառերու հարստութիւնը եւ զայն անճանաչելի դարձնեն:

Մի՛ զարմանաք այս իրականութեան, որովհետեւ հաւանաբար սփիւռքեան կարգ մը գաղութներու մէջ անպայմանօրէն կը հանդիպիք անգործածելի եւ կամ նոյնիսկ անճանաչելի դարձած արեւմտահայերէնին:

Չեմ փորձեր յուզականութիւն խառնել այս իրականութեան:

Միւս կողմէ, չմոռնանք սակայն, որ տակաւին շատ լաւ բաներ կը կատարուին կամ` կը փորձուին արեւմտահայ գրականութեան ճակատին վրայ, կամ` անոր ածուին մէջ:

Այս բաժինին մէջ, պատի՛ւ իրեն, մեր մամուլը առոյգ է, մանաւանդ` խնամատարի իր ազնիւ ու արդար դերով ու կոչումով:

Այս ձեւով հայ մտքի բոլոր այն մշակները, որոնք կը հաւատան մեր լեզուին էականութեան եւ անոր յաւիտենականութեան, տակաւին կը շարունակեն մնալ պատնէշի վրայ եւ արեւմտահայ գրականութեան հողին մէջ յամառօրէն վար ու ցան կը կատարեն, որովհետեւ անոնց համար արեւմտահայերէնը մեր դարաւոր մշակոյթին մէջ նետուած գեղեցիկ, աղուոր ու հարազատ տունկ մըն է, որ ժամանակի ընթացքին տարածելով իր արմատները` տուած է իր արժանի եւ համեղ պտուղներն ու դարձած` հաստատուն կաղնի, եւ որ կը վայելէ իր յստակ ու յարգալի ներկայութիւնը իր միւս հարազատին` արեւելահայերէնի կողքին:

Կասկած չկայ, որ հայոց լեզուի մեր երկու այս ճիւղերն ալ, իբրեւ անբաժան եւ գործօն մասնիկներ, մեր ժողովուրդի գոյութեան երաշխիքներ են:

Այս օրերուն, սակայն, սփիւռքի տարածքին վերեւ նշուած ահազանգէն հետեւցնելով, աղէտ մը ճակատագրուած կը տեսնուի արեւմտահայերէնի եւ արեւմտահայոց հասցէին:

Այս մասին կատարուած են ու տակաւին պիտի կատարուին մատնանշումներ: Սակայն ամէն տեղ լաւ տրամադրութիւններ ըլլալով հանդերձ, իմ կարծիքով, կը պակսի նման մտահոգութիւնները հաւաքող եւ համադրող ու ստեղծուած տագնապին առաջքը առնող առաջին քայլը նախաձեռնող ուժը, որ պիտի փորձէ մեզ մեր անտարբերութենէն  հեռացնել:

Գիտենք, որ ներկայիս ամէն տեղ հայապահպանման հոլովոյթը դժուարացած է. նաեւ աշխարհի տնտեսական եւ ընկերային հարցերը մեզ ազգովին կլանած են:

Իրազեկ ենք, թէ սփիւռքեան շատ մը գաղութներու մէջ մեր երազները կը զարնուին  դժուարութիւններու եւ դժբախտութիւններու ալիքներուն եւ կը խորտակեն մեր յոյսերը: Կարծես ամէն տեղ հայոց ներկայ պատմութիւնը իր անիւը ծուռ դարձուցած է:

Բայց այս բոլորին կողքին, կը կարծեմ, որ տակաւին լաւատեսութեան զեփիւռներ միշտ կան եւ պիտի ըլլան, եթէ անշուշտ ունենանք հասուն լայնախոհութիւն եւ լրջամիտ ուղեկցութիւն ու փորձենք դառնալ ներշնչող ու ապրող հաւաքականութիւն:

Եւ որպէսզի չկոտրի հաւատքիս թափը, իմ կարգիս չեմ գոհանար այս տողերով միայն հարցը լոյսին բերել, այլեւ այս մասին համեստօրէն կը փորձեմ  անմեղօրէն կարծիքներ ալ փոխանցել:

Նախ ըսեմ, որ անձնապէս հաւատացողներէն եմ, որ ներկայ այս ազգային կամ սփիւռքին պատկանող տագնապը կրնայ որոշ չափով իր լուծման հասնիլ միայն ու միայն մեր միասնական իմաստութեամբ եւ գործով, դրական մօտեցումով եւ հաստատ կամքով ու յանձնառութեամբ:

Ուստի, առաջին իսկ հերթին կը կարծեմ, որ նախ պէտք է սփիւռքեան մեր մտածող մտքերու բեկորները անմիջապէս մէկտեղել, անկեղծ  մօտեցումով եւ վերաբերումով ու միասնաբար մէկ յարկի տակ, գլուխ-գլխի ստեղծուած տագնապի մասին անդրադառնալէ աւելին ընել, սրտբաց խօսիլ եւ արտայայտուիլ` միշտ հեռու մնալով արդուկը անցած հարցերէն եւ անհաճոյ վէճերէն:

Իրականութիւնը յստակ է, որ ներկայիս մէջտեղը մեծ զոհ մը կայ, ան ալ արեւմտահայ լեզուն է եւ ապա կամաց-կամաց անոր հետեւող, անոր ճակատագրին հասնող, մենք` արեւմտահայերս եւ մեր սփիւռքը:

Այս մէկը արդէն իսկ սոսկ ահազանգէ մը աւելին է:

Այլեւս կիսամիջոցներով կամ կարկտաններով կարելի չէ շարունակել մեր այս իրավիճակը: Հեռու մնալով շուկայիկ հաշիւներէն` արմատական կարգադրութիւններ կատարելու ժամը հասած է:

Նոյնիսկ կը կարծեմ, որ մեր դարմանումի նախաձեռնելու աշխատանքին արդէն ազգովին ուշացած ալ ենք:

Սակայն «աւելի լաւ է ուշ, քան երբեք», ըսած ու պատգամած է մեր առածը:

Գիտեմ, որ սփիւռքի մեր ազգային գոյատեւման գլխաւոր խարիսխներէն են, հայ տան կողքին, նաեւ հայ դպրոցն ու հայ ազգային բոլոր զանազան հաստատութիւնները:

Այսօր, ամէն բանէ աւելի, նաեւ հրամայական կարիքը կայ ազգային առողջ արժէքները հունաւորող եւ նախաձեռնող անձերու, մտածող միտքերու, լեզուի մասնագէտներու, ճիշդ ու գիտակից առաջնորդողներու, հաւատաւոր եւ պարկեշտ քաղաքական եւ հոգեւոր պետերու եւ ղեկավարներու, որոնք հեռու են եւ մանաւանդ կ՛անտեսեն մանր ու ոխակալ հաշիւները եւ աժան փառամոլութիւնները, եւ որոնք գիտակցելով ստեղծուած տագնապի ծանրութեան, պիտի ուզեն «արթննալ» եւ «արթնցնել» մեզ եւ ղեկը ստանձնելով նախաձեռնել պարտն ու պատշաճը` յանուն մեր լեզուին յարատեւման կամ յաւերժութեան:

Այս հայորդիները, պէտք է որ բոլորն ալ ոչ պատահական, այլ կատարեալ, լուրջ ու ծրագրուած գուրգուրանքի արժանի դարձնեն մեր լեզուի վտանգը:

Անոնք վերատեսութեան ենթարկելէ ետք ներկայ ազգային մեր կառոյցները, պէտք է վերամշակեն անոնց հիմքերն ու հաղորդականութիւնը եւ այս ձեւով պէտք է, որ փորձեն փրկութեան եզրին յանգիլ:

Մեզմէ` մեր իսկ տուներէն սկսելով եւ հասնելով մեր վարժարաններուն եւ միութենական եւ կազմակերպչական հինցած ու մաշած աշխատանքներուն եւ ծրագրումներու ներկայ  կարգավիճակներէն, ամէն տեղ անհրաժեշտութիւն կը նկատեմ նոր մթնոլորտի մը ստեղծման, որ մեզ նախ զգաստութեան պիտի հրաւիրէ, պիտի թարմացնէ մեր գործընթացը եւ ապա մեր կեդրոնացումը դէպի ազգային ուղղութեան պիտի առաջնորդէ:

Մեր ժողովուրդը յոգնած է կարգախօս մտիկ ընելէ: Հինցած ու մաշած են մեր կանոնագրերն ու անգիր ու գրաւոր օրէնքներն ու մեր ժողովական երկար, անհաճոյ եւ ոչ գործնական կեանքերը: Դուրսէն դիտողի մը համար պարզապէս ժամանակի վատնում պիտի նկատուին:

Ժամը հասած է լուրջ ծրագրումի եւ իսկական աշխատանքի:

Սակայն հարց պիտի տրուի, թէ ո՞վ կամ ո՞ր միութիւնը կամ խորհուրդը, եւ կամ  կազմակերպութիւնը կամ յանձնախումբը պիտի ըլլայ այս մտքերը համադրողն ու ուժերը մէկտեղողը կամ համադրական աշխատանքը նախաձեռնողը:

Կ՛ըսենք, փառք Աստուծոյ, գրեթէ մեր բոլոր գաղութներուն մէջ գէշ աղէկ ունինք որոշ թիւով զանազան երանգներով մշակութային միութիւններ, ուսումնական խորհուրդներ, օտար համալսարաններու մէջ գործող հայկական ամպիոններ, հայագէտ փրոֆեսէօրներ, արեւմտահայերէնի սփիւռքեան եւ հայրենի հայագէտներ ու մասնագէտներ, որոնք ամէն բանէ առաջ իրենք պէտք է որ դառնան առաջարկուած հայ միտքերու համադրումին նախաձեռնողն ու կազմաւորողը:

Արեւմտահայերէնով մտահոգ եւ գիտակից ու ատակ մարդոցմով համախմբում մը շատ հաւանաբար դառնայ առաջին բարերար նախաքայլը` ապագայ գալիք նման միւս մեծ ծրագրումներուն:

Այսօր, միշտ կը կրկնեմ, ամէն բանի կարիք ունինք` բացի ազգային անտարբերութենէն, որովհետեւ սփիւռքեան երկինքին տակ ամէն բան փայլուն չէ: Ա՛լ բաւ է` մենք զմեզ խաբենք: Ուստի ժամանակն է, որ հեռու մնանք պոռոտախօսութիւններէ եւ ձեւականութիւններէ ու անդրադառնանք մեր այս հսկայ ու տխուր իրականութեան:

Ամէն բանէ աւելի արեւմտահայ մեր լեզուին ու մեր ներկայ իրավիճակին գիտակցելու եւ անոր նոր ուղի մը տալու անհրաժեշտութիւնն ու պարտականութիւնն ու պարտաւորութիւնը ունինք բոլորս ալ, եւ այս բոլորը պէտք է, որ մենք սկսինք մեր տուներէն, մեր դպրոցներէն ու անոնց դասագիրքերէն, մեր միութիւններէն եւ մեր հաւաքներէն:

Իբրեւ մտահոգներէն մէկը` անձնապէս այս մէկը մորթիս վրայ կը զգամ արդէն:

Վերջ ի վերջոյ դաւաճանութիւն է մեր լեզուն եւ մեր ժողովուրդը աշխարհի պատահականութեան յանձնելը:

Պէտք է վերջապէս իբրեւ գաղութահայեր` մենք զմեզ դուրս բերենք մեր սնապարծութենէն, մեր փառամոլութեան ախորժակներու ճիրաններէն, աժան ծափահարութիւններու եւ սովորական, ձեւական եւ առատ գնահատականներու տիրանալու մեր ախորժակներէն, գերակայութեան եւ այլամերժութեան մեր մտայնութիւններէն եւ անձնասիրութիւններէն, մեր հին ոխերէն եւ անձնական վէճերէն ու լծուինք լուրջ ծրագրումի եւ գործի:

Ժամանակն է, որ այլեւս վերջ տանք միայն ահազանգ հնչեցնելու մեր ճիգին: Աղէտը մեր դրան շեմին կանգնած է արդէն: Ան ոչ միայն նշմարելի է, այլեւ` տեսանելի:

Գործնականի անցնելու եւ լծուելու արդար հրաւէր մըն է այս մէկը:

Մնացեալը դուք գիտէք, մեղքը ձեր վիզը:

ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES