Արամ Մանուկեան` Հայ Ազգի Գիտակցութեան Մէջ Անկախութեան Գաղափարը Եւ Արժէքը Ամրացնող Կերպարը*

1202_Mihran-KurdoghlianՄուտք.

Լրիւ արժանիքով ներկայացուած կ՛ըլլայ Արամ Մանուկեանը, եթէ միայն ըսուի, որ համազգային համոզումով անոր հեղինակութեան շնորհիւ` մենք ունեցանք ներկայ Հայաստանը, ինչպէս նաեւ ազգային անկախ պետականութեան հռչակումն ու կազմակերպումը` 1918-ին:

Սա արդէն անկարելի արժանիք է, զոր կրնայ ունենալ ազգային կամ պետական, կուսակցական թէ յեղափոխական ոեւէ գործիչ:

Աւելի՛ն. անոր շնորհիւ է, որ մեր ազգի գիտակցութեան մէջ ամրացան անկախութեան գաղափարը եւ արժէքը: Սարդարապատէն առաջ, ազատագրական պայքարի բովանդակ տեւողութեան չենք հանդիպիր անկախութեան ձգտում արտայայտող պահանջի: Անկախական դարձանք անկախութեան  փաստէն ետք: Անկախութեան համար պայքարեցանք զայն կորսնցնելէն ետք միայն:

Չունենայինք Սարդարապատի յաղթանակը եւ անկախութիւնը, ապա ուրեմն վստահաբար ազատագրական մեր շքեղ պայքարը պիտի նկատուէր «շքեղ» արկածախնդրութիւն մը…

Ահա՛ Արամի գործի էութեան բացառիկ մեծութիւնը: Ասկէ անդին ինչ որ ըսուած ու գրուած է կամ ինչ որ պիտի ըսուի ու գրուի հետագային, ածանցեալ մանրամասնութիւններու ճակատագիրը կ՛ունենան պարզապէս:

Բայց կ՛արժէ այդ մանրամասնութեանց ալ անդրադառնալ հպանցիկ, Արամ Մանուկեան երեւոյթը քիչ մը ընդլայնուած ներկայացնելու փորձով եւ կարգ մը մտածումներով:

Ներածականի մը փոխարէն.

Պատմական կշիռով մարդոց կեանքն ու գործը սերտող ոեւէ անձ  հաստատ կը համոզուի այն մասին, որ առարկայական պայմաններու եւ ենթակայական ներդրուած ճիգերու փոխներգործութեամբ առաջ կը մղուի պատմութեան անիւը: Տուեալ ժամանակի մը ստեղծուած կացութիւնը հրապարակ կը հանէ այնպիսի մարդիկ, որոնք բովանդակութիւն, ուղղութիւն ու  հետեւանք կու տան այդ կացութեան: Աւարայրը եւ Աւարայրին առնչուած իրադարձութիւնները, այսինքն այդ օրերու առարկայական պայմանները եթէ չըլլային,  պիտի ունենայի՞նք  Վարդան Մամիկոնեանն ու իր զինակից հերոսները, թէ՞ ոչ. հակադարձաբար, եթէ Վարդանը չըլլար, պիտի ունենայի՞նք մեզի ժառանգուած հպարտութիւնը Աւարայրին…

Նոյնպէս, հայկական յեղափոխութեան վարակիչ շունչն ու մեծագործութիւնը եթէ չըլլային, առաքեալի տիպարով Ռոստոմի ազդեցութիւնն ու անոր հանդէպ պաշտամունքի հասնող յարգանքը եթէ չունենար, պատանի տարիքէն Դաշնակցութեան գաղափարներէն ու քաղաքական նպատակներէն  հմայուած եթէ չըլլար, արդե՞օք «վատառողջ աչքերով, յօդացաւէ տառապող, նրա մօտ արտակարգ ոչինչ նկատուող» Արամ Մանուկեանը կը դառնա՞ր այն լուսաւոր հսկան, մեր նորագոյն մարգարէն, որ իր մարտակից ընկերներով ազատագրական մեր պայքարին  տուաւ «ահռելի» գեղեցկութիւն, եւ որուն անունին կապուեցաւ, իրմով անձնաւորուեցաւ հայոց պատմութեան ամենափառաւոր իրագործումը` սերունդներու արիւնով սահմանագծուած ներկայ Հայաստանի իրականութիւնը, անկախութեան կերտումը 1918-ին:

Անհեթեթ  է այսպիսի հարցադրումներով զատորոշում, սահմանաբաժանում կատարել ստեղծուած կացութեանց եւ գործող անձերու միջեւ:  Այդ երկուքը  փոխկապակցուած են, իրարմով պայմանաւորուած մէկ ամբողջութիւն են: Օրինակ առնենք սփիւռքը: Մեծնալու սահմանուած անձեր չծնա՞ւ սփիւռքը: Անշո՛ւշտ որ ծնաւ, բայց անոնց մեծնալու միջավայր չտուաւ: Նոյնիսկ անոնք, որոնք ազատագրական պայքարի բովին մէջ մեծ գործերու մեծ հեղինակներ էին, սփիւռքանալէ ետք սահմանափակ գործերով յատկանշուեցան:

Բանաստեղծ-հրապարակագիր Անդրանիկ Ծառուկեան իրաւունք ունի, երբ կը գրէ. «Սփիւռքը լպրծուն ու անկայուն գետին է, ուր իրական մեծերը չեն յաջողիր մեծ մնալ, իսկ օժտուած կրտսերներուն թոյլ չի տար, որ մեծնան»:

Յստակօրէն կ՛ընդգծուի ուրեմն, որ Արամը ծնունդն էր հայրենի հողին վրայ ծաւալած հայկական յեղափոխութեան եւ ինք իր անձին մէջ խտացուց, իր անձէն ճառագայթեց յեղափոխական գործին վերջնական ու փառաւոր յաղթանակը` Սարդարապատը:

***

Արամի հազիւ քառասուն տարուան կեանքը թերեւս քառասունէ աւելի ալեկոծ հանգրուաններէ անցաւ  յանգելու համար ազգայի՛ն, այլ նաեւ համամարդկային պատմութիւնը ճեղքող երկու խոշոր իրագործումներու. առաջինը Վանի հերոսական ինքնապաշտպանութիւնն է ու յաղթանակը, ինչ որ թերեւս կը զետեղուի միա՛յն ազգայինի պարունակին, երկրորդը`  Սարդարապատի յաղթանակն է եւ անկախ Հայաստանի կերտումը, որ միա՛յն ազգային ըլլալէ դուրս կու գայ եւ ճամբայ ցոյց կու տայ համամարդկային պատմութեան: Ցոյց կու տայ, թէ կարելի է եղեր ցեղասպաննուած ժողովուրդի մը ահաւոր թշուառութեանց մէջ գտնուող մնացորդացին  բարոյական կորովը հասցնել այնպիսի մակարդակի, ուր ան ցեղասպանութենէն երեք տարի ետք ոտքի կանգնի, վերագտնէ ուժերը, անհաւասար կռիւի մէջ մտնէ եւ յաղթէ նոյնինքն ցեղասպանին: Կա՞յ համաշխարհային պատմութեան մէջ նման նախընթաց կամ  յետընթաց իրողութիւն: Ինծի անծանօթ է: Ասիկա արդէն  պատմագիտութեան մէջ  իբրեւ բացառիկութիւն` եզակի գլուխ մըն է եւ ուսանելի դաս մը:

Կեդրոնանանք  իր անունին կապուած այս երկու յաղթանակներուն վրայ   ու հպանցիկ ներկայացնենք զանոնք:

Վանի  Արամը.

1905-ին է, որ Արամ Վան կու գայ մասնակցելու համար զինումի եւ յեղափոխական գործի կազմակերպումին: Ընդհանրապէս Վասպուրական նահանգը  եւ յատկապէս  անոր կեդրոն Վանը ենթահող ունէր տեղի բնակչութիւնը ազատագրական գաղափարներով վարակելու – դաստիարակելու համար: Հոն ապրած ու գործած էր «երկաթէ շերեփ»-ի պատգամախօսը` Խրիմեան Հայրիկ, որ իր հրատարակած «Արծիւ Վասպուրականի» թերթով մտքերը պատրաստած ու մշակած էր որոշ չափով: Աւելի վերջ, իբրեւ ուսուցիչ ու գաղափարախօս,  Մկրտիչ Փորթուգալեան Վանի մէջ դաստիարակած էր փաղանգ մը աշակերտներու, որոնք իրենց ուսուցչին աքսորուելէն ետք հիմնած էին հայկական առաջին կուսակցութիւնը` Արմենական կուսակցութիւնը, որ ատրճանակներով զինեալ արիւնալի բախումներ ալ ունեցած էր թուրք ոստիկանութեան հետ:

Նաեւ քաղաքը բաժնուած էր երկու մասի, որոնցմէ մէկը` Այգեստանը զուտ հայաբնակ էր, թրքախառն չէր: Նպաստաւոր այս պայմաններու դէմ Արամը ունէր երկու խոշոր դժուարութիւններ: Առաջին սարսափելի կերպով կը տառապէր յօդացաւէ` ռոմաթիզմէ, այն աստիճան, որ եղած են օրեր, երբ  ընկերները իր տեղափոխութիւնները կը կատարէին զինք շալկելով: Երկրորդ խոշոր դժուարութիւնը դրսեցի ըլլալն էր: Վանեցի չըլլալը: Օտար միջավայր ինկողները միայն լրիւ կրնան հասկնալ, թէ ինչ կը նշանակէ դրսեցի ըլլալ ու օտար շրջանակի մէջ գործել, նոյնիսկ հիմա, ա՛լ ուր մնաց հարիւր տարի առաջ, արտաքին աշխարհին հետ կապ չունեցող գոց ու աւանդապահ Վանի շրջապատին մէջ…

Բնական է, որ քաղաքին հեղինակութիւնները պիտի չգրկէին զինք: Ընդհակառակն, պիտի խծբծէին ու ամէն տեսակ «ղուսուր» պիտի փակցնէին իր անձին վրայ: Կարճ ժամանակի մէջ, սակայն, շնորհիւ իր զօրաւոր կամքին ու հաւատքին, շնորհիւ ամէն տեսակ պատիւներէ խորշող իր նկարագրին, մեծին ու փոքրին ցաւակից ըլլալու ազնիւ հոգիին, ընկերային ամէն խաւերը իրեն գործակից տեսնելու բնաւորութեան, ան կը դառնայ Վանի անվիճելի հեղինակութիւնը եւ սիրելին: Իր մարտակից ընկերը, լեռներու հետախուզիչ աննման ֆետային` խստապահանջ Իշխանը  քանիցս իր հակառակութիւնը կը յայտնէ Արամի չափազանցուած ժողովրդավար գործելակերպին դէմ` պահանջելով, որ փորձուած ու յուսատու տարրերու հետ միայն գործակցի եւ բոլորին չվստահի: Արամ իր վարքագիծը կը բացատրէ հետեւեալով. «Տուն շինելու համար պէտքը կայ քարին ու աւազին, կիրին ու չիմենթին, փայտին ու գամին, ցեխին, յարդին ու թրիքին, այլապէս չես կրնար տուն շինել…», նոյնպէս յեղափոխութեան գործին պէտք է լծես ժողովրդային բոլոր խաւերն ու մարդերը, որպէսզի յաջողիս: Իշխանը, այս նուիրեալ յեղափոխականը, որ թուրքերէն դաւադրաբար սպաննուած  ըլլալով` չտեսաւ Վանի յաղթանակը,  Արամի գործելու մեթոտին հակառակ ըլլալով հանդերձ, լսեցէ՛ք, թէ ի՛նչ կ՛ըսէ անոր մասին. «Արամը աւելի ծանր կը կշռէ, քան ամբողջ Վանը եւ անոր մէջէն անցնող ու գացող բոլոր գործիչները: Եւ կու տայ պատկերաւոր բացատրութիւն. ճօճանակի մէկ կողմին Արամն է, միւս կողմը` ամբողջ Վանը: Արամի ծանրութենէն Վանն ու մնացեալ գործիչները բարձրացած են վեր եւ գոհ են, որ բարձունքի վրայ են: Կ՛ընդունին Արամին հեղինակութիւնը, կը սիրեն զինք, քանի որ գիտեն, թէ Արամը եթէ տեղէն շարժի, իրենք եւ Վանը իրենց նուաճած բարձունքէն պիտի գլորին, այսինքն իրենց վաստկած վարկը պիտի կորսնցնեն…

Միացեալ ջանքերով Վանը գաղտնաբար կը զինուի: Հետագային մատնիչի մը պատճառով զէնքի պահեստները կը բացայայտուին ու կը գրաւուին: Արամ կը բանտարկուի: Թերեւս իրաւունք ունէր Իշխանը… 1908-ն է: Թուրքիոյ մէջ սահմանադրութիւն կը հռչակուի եւ հայ-թուրք «եղբայրութիւն» կը յայտարարուի: Բանտերուն դռները կը բացուին, քաղաքական բանտարկեալները ազատ կ՛արձակուին, որոնց կարգին` Արամ: Հռչակուած սահմանադրութեամբ օսմանեան խորհրդարանը պիտի ունենայ նաեւ հայ երեսփոխաններ: Վանեցիներուն համար իրենց վիլայեթէն ուրիշ թեկնածու չկայ, բացի Արամէն, որ բացարձակապէս կը մերժէ` ըսելով. «Իմ տեղս խորհրդարանի բեմը չէ, այլ` Վանը, անոր կազմակերպումը, բնակչութեան զինումի աշխատանքը»:

Վանի «Արամ»-ը  ներկայացնելու այս հպանցիկ փորձը փակենք երկու տարբեր թուրքերու տարբեր երկու առիթներով կատարած յայտարարութեամբ: Մէկը` Մեհմետ էֆենտի. «Մեզի համար կայ մէկ թշնամի, որ գիտէ` ի՛նչ կ՛ընէ, ի՛նչ կ՛ուզէ: Ան արժանի է փաշա կոչուելու: Իսկապէս փաշա տիտղոսին ալ կ՛արժանանայ, բայց չ՛ուզեր այդ տիտղոսը լսել ու գործածել: Հաշտութեան մեղրալուսնի օրերուն հայ եւ թուրք ունկնդիրներով հաւաք մը կայ, ուր կը խօսի Արամ, որ բեմբասաց հռետոր մը չէ, այլ` պարզ, անպաճոյճ, հասկնալի ու անկեղծ եւ համոզի՛չ խօսող մը: Խօսքը աւարտելէ ետք թուրք պէյ մը կ՛ըսէ քովինին. «Հայութիւնը անարժան է այսպիսի մարդ ունենալու, օսմանցիի արժանի է այս մարդը…»:

Ահա Արամը` իր պարզութեամբ հմայող, կենդանի գործի ու համոզիչ խօսքի անկրկնելի հեղինակութիւն մը` նոյնիսկ թշնամիին համար:

Սահմանադրութեան խաբէութենէն ետք մռայլ ամպերը կը կուտակուին հայ կեանքի երկնակամարին վրայ: Կու գայ սեւ թուականը, 1915:

Համաշխարհային պատերազմ է արդէն: Թուրք կառավարութիւնը կը զօրակոչէ հայ երիտասարդութիւնը ոչ թէ զանոնք զինելու եւ պատերազմի ղրկելու, այլ իրենց գերեզմանները փորել տալու համար:

Վանի նահանգապետն ալ` Ճեւտեթ կոչեցեալ, ապրիլ 1-ին Արամէն կը պահանջէ, որ 2000 երիտասարդներ զինակոչուին: Ի՞նչ ընելու, պատերազմի ղրկելու եւ կռուելո՞ւ: Ո՛չ անշուշտ, հայ երիտասարդներու զէնք չի տրուիր, ուրեմն, իբր թէ խրամներ փորելու, որոնք վստահաբար պիտի դառնային փորողներուն գերեզմանները: Արամ կը մերժէ եւ անխուսափելի  յարձակումի դէմ ինքնապաշտպանութեան նախապատրաստութիւններու կը ձեռնարկէ` վանեցիները զինելով  զէնքով ու մանաւանդ բարոյական կորովով ու յաղթելու հաւատքով: Թրքական բանակի մեծաթիւ միաւորներ օգնութեան կու գան Ճեւտեթին: Ինքնապաշտպանութիւնը կը տեւէ ամիս մը (ապրիլ 6-էն մայիս 3) եւ կ՛աւարտի հայերու յաղթանակով: Ճեւտեթն ու թրքական բանակը կը փախչին իրենց կեանքը փրկելու համար: Պատկերացուցէ՛ք, ինքնապաշտպանութեան առաջին օրերէն շրջակայ գիւղերէն ու գաւառներէն շուրջ 15.000 հայ գաղթականներ կը խռնուին Վանի մէջ յառաջացնելով սովի ու համաճարակի վտանգ, բնակարանի պահանջ, թշուառութիւն եւ ինչ որ կրնաք երեւակայել: Այդ բոլորին եւ թուրքին կարելի կ՛ըլլայ յաղթել շնորհիւ իրեն եւ միա՛յն իրեն`  Մանուկեան Արամին:

Թրքական բանակի փախուստէն երեք օրեր ետք կը հասնին ռուսական զօրքը եւ հայկական կամաւորական գունդերը: Արամ կը հռչակուի կառավարիչ եւ հռչակուած օրն իսկ կը կազմէ կառավարական մարմիններ` կրթութեան, առողջապահութեան, ներքին կարգ ու կանոնի, դատական, տնտեսական, գաղթականական, երկրագործական ու այլ, եւ այսպէս կը կերտէ փոքրատիպ պետութիւն մը,  որ սակայն հազիւ 70  օրուան կարճատեւ կեանք կ՛ունենայ: Ինչո՞ւ միայն 70 օրեր: Որովհետեւ Ռուսիոյ ցարը, ռազմավարական ո՛վ գիտէ ինչ հաշիւներով, կը հրամայէ իր զօրքին, որ թրքական յառաջացող բանակին դէմ չկռուի, ընդհակառակը, նահանջէ Արեւմտեան Հայաստանի իր գրաւած դիրքերէն: Այդպէս, ռուս զօրքի նահանջին հետ ու անոր պատճառով Արամն ու Արեւմտեան Հայաստանէն աւելի քան  200.000  հայեր գաղթական կը դառնան եւ կ՛ուղղուին ռուսական տիրապետութեան տակ գտնուող արեւելեան, այսինքն ներկայ Հայաստանը:

Վանի յաղթանակին արժեւորումը կարելի է խտացնել գլխաւոր երեք կէտերու մէջ.

ա.- Անհաւասար ուժերով յաղթանակ տանելու, ապա նաեւ փոքրատիպ պետութիւն մը կերտելու սքանչելի փորձը հիմք դարձաւ, որ երեք տարի վերջ այդ փորձառութիւնը իր կատարելութեան հասնի: Միեւնոյն անձի ղեկավարութեամբ ու ներշնչումով ունենանք Սարդարապատն ու ներկայ Հայաստանը եւ ազգային անկախ պետականութեան հռչակումն ու կազմակերպումը:

բ.- Շնորհիւ Վանի յաղթանակին` Արեւմտեան Հայաստանի բնակչութենէն շուրջ 200.000 հայեր փրկուեցան ցեղասպանութեան զոհ դառնալու սեւ ճակատագրէն:

գ.- Անօրինակ պայծառատեսութեամբ մը ցեղասպանութեան թրքական ծրագրին զէնքով դիմադրելու համար Արամի ղեկավարութիւնը թերեւս միակը եղաւ, որ ինքնապաշտպանութեան  նախապատրաստեց իր շրջանը եւ ոչ միայն ցեղասպանութեան զոհ չդարձուց, այլ ընդհակառակը, յաղթանակի հպարտութիւն մը ժառանգ ձգեց մեզի: Թող ներուի ինծի, եթէ ըսեմ, որ եղեռնի համատարած ողբերգութեան մէջ, ազգի արժանապատուութիւնը փրկեց: Անշուշտ եղան ուրիշ շրջաններ ալ` Ուրֆա, Հաճըն, Մուսա Լեռ եւ այլն, որոնք ցեղասպանի գութին չապաւինեցան, նախընտրեցին զէնքը ձեռին պատուաւոր մահը եւ ինկան կռուի դաշտին մէջ, բայց անոնցմէ ոչ մէկը ունեցաւ Վանի հերոսամարտին յաղթական ելքը:

Եւ մենք, երկար տարիներէ ի վեր, վերջին տարիներուն աւելի զգալիօրէն, խոստովանինք, որ թերացանք արժանի ու անհրաժեշտ ընդգծումով  Արամներու մեծագործութեանց ազգային հպարտութիւնը սերունդներուն փոխանցելու գործին մէջ, մինչ ամէն առիթ օգտագործեցինք, նոյնիսկ առիթներ մե՛նք կը ստեղծենք հիմա` սերունդներու  հոգիին ու մտքին մէջ սրսկելու համար ցեղասպաննուած ժողովուրդի մը ժառանգորդները ըլլալու ողբերգութիւնը: Սերունդները պէտք ունին նաեւ ու մանաւանդ հպարտութեան եւ` ոչ թէ միայն ողբերգութեան:

Այդ ողբերգութեան մշտատեւ սրսկումը  կը վտանգէ, որ սերունդին մօտ յառաջանայ եւ հետզհետէ մշակուի շփոթ մտայնութիւն մը` կարծելով, թէ թուրք ատելը, թուրքին հայհոյելը, թուրքէն պահանջելը հայրենասիրութիւն է, մինչդեռ գիտենք, որ ազգի մեծագործ դէմքերու կեանքին, պատմական կարեւոր ու հպարտառիթ դէպքերու էութեան, ազգային արժէքներու ճանաչողութիւնն է հայրենասիրութիւնը, անոնցմով հպարտանալու, անոնց հանդէպ հաւատարմութեան զգացում մշակելուն մէջն է  հայրենասիրութիւնը:

Ցեղասպանութեան հարիւրամեակի աւարտին, պիտի թեւակոխենք Վանի հերոսական յաղթանակի հարիւրամեակին: Յուսանք, որ արժանին կը տրուի դարադարձին:

Ըսուածը այն է, որ Ցեղասպանութեան ողբերգութիւնը եւ յաղթական ժողովուրդի մեր հպարտութիւնը հաւասար շեշտուածութեամբ չկրցանք կամ չփորձեցինք ներարկել սերունդներու գիտակցութեան մէջ: Ահա՛ մեր թերացումը:

Բայց ասիկա արդէն ուրիշ թեմա է եւ անմիջականօրէն առնչուած չէ մեր նիւթին հետ:

Արամ Երեւանի մէջ.

Դժուար է, շա՛տ դժուար` նկարագրելը այդ օրերու Երեւանի կեանքի դժոխային պայմանները: Պատերազմական մթնոլորտ, սով, ցուրտ, գաղթականութիւն, բնակարաններ չկան, խառնաշփոթութիւն, կարգ ու կանոնի բացակայութիւն… Արամ հոն է, միշտ գործի վրայ: Որոշ ժամանակ մը կը մեկնի Թիֆլիս` Ազգային խորհուրդի եւ կուսակցութեան աշխատանքներուն մղում տալու պաշտօնով: Հոն յօդացաւը անտանելի կը դառնայ: Կը ղրկուի Խրիմի բուժարանները, ուր սակայն անհանդարտ է ինք: Կը վերադառնայ: 1917:   Ասիկա այն թուականն է (1917), երբ Ռուսիոյ մէջ համայնավարներու յեղափոխութիւնը կը յաջողի եւ ցարը կը տապալի: Նոր իշխանաւորը` Լենին, վերջ կու տայ պատերազմի մասնակցութեան, ազգերու «եղբայրութիւն» կը յայտարարէ եւ ճակատի զինուորները «դէպի տուն» կը կանչէ հարուստներու հողերը անոնց բաժնելու խոստում-խայծով: Զինուորները կը լքեն իրենց դիրքերը եւ կը շտապեն դէպի տուն: Պատերազմի ճակատները բաց են այլեւս թրքական բանակներուն առջեւ, որոնք տէր կը դառնան նաեւ ռուսերու թողած մեծաքանակ զինամթերքին: Հայկական կամաւորական գունդերը սակաւաթիւ են ու անզօր` ճակատները կարենալ պահելու: Նահանջը անխուսափելի է, իսկ թրքական բանակներու յառաջընթացը սարսափ կը տարածէ, ծայրագոյն յուսահատութեան կը մատնէ արդէն իսկ աննկարագրելի թշուառութեան մէջ գտնուող հայութիւնը: Հասկնալի է, որ «Ռուսահայաստանը» լքուած ըլլալով նաեւ ռուսերէն` հայութիւնը մինակը պիտի դիմագրաւէ իր ճակատագիրը:

Որքան օրերն ու շաբաթները կ՛անցնին, այնքան աւելի նահանջող կամաւորական գունդերուն թիկունքէն թրքական բանակները կը յառաջանան դէպի Երեւան: Այնքան աւելի նաեւ սարսափը կը սաստկանայ, բնակչութեան յուսահատութիւնը կը խորանայ: Միւս կողմէ` Հայաստանի մէջ ապրող թուրք-թաթար ցեղերը կը խլրտին: Երկրի դժոխային կացութիւնը անկառավարելի կը դառնայ:

Ճակատագրական այդ օրերուն հրամայական անհրաժեշտութիւն կը դառնայ նախ` բնակչութեան բարոյական կորով ներշնչել, միաժամանակ ինքնապաշտպանութիւն կազմակերպել: Բոլորին մտքին մէջ կար մէկ հոգի, միայն մէկ հոգի, որ թերեւս կարենար ստեղծուած անել կացութիւնը յեղաշրջել: Ազգային խորհուրդը, բոլոր կուսակցութիւններու ներկայացուցիչները  եւ հասարակութենէն երեւելի անհատներ բազմամարդ ու ընդլայնուած ժողով կը գումարեն եւ հոն կ՛եզրակացնեն, որ  պայմանները կը պարտադրեն այնպէս, որ միակ անձի մը մօտ  կեդրոնացուի երկրին ղեկավարութիւնը, որոշումներ կայացնելու ամբողջական իրաւունքը եւ միաձայնութեամբ Արամը կը հռչակեն տիքթաթոր: Ինք ներկայ չէ եղած ժողովին ու որեւէ ձեւով, հեռուէն-մօտէն մասնակից չէ դարձած տրուած որոշումին, լուր իսկ չէ ունեցած, եւ երբ   ժողովականները խումբով դէպի իր բնակարանը կը յառաջանան իրենց որոշումը հաղորդելու, ինք շփոթած, ատրճանակը կը պատրաստէ` կասկածելով, որ քանի մը օրեր առաջ իր հրամանով գնդակահարուած աւազակապետի մը ընկերները իր վրայ յարձակումի կու գան:

Բնակարան ըսուածը միակ սենեակ մըն է, պարզ անկողինով, երեք-չորս աթոռ եւ սեղան մը: Վառարանը իր չարչարանքն է, խողովակները իրարու կը միացնէ, բայց միշտ սողանցք կայ   ծուխին ու մուխին համար, որոնցմով կը լեցուի սենեակը մէկու մը, որ ըսինք, կը տառապի յօդացաւէ եւ աչքերէ: Տիքթաթոր հռչակուելուն յաջորդ օրը պաշտօնատունէն վերադարձին կը տեսնէ երկու ոստիկաններ դրան առջեւ պահակութեան կեցած են Երեւանի ոստիկանապետին կարգադրութեամբ: Մէկ օր վերջ պահակ ոստիկաններ չկան, ուրիշ պաշտօնի են, անշուշտ` իր կողմէ: Պատկերը քիչ մը կը յիշեցնէ չէ՞ մեր օրերու քաղաքական ղեկավարութեան ու իշխանաւորներու կենսաձեւը…

Բնակարանային պայմանները կը բարելաւուին հետագային` շնորհիւ իր բժշկուհի կնոջ, անոր  Երեւան գալէն ետք:

Տարօրինակ փարատոքսը այն է, որ ինք բնաւորութեամբ, կազմաւորումով ու    սկզբունքներով հաւատացեալ ժողովրդավար եղած է եւ այդպէս ալ գործած: Ֆետայական կեանքի անմահանուն մատենագիրը` Ռուբէն,  բաղդատականը ընելով Վանի Իշխանին ու Արամին, կ՛արձանագրէ. «Իշխանը սահմանադրական միապետութիւն է, իսկ Արամը ռամկավարութիւն (այսինքն` ժողովրդավարութիւն): Երկուքը միեւնոյն նպատակներով ու ցանկութիւններով, բայց` տարբեր մեթոտներով յեղափոխական գործիչներ»:

Տիքթաթոր հռչակուած օրերուն ան իր մտերիմներուն կը յայտնէ վրդովումը` ըսելով. «Վատ նշան է, որ մարդիկ կը խոստովանին իրենց անճարակութիւնը, իրաւունքները կը յանձնեն մէկ անձի եւ անոր կը կապեն ե՛ւ իրենց, ե՛ւ երկրի փրկութիւնը: Վատ նշան է, շա՛տ վատ»:

Մարդը ծնունդով ժողովրդավար է: Տիքթաթորի իր որոշումները, իրաւունքներն ու պարտաւորութիւնները ի գործ կը դնէ   գործակիցներու իրազեկութեամբ, հաւանութեամբ, այսինքն` ժողովրդավար աշխատակարգով, մեթոտներով: Ատոր համար ալ սիրելի ղեկավարը կը դառնայ անխտիր բոլորին` ի կենդանութեան եւ յետ մահու:

Որքան հոգածու հասարակութեան նկատմամբ, նոյնքան եւ անխնայ` շահամոլ, խառնաշփոթ կացութենէն օգտուող աւազակ ու դասալիք ցեցերու հանդէպ, որոնց մէջ գտնուող նոյնիսկ նախկին դաշնակցական «գործիչներ» օր-ցերեկով ու հրապարակով կը գնդակահարուէին իր հրամանով:

Զօրավար Սիլիկեան իր սպայակոյտին հետ կու գայ Երեւան: Միասնաբար կը կազմեն 12.000 հոգինոց բանակ` տեղակայուած Սարդարապատի մէջ: Հոն են նաեւ կռուելու տարիք ունեցող-չունեցողները: Արամի ղեկավարութիւնը եւ հրապարակած կոչը անօրինակ հայրենասիրութեամբ եւ յոյսով կը վարակեն  բոլորը անխտիր: Թէ ինչո՛ւ եւ ինչպէ՛ս, կարելի չէ բացատրել: Կոչը այնքան ալ անսովոր չէր, որեւէ կռիւ-պատերազմէ առաջ հրատարակուելիք բովանդակութիւն մը, մինակ մնացած ըլլալու հաստատում մը, քաջութեամբ  ազգային պարտք կատարելու, վտանգուած հայրենիքը փրկելու  հրաւէր մը` յաղթելու կամ մեռնելու  հաւանականութեամբ: Կոչին արձագանգը, սակայն, կռուելու պատրաստակամութեամբ ստեղծուած անօրինակ եռուզեռը անպայման պիտի ունենայ ուրիշ բացատրութիւն մը, որ ես չունիմ: Կը կարծեմ, որ այդ օրերու ժամանակակիցներն ալ չունեցան եւ միակ բացատրութիւնը տեսան Արամի անձին մէջ, անոր ներշնչած վստահութեան, անոր հեղինակութեան, հմայքին ու ոգեկանութեան մօտ, ինչ որ ամէնէն տրամաբանական բացատրութիւնն է թերեւս:

Նմուշ մը. Օշական գիւղին մէջ կ՛ապրի ունեւոր մարդ մը, որ պատերազմի ամբողջ տեւողութեան դրամի ուժով-կաշառքով կրցած է իր զաւակը հեռու պահել զինուոր երթալու պարտաւորութենէն: Բայց համատարած ոգեկանութեան այդ մթնոլորտին մէջ ան կը կանչէ իր որդին եւ կ՛ըսէ. «Բալա՛, զաւա՛կս, էլ Աստուած իսկ ղապուլ չի անի, որ պահուես: Պատրաստուիր, եւ Աստուած հետդ , բարի ճանապարհ, ոչ ոքից յետ չմնաս հա՛…»: Եւ այսպէս, գիւղերէն ու քաղաքներէն, ամէն կողմէ կը լսուի մէկ աղաղակ` «Դէպի Սարդարապատ»: Վարակուած են բոլորը, մեծն ու փոքրը, եկեղեցականն ու անկրօնը:

Գիտէք` մեզմէ ամէն մէկուն հոգիին խորը թաքնուած է   հսկայ ուժ: Ամէն մարդու տրուած չէ գիտակցիլ այդ ուժին, պեղել իր հոգին, մակերես բերել այդ ուժը եւ օգտագործել զայն:

Քանի մը տարի առաջ մեր ակումբին  պատին վրայ գրութիւն մը կար, ուր կ՛ըսուէր. «Եթէ ես կատարեմ իմ կարելիս, եթէ դուն կատարես քու կարելիդ , եթէ ան ալ կատարէ իր կարելին, մենք երեքով, միասնաբար կը հասնինք անկարելիին…»:

Կը թուի, թէ Արամի հմայքը մղում տուաւ, որ հայեր պեղեն իրենց հոգիին խորը, յայտնաբերեն այդ թաքնուած ուժը եւ զօրաշարժով մը ուղղուին կռուի դաշտ, Սարդարապատ: Ամէն մէկը կատարէ իր կարելին եւ միասնաբար հասնին անկարելիին, յաղթութեան: Որովհետեւ, փաստ է, որ բոլորի խոստովանութեամբը Սարդարապատի ոգին, համատարած յուսահատութիւնը համատարած քաջութեան փոխակերպողը, վարանողներն իսկ յաղթելու հաւատքով ամրացնողը ինքն է, չակերտաւոր «տիքթաթորը»:

Ահա նաեւ թէ ինչո՛ւ, կ՛ենթադրեմ, ամբողջ ժողովուրդի մը, հերոսացած ժողովուրդի մը տարած մեծագոյն յաղթանակը անձնաւորուեցաւ եւ կապուեցաւ Արամի անունին:

Մեր ժամանակներու  խոշոր մտաւորական Ռաֆայէլ Իշխանեան ունի մենագրութիւն մը, որուն համար հիմք առած է մահամերձ Ռոստոմի արտասանած բազմիմաստ երկու բառերը, «հէգ ժողովուրդ», ինչ որ ցոյց կու տայ իր խոր յարգանքը անոր հանդէպ: Այդ մենագրութեան մէջ վերաքաղ մը կատարելով վերջին 300 տարուան հայոց պատմութեան վրայ` անխնայ կը մեղադրէ անցնող-գացող ազգային ու կուսակցական կարկառուն գործիչներու քաղաքական վարքագիծը, անոնց քաղաքական հոգեբանութիւնը այն բանին համար, որ անոնք իրենց բոլոր նախաձեռութեանց մէջ, նոյնիսկ հերոսական արարքներու ետին միշտ ունեցած են օտարներուն ապաւինելու, օտարներէն օգնութիւն, օտարներէն փրկութիւն յուսալու տկարութիւնը: Յոյս կապած են ռուսին, ապաւինած են Եւրոպայի այս կամ այն պետութեան, յուսացած են թուրքէն, աջէն ու ձախէն: Միշտ յուսախաբ եղած են, բայց չեն կրցած թօթափել օտարէն յուսալու տկարութիւնը:

Արդար կամ անարդար, 100 տարուան հեռաւորութենէն սկսած քաղաքական բոլոր գործիչները նոյն ջուրով լուալէ ետք, նոյն մեղադրանքով դատապարտելէ ետք, երբ կը հասնի Արամ Մանուկեանին, տեսէք, թէ հայրենասէր մտաւորականը ինչ բառերով կ՛ընդգծէ անոր բացառիկութիւնը.

«Այս կտոր Հայաստանն էլ փրկեց մէկը, որ հեռատեսօրէն բացառում էր երրորդ ուժի, (այսինքն` օտարի) ապաւինելը եւ այս կտոր հողը պահեց ու հայոց նոր պետութիւն ստեղծեց առանց որեւէ երրորդ ուժի…»:

Եւ խստադատ մտաւորականը իր մենագրութիւնը  կ՛աւարտէ գրեթէ հետեւեալով.

«300 տարի մենք ապաւինել ենք երրորդ ուժի (օտարի) եւ 300  տարի անընդհատ կորցրել ենք: Այս կտոր հողը պահպանեցինք քանի որ մեր սեփական ուժին ապաւինեցանք: Մեզ պէտք է դաս տայ Արամ Մանուկեանը»:

25-26  տարիքին սկսաւ յեղափոխականի իր գործունէութիւնը Վանէն եւ 40 տարիքին արդէն լրումին հասցուցած էր ան ազգակերտ առաքելութիւնը: Մեռաւ բծաւոր տիֆէ, 1919-ին: Նոյն թուականին, իրմէ քիչ առաջ մեռած էր իր պաշտելին` Ռոստոմը:

Յարգա՜նք անունն անթառամին` Մանուկեան Արամի,  նաեւ` Ռոստոմի յիշատակին:

 

*Խօսք  արտասանուած  Աթէնքի մէջ Արամ Մանուկեանի ծննդեան 135-ամեակին նուիրուած ձեռնարկին:

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )