ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՇՏԱՐԱԿ


Աշտարակ

Արարատեան դաշտին հին բնակավայրերէն է Աշտարակ, որ պատմութեան դարաւոր տակնուվրայութիւններուն ընթացքին պահպանած է իր բնիկ ազգաբնակչութիւնը: Ամէնէն հեղինակաւոր տոհմը եղած են Կամսարական-Շահազիզեանները, որոնցմէ է Ներսէս Ե. Աշտարակեցի կաթողիկոս:

ԱՇՏԱՐԱԿ

Աշտարակ կը գտնուի Երեւանէն 20 քիլոմեթր հիւսիս-արեւմուտք, Քասաղ գետի ափերուն, 1130 մեթր բարձրութեան վրայ եւ պատմական հին ու շէն բնակավայր է:

Աւանդութեան համաձայն երեք քոյրեր կը բնակէին Աշտարակի մէջ, եւ երեքն ալ նոյն անձը` իշխան Սարգիսը կը սիրէին: Երկու մեծ քոյրերը որոշեցին անձնասպան ըլլալ իրենց փոքր քրոջը սիրոյն: Անոնցմէ մէկը ծիրանագոյն հագուստ հագաւ, միւսն ալ` կարմիր հագուստ, եւ իրենք զիրենք ձորը նետեցին: Փոքր քոյրը երբ իմացաւ իր քոյրերուն անձնասպանութեան պատմութիւնը, իր կարգին սպիտակ հագուստ հագաւ եւ նոյն ձեւով ինքզինք ձորը նետելով անձնասպան եղաւ: Երեք քոյրերուն եղերական վախճանը ծանր ազդեց իշխան Սարգիսին վրայ, եւ ան աշխարհիկ կեանքն ու հարստութիւնը ձգելով ճգնաւոր դարձաւ: Աւանդութիւնը կը շարունակէ ըսելով, որ իշխան Սարգիս ձորի ափին երեք մատուռներ կառուցեց եւ քոյրերուն հագած հագուստներուն գոյներուն անուններով կոչեց զանոնք:

Ամէնէն հին ճարտարապետական յուշարձաններէն` Ծիրանաւոր եկեղեցին կառուցուած է Ե. դարուն, իսկ Է. դարու նշանաւոր կառոյցներէն է Կարմրաւոր եկեղեցին: Մարինէ կամ Մարիանէ եկեղեցին կառուցուած է ԺԳ. դարուն, քաղաքին հիւսիս-արեւելեան կողմը եւ անցեալին բարձր պարիսպներով շրջապատուած մենաստան եղած է: Սպիտակաւոր եկեղեցին կառուցուած է ԺԳ.-ԺԴ. դարերուն, քարաժայռի մը բարձունքին:

Աշտարակի կամուրջը

Աշտարակի արեւելեան կողմը, Քասաղ գետին վրայ ԺԲ.-ԺԳ. դարերուն կառուցուած կամուրջի մնացորդներուն վրայ 1664-ին կառուցուած է եռաթռիչք տուֆակերտ մեծ կամուրջը:

Ծիրանաւոր եկեղեցին ԺԸ. դարուն արտաքին կրկնակ պատերով ամրացուեցաւ եւ անառիկ ու ամրոցանման կառոյցի վերածուեցաւ: Այնուհետեւ տեղացիներու կողմէ այդ թաղամասը կոչուեցաւ Բերդաթաղ:

Աշտարակի գերեզմանատունը հարուստ է ԺԲ.-ԺԳ. դարերէն մնացած ճարտարապետական հոյակերտ յուշարձաններով, մահարձաններով, խաչքարերով եւ քանդակազարդ տապանաքարերով:

Աշտարակի աւանդական բնակարանները երկյարկանի են. փողոցի կողմէն գեղեցիկ շքամուտքը եւ դէպի բակը երկարող թաղակապ կամարներ, որոնց երկու կողմի սենեակները նկուղներու ձեւով շտեմարաններ են, ուր կը գտնուին ալիւրի ամբարը, ուտելիքի, հացի, չոր միրգերու եւ բանջարեղէնի պահարանները, թոնիրը եւ երկրագործական գործիքները: Սենեակները բակի կողմէն լայն պատշգամով միացած են իրարու: Երկրորդ յարկին վրայ կը գտնուին նստասենեակն ու ննջարանները: Նստասենեակը կը գտնուի փողոցին կողմը եւ լայն պատշգամ ունի: Հարթ տանիքները գերաններով եւ հողով ծածկուած են:

Աշտարակի ընդարձակման եւ բարեկարգման համար 1949-ին յատակագիծ պատրաստուեցաւ: 1955-ին շահագործման յանձնուեցաւ Քասաղի նոր, միաթռիչք մեծ կամուրջը, եւ աստիճանաբար քաղաքը տարածուեցաւ նաեւ գետի ձախ ափին: 1960-ին քաղաքաշինութեան նոր նախագիծ պատրաստուեցաւ եւ գործարաններ ու ձեռնարկութիւններ բացուեցան: 1970-ին դարձաւ հանրապետութեան ենթակայութեան քաղաք:

Հին ժամանակներէն ի վեր Աշտարակ ճանչցուած է իբրեւ բարեբեր գիւղ եւ գեղեցիկ այգիներով շրջապատուած է:

ԱՇՏԱՐԱԿԻ ԲՆԱԿՉՈՒԹԻՒՆ

Կարմրաւոր եկեղեցին

Հայաստանի դարաւոր տակնուվրայութիւններուն ժամանակ, երբ իրերայաջորդ ներխուժողներու հարուածներուն տակ բազմաթիւ գիւղեր ու քաղաքներ քանդուած եւ յետոյ վերաշինուած են, եւ անոնց բնակիչներն ալ ներքին ու արտաքին գաղթականութեան պատճառով տեղաշարժերու ենթարկուած են, մանաւանդ Արարատեան դաշտին եւ ընդհանուր առմամբ դաշտային շրջաններուն մէջ, շատ քիչ տեղեր մնացած են, որոնք պահպանած են իրենց բնիկ բնակչութիւնը: Այդ քիչ տեղերէն մէկն է Աշտարակ:

Աշտարակեցիք շատ անգամ վտանգի ժամանակ ձգած են իրենց գիւղը եւ ցրուած են զանազան վայրեր, բազմաթիւ անգամներ գերեվարուած եւ զանգուածաբար տարուած եւ այլ շրջաններու մէջ վերաբնակեցուած են, բայց ամէն անգամ ալ վտանգը անցնելէն ետք վերադարձած են իրենց գիւղը: Շահ Աբասի բռնագաղթին ժամանակ, երբ Հայաստան սոսկալի աւերածութիւններու ենթարկուեցաւ, երբ Արարատեան դաշտի ամբողջ բնակչութիւնը գերեվարուելով Պարսկաստան քշուեցաւ, միայն Աշտարակի, Վաղարշապատի, Փարաքարի, Օշականի եւ Քանաքեռի բնակիչները մնացին իրենց տեղերը:

Հին ժամանակներէն ի վեր շէն եւ բազմամարդ գիւղ, Աշտարակ մօտաւորապէս եօթը հարիւր տուն բնակիչ ունէր, բայց լեզգիներու յարձակումներուն եւ պարսկական գերեվարութիւններու ու կոտորածներու պատճառով, եւ իրերայաջորդ ժանտախտի ու հնդկախտի տարիներուն կոտորուելով եւ կոտորակուելով մեծապէս նուազեցաւ: 1840-ին գիւղը 120 տուն բնակչութիւն ունէր, 1859-ին` 220 տուն, 1873-ին` 320 տուն, 1886-ին` 380 տուն, 1890-ին` 500 տուն, իսկ 1908-ին` չորս հազար հոգի: 1975-ին բնակչութեան թիւը հասաւ 14 հազար հոգիի: Քաղաքը ներկայիս 21 հազար 600 բնակիչ ունի:

Իբրեւ մեծ մասամբ անխառն մնացած բնիկ հաւաքականութիւն, աշտարակեցիք անաղարտ պահպանած են իրենց բարքերն ու սովորութիւնները, աւանդութիւնները, կենցաղը եւ նաեւ մարդաբանական կազմը, եւ իրենց ինքնուրոյնութեամբ կը զանազանուին շրջակայ գիւղերու բնակիչներէն:

Աշտարակեցիք ուրոյն նկարագիր ունին եւ ճանչցուած են իբրեւ գործունեայ, աչքաբաց, ճարպիկ, սրամիտ, զուարթախոհ եւ զուարճախօս հաւաքականութիւն:

Երուանդ Շահազիզ, իր «Աշտարակի պատմութիւնը» աշխատութեան մէջ կը գրէ. «Աշտարակցին իւր տիպարով տարբերւում է շրջակայ բոլոր հայ գիւղերի գիւղացիներից. նա երկարահասակ է, նիհար, բայց ջղուտ եւ ամուր կազմուածքով: Նրա դէմքը երկարաւուն է, աչքերը` փայլուն, երեսահարքը` զուարթ, վիզն` երկար, մէջքը` բարակ»:

ԵԿՈՒՈՐ ԸՆՏԱՆԻՔՆԵՐ

Մարիանէ եկեղեցին

Բնիկ աշտարակեցիներու կողքին, ժամանակի ընթացքին գիւղին մէջ բնակութիւն հաստատած են տարբեր շրջաններէ վերաբնակիչներ:

Ղափանցեանները Ղափանէն գաղթած երեք եղբայրներու սերունդ են. անոնց բուն ազգանունը Բարխուդարեան եղած է:

Յարութիւնեանները իրենց տոհմապետ Մարգարի գլխաւորութեամբ Կարսէն գաղթած են Աշտարակ. Մարգարի զաւակներն են` իւզպաշի Պաղտասար, Եփրեմ եւ Գէորգ արքեպիսկոպոս Վեհապետեան:

Արզընենք Արզնիէն գաղթած գերդաստան մըն են:

Պռոշեանները իրենց տոհմապետ Դանիէլ Գառնեցիի գլխաւորութեամբ Աշտարակ հաստատուած են եւ առաջ Տէր Առաքելեան կոչուած են: Անոնց շառաւիղներէն դերձակ Ստեփան Տէր Առաքելեանի զաւակը` Յովհաննէս, իրենց տոհմը հին Պռոշեաններու ցեղէն սերած նկատելով փոխեց իր անունն ու ազգանունը եւ վերակոչուեցաւ Պերճ Պռոշեան:

Բոշեանները ծագումով բոշաներ եղած են:

ԿԱՄՍԱՐԱԿԱՆ-ՇԱՀԱԶԻԶԵԱՆ ՏՈՀՄԸ

Աշտարակի ամէնէն մեծ եւ հեղինակաւոր տոհմը Կամսարական-Շահազիզեաններն են, որոնք իրենք զիրենք հին Կամսարական տան շառաւիղներ կը նկատեն: Կամսարականները աւագ նախարարներու շարքին կը դասուէին, 600 կռուող ունէին եւ անոնց կալուածները կ՛ընդգրկէին Շիրակն ու Արշարունիքը: Ը. դարու վերջաւորութեան Կամսարականներ իրենց տոհմական տիրոյթները Բագրատունիներուն վաճառեցին:

Անիի աւերումէն եւ անմարդաբնակ դառնալէն ետք Կամսարականներ իրենց տոհմապետ Ներսեհ Կամսարականի առաջնորդութեամբ հեռացան հոնկէ եւ փոխադրուեցան Մարմաշէն գիւղը, ուրկէ յետոյ Սեւանի շրջանի Գոմաձոր գիւղը, հոնկէ` Եղվարդ եւ ի վերջոյ Աշտարակ: Այս ժամանակ տոհմապետ Ներսեհ Կամսարականի կողքին մեծ հեղինակութիւն ունէին անոր թոռները` Մնացական եւ Տէր Պետրոս:

Սպիտակաւոր եկեղեցին

Կամսարականներ Աշտարակը ընտրեցին իբրեւ բնակավայր, նկատի ունենալով անոր ամուր դիրքը, բերդը եւ բարեբեր հողերը: Սկիզբը անոնք գիւղի մուտքին, Քասաղ գետի ափին, Սուրբ Սարգիսի սարաւանդին վրայ բնակութիւն հաստատեցին, ուր բնակարաններ, գոմեր եւ ջրաղաց կառուցեցին եւ նեղ արահետ մըն ալ բացին, ձոր իջնելու եւ ջուր առնելու համար: Յետոյ անոնք իրենց ծխատէր Տէր Սարգիս քահանային անունով Սուրբ Սարգիս մատուռը կառուցեցին: Այս ժամանակ տոհմին ներկայացուցիչներն էին Մնացականի զաւակը` Մարգար եւ Տէր Պետրոսի զաւակը` Թորոս, եւ թոռները` Գրիգոր եւ Ահարոն: Կամսարականները արդէն բազմաճիւղ գերդաստան էին եւ միայն անոնց սպասաւորներուն թիւը կ՛անցնէր երկու հարիւրը, որոնցմէ երկու-երկու ընտանիք կը պահէին անոնց անասունները, երկու-երկու ընտանիք կը վարէին, կը ցանէին անոնց հողերը եւ այդպիսի կարգով միւսներն ալ կը կատարէին անոնց տնային եւ այլ ծառայութիւնները:

Կամսարականներ փորձեցին տէր դառնալ գիւղի բերդին, բայց գիւղացիներու ընդդիմութեան հանդիպեցան: Գերդաստանին ներկայացուցիչները, նկատի ունենալով իրենց բնակարաններուն անապահով դիրքը, հետզհետէ աւելի սաստկացող անիշխանութիւնը եւ տեւական յարձակումներու վտանգը, որոշեցին երկրի տէրերուն մօտ ծառայութեան մտնել, ապահովելու համար իրենց կեանքը: Մարգար Թաւրիզ գնաց եւ Ճհան շահին մօտ ծառայութեան մտաւ, իսկ Թորոս Երեւան գնաց եւ Եագուպ խանին մօտ ծառայութեան մտաւ: Երկուքն ալ հաւատարմութեամբ ծառայեցին իրենց տէրերուն: Մարգար կոչուեցաւ Շահ Ազիզ, այսինքն` շահին սիրելին, իսկ Թորոս` Խան ղուլի, այսինքն` խանին հաւատարիմ ծառայ:

Մարգար եւ Թորոս Աշտարակ վերադառնալէն ետք տէր դարձան արգաւանդ հողերու եւ իշխանական իրաւունք ձեռք ձգեցին: Անոնք մեծամեծ բնակարաններ եւ ջրաղացներ շինեցին եւ մեծ այգի մը տնկեցին:

Կամսարականներու գերդաստանը երկու ճիւղի բաժնուեցաւ. Մարգարի սերունդը կոչուեցաւ Շահազիզեան եւ Մնացականեան, իսկ Թորոսի սերունդը` Խանղուլենք:

Մարգար Շահազիզի զաւակն էր Թորոս. անոր զաւակը` Տէր Յարութիւն քահանան, ամուսնացաւ Բիւրականի քահանայի դստեր` Սուսամբար Բաբաջանեանցի հետ:

Տէր Յարութիւնի եւ Սուսամբարի զաւակը` Թորոս, ծնած` 13 փետրուար 1770-ին, իր կնքահայր Գալուստ եպիսկոպոս Ներսիսեանի հովանաւորութեամբ մանկութեան Էջմիածին տարուեցաւ եւ Սիմէոն Երեւանցի կաթողիկոսին հիմնած Ժառանգաւորաց վարժարանին սան եղաւ: Գալուստ եպիսկոպոս 1791-ին Թորոսը ձեռնադրեց աւագ սարկաւագ եւ վերակոչեց Ներսէս: 1793-ին Ներսէս Դանիէլ եպիսկոպոսին հետ Զմիւռնիա մեկնեցաւ, ուր 1794 սեպտեմբեր 24-ին աբեղայ ձեռնադրուեցաւ եւ իբրեւ նուիրակ Յունաստան, Վալախիա եւ Մոլտաւիա ուղարկուեցաւ: 1802-ին Դանիէլ եպիսկոպոս դարձաւ կաթողիկոս, որմէ ետք Ներսէսը վարդապետ եւ յետոյ ալ եպիսկոպոս ձեռնադրեց: Եփրեմ կաթողիկոս 1811-ին զայն Վրաստանի առաջնորդ նշանակեց:

Ներսէս Աշտարակեցիի արձանը Աշտարակի մէջ

Ներսէս Աշտարակեցի 1819-ին նախաձեռնեց եւ մեծ զոհողութիւններով 1823-ին իր աւարտին հասցուց Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանին կառուցումը:

Ռուս-պարսկական 1826-ի պատերազմին ժամանակ ռուսական բանակին օգնելու համար հայկական կամաւորական խումբեր կազմակերպեց եւ անձամբ մասնակցեցաւ Երեւանի, Էջմիածնի եւ Սարդարապատի ազատագրման: Երեւանի բերդի գրաւումէն քանի մը օր ետք, 1827 հոկտեմբեր 6-ին Երեւանի ժամանակաւոր վարչութեան անդամ նշանակուեցաւ: 1830-ին Պեսարապիոյ առաջնորդ նշանակուեցաւ, իսկ 1843-ին ընտրուեցաւ Ամենայն հայոց կաթողիկոս` Ներսէս Ե. անունով: Վախճանեցաւ 13 փետրուար 1857-ին:

Ներսէս Աշտարակեցիի եղբայրը` Կարապետ աղա պարսկական արքունիքէն եւ անձնապէս Ֆաթհ Ալի շահէն թարխանութեան (ազատանիի) իրաւունք ստացաւ: Շահին, գահաժառանգ Աբաս Միրզայի եւ Երեւանի սարտար Հիւսէյն Ղուլի խանին շնորհած հրովարտակները պահպանուած են Երեւանի Մեսրոպ Մաշտոցի անուան մատենադարանին մէջ: Կարապետ աղայի զաւակներն են` Յարութիւն եւ Յովակիմ աղաները:

Տէր Պետրոսի թոռան` Գրիգորի զաւակը` Յովակիմ ունէր երեք զաւակ. Գրիգոր աղա, Տէր Սիմէոն քահանայ եւ յիսնապետ Մեսրովբ: Տէր Սիմէոնի զաւակն է բանաստեղծ Սմբատ Շահազիզ (1840-1907), որուն եղբօր` Յովակիմի զաւակն է գրականագէտ, պատմաբան, ազգագրագէտ եւ մանկավարժ Երուանդ Շահազիզ (1856-1951):

Կամսարականներուն Երեւանի ճիւղին ներկայացուցիչները ռուսական տիրապետութեան հաստատումէն ետք, ԺԹ. դարուն սկիզբը ռուսական ազնուականի տիտղոս ստացան. անոնցմէ էին զօրավար Արշակ Կամսարական (1851-1936), իսկ տոքթոր Սպանդարատ Կամսարական (1876-1942), Հայ Կարմիր խաչին նախագահը դարձաւ: Խաչատուր Կամսարական Պոլսոյ մէջ 1856-ին Կամսարական ծխախոտի տունը բացաւ եւ օսմանեան արքունիքին ծխախոտի եւ սիկառի հայթայթիչը դարձաւ: Անոր զաւակները` Արմենակ բէկ եւ Տիգրան 1894-ին Եգիպտոս փոխադրուեցան. Արմենակ բէկ (1862-1941) Զակազիկի մէջ ծխախոտի եւ սիկարէթի գործարան բացաւ, իսկ Տիգրան (1866-1941) անուանի գրագէտ եղաւ եւ յետոյ Փարիզ փոխադրուեցաւ:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES