ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԳԻՇԵՐՆԵՐՈՒ ԾՆՈՒՆԴԸ

«ԱՐԱԲԱԿԱՆ ԳԻՇԵՐՆԵՐ»ՈՒ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ԱՌԱՋՆՈՐԴԱԾ ԵՆ ԸՆԹԵՐՑՈՂՆԵՐԸ  ԴԷՊԻ ԿԱԽԱՐԴՈՒԹԵԱՆ, ԱՆԵՐԵՒՈՅԹ ԷԱԿՆԵՐՈՒ, ՉԱՐ ՈԳԻՆԵՐՈՒ ԵՒ ՊԱՇՏԵԼԻ ՀԵՐՈՍՆԵՐՈՒ ՀՄԱՅԻՉ ԱՇԽԱՐՀԸ: «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.»Ի ՅԱՅՏԱԳԻՐՆԵՐՈՒ ՇԱՐՔԻ ՄԸ ՄԷՋ ԴԵՐԱՍԱՆ ՌԻՉԸՐՏ Ի. ԿՐԱՆԹ  ԿԸ ՊԵՂԷ ԱՅՍ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՆ ԱԿՈՒՆՔՆԵՐԸ ԵՒ ԿԸ ՔՆՆԷ ԱՆՈՆՑ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՈՂ ԳՐԱՒՉՈՒԹԻՒՆԸ:

«Արաբական գիշերներ»ու այն պատմութիւնը, որ մանկութեանս ամէնէն աւելի տպաւորած է զիս, Ալի Պապային եւ 40 գողերուն պատմութիւնն է:

Անիկա գրաւիչ էր, որովհետեւ քարայրներ կային այն տան մօտ, ուր հասակ նետած էի Սուազիլենտի մէջ, հետեւաբար պատմութիւն մը, որ կը պարունակէր քարայր մը` լեցուն հոն թաքնուած գանձերով, եւ կը բացուէր ու կը գոցուէր «Բացուի՛ր Սեզամ» կախարդական բառերով, շատ աւելի անմիջական կը թուէր ինծի, քան` որեւէ հեքիաթ, որ կարդացած էի:

Անոր սարսափազդու պարունակութիւնը, մասնաւորաբար` Ալատտինի եղբայրը` Քասիմ, որ կը մոռնայ քարայրէն դուրս գալու յատուկ կախարդական բառերը, որուն պատճառով կը սպաննուի վերադարձող գողերուն կողմէ եւ անոր մարմինը կը կտրատուի մաս առ մաս, կը պարգեւէին հրէշային հաճոյք մը եւ միաժամանակ կը սարսափեցնէին զիս այդ տարիքիս:

Ասիկա նաեւ ճիւաղային լաւ պատկեր մըն էր, զոր հայրս կը յիշէր ամէն անգամ, երբ կը զգուշացնէր զիս, թէ ի՛նչ կրնար պատահիլ, եթէ որեւէ բան գողնայի:

Այնուհետեւ զիս համակած էր պատմութիւնը ծերունի դերձակ Մուսթաֆայի, որ գաղտնի կը միացնէր եւ կը կարէր Քասիմի մարմինը:

Նոյնպէս` պատմութիւնը Մարժանի, որ չար մարդոցմէ աւելի խելացի կը շարժէր եւ իւղի շիշերու ետին թաքնուած` հալած իւղ կը թափէր անոնց գլխուն:

Հետեւաբար զարմանք պատճառեց ինծի, երբ վաւերագրական ժապաւէն մը կը պատրաստէինք «Պի. Պի. Սի.»ի համար, եւ ի յայտ եկաւ, թէ Ալի Պապային ճշմարտութիւնը հարցականի տակ առնուած էր:

Երբ «Արաբական գիշերներ»ու ֆրանսացի թարգմանիչ եւ յարգուած արեւելագէտ Անթուան Կալան փարիզեցիները հմայեց «Արաբական գիշերներ»ու18-րդ դարու իր թարգմանութեամբ, Ալի Պապային պատմութիւնը դարձաւ ամէնէն աւելի ժողովրդականութիւն վայելած պատմութիւններէն մէկը:

Անթուան Կալան ըսած էր, թէ պատմութիւնը լսած էր Հալէպի մէջ միջինարեւելքցի պատմիչէ մը:

Այլ ակադեմականներ յայտարարած են, թէ Կալան հնարած էր Ալի Պապայի պատմութիւնը, թէեւ հետախոյզ եւ արեւելագէտ սըր Ռիչըրտ Պըրթըն եւս հաստատած էր, թէ պատմութիւնը մաս կը կազմէր արաբական ձեռագիր բնագիրին:

Կալանի բնագիրը սեւ գրքոյկ մըն է, որ պահուած է կղպանքի տակ, Փարիզի Ազգային գրադարանին մէջ: Ձեռագիրին պատասխանատուն վիրահատութեան յատուկ ձեռնոցներով կը բռնէ զայն:

Ի տարբերութիւն 18-րդ դարու անգլերէնին` կարելի է դիւրութեամբ կարդալ ֆրանսերէն այս գիրքը, որուն լեզուն յայտնապէս փոփոխութիւններ չէ կրած վերջին 3 դարերուն:

Կալան կը բացատրէ, թէ ակադեմական տարակարծութիւններ գոյութիւն ունէին Ալի Պապայի պատմութեան վերաբերեալ, սակայն անկախ այն հարցէն, թէ Ալի Պապայի պատմութիւնը Կալանի հնարած մէկ պատմութի՞ւնն էր, թէ՞ ոչ, անիկա լաւապէս կը յարմարէր «Արաբական գիշերներ»ու պատմութիւններուն օրէնքին:

Մեզի հասած բանահիւսութիւններուն ակունքը գտնելու փորձը կը նմանի ձեռնածութեան:

Բանահիւսութեան աւանդութիւնը եւ դարերու ընթացքին պատմութիւն մը զարդարելու երեւոյթը շատ տրամաբանական կը թուին, երբ նկատի ունենանք, թէ վաչկատուն ցեղախումբեր Հիւսիսային Ափրիկէէն կ՛ուղեւորուէին դէպի Միջին Արեւելք եւ անկէ անդին` մինչեւ Հնդկաստան, պատմութիւն պատմելը վերածելով գիշերները բանակավայրերու խարոյկներուն շուրջ գլխաւոր ժամանցի:

Եգիպտոսի մէջ պահպանողականներ փորձած են արգիլել «Արաբական գիշերներ»ու պատմութիւնները` զանոնք նկատելով հակաիսլամական:

Ոեւէ մէկը, որ խաղցած է այն խաղը, որուն մէջ անձ մը պատմութեան մը սկիզբի մասը կը փսփսայ մէկուն ականջին, որմէ ետք զայն նոր լսած անձը պարտաւոր է կրկնել զայն եւ բան մը աւելցնել անոր վրայ, լա՛ւ գիտէ, թէ ինչպէ՛ս պատմութիւն մը կ՛եղափոխուի եւ կ՛ընդարձակուի շատ արագ:

Նոյնպէս ալ, 10 դար շարունակ «Արաբական գիշերներ»ու պատմութիւնները բանաւոր կրկնելու աւանդութիւնը զանոնք ենթարկած է մեծ փոփոխութիւններու:

Պատմութիւններէն շատերը կ՛ընդգրկեն աղքատ տիպարներ, որոնք պարտութեան կը մատնեն բռնատէրեր, աներեւոյթ էակներ կամ չար ոգիներ, ինչպէս նաեւ` ֆիզիքական հակասական վիճակներ, շահելու համար սիրտը իրենց սիրած անձին կամ ապահովելու համար դրամական հարստութիւն:

«Սահարայի անապատներուն մէջ որեւէ ժամանակ անցընելը բաւարար է` յստակօրէն հասկնալու համար, թէ ինչպէ՛ս բնութեան տարրերը կրնան երկինք բարձրացնել աւազը, կամ` փոթորիկներ կրնան ստեղծուիլ ակնթարթի մը մէջ: Եւ հանճար ըլլալու պէտք չկայ հասկնալու համար, թէ ինչո՛ւ բնութեան այս արարքները կարելի է վերստին պատկերացնել կամ մեկնաբանել իբրեւ աներեւոյթ ոգիներու գործը», կ՛ըսէ Կրանթ:

Եգիպտոսի մէջ պահպանողական կրօնամոլներ երկու տարի առաջ փորձեցին արգիլել «Արաբական գիշերներ»ը` պատճառաբանելով, որ անոնք սեռային առումով շատ թոյլատու էին եւ` հակաիսլամական:

Անոնք հանդիպեցան հանրութեան բողոքին եւ խիստ ընդդիմութեան, մասնաւորաբար` ակադեմականներու կողմէ, որուն իբրեւ արդիւնք` արգելքը չվաւերացուեցաւ:

«Հազարումէկ գիշերներ»ու պատմութիւնները տարածուած են առեւտրական հռչակաւոր ճամբաներու վրայով։

Եգիպտոսի ընդհանուր դատախազը «Արաբական գիշերներ»ը հռչակեց մարդկութեան մեծագոյն գանձերէն մէկը:

Պատմութիւններուն սեռային երեւոյթներն ու բիրտ տեսարանները մեղմացուած են Կալանի թարգմանութեան մէջ, իսկ անոնց մնջախօսութեամբ ներկայացուած տարբերակները, որոնց ծանօթ ենք մեր մանկութեան օրերէն, կը վկայեն ինքնագրաքննութեան այս մօտեցումը:

Այսուհանդերձ, տարաշխարհիկ վայրերու, մուրացիկներու եւ բռնատէրերու, կախարդութեան եւ դատարկաբանութեան այս մէկտեղումը կը թուի, թէ ազդու համադրում մըն է եւ ապահոված է «Արաբական գիշերներ»ու ժողովրդականութեան շարունակութիւնը:

ԲԵՐՆԷ ԲԵՐԱՆ

«Արաբական գիշերներ»ու պատմութիւններուն արմատը կը գտնուի հազարաւոր տարիներու բանահիւսութիւններու մէջ, ներառեալ ժողովրդային պատմութիւններ` Հնդկաստանէն եւ խորհրդաւոր պատումներ` Պարսկաստանէն:

Պատմութիւնները տարածուած են առեւտրականներու կողմէ, որոնք կ՛ուղեւորուէին Արեւելքի առեւտրական հռչակաւոր ճամբաներուն վրայով, ուր ձեւաւորուած են անոնք:

Բանահիւսութիւնները մէկտեղուած եւ գրի առնուած են Պաղտատի, Դամասկոսի եւ Գահիրէի նման մեծ քաղաքներու մէջ:

Արաբ պատմագիր մը 10-րդ դարուն գրի առած է այս ուղիին վրայ պատմուած տարբեր պատմութիւնները եւ անոնց ամբողջութիւնը կոչած է «Հազարումէկ գիշերներ»:

«Հազարումէկ գիշերներու» ամէնէն հին ձեռագիր մատեանը գրուած է արաբերէնով. անիկա գրի առնուած է 14-րդ դարուն, Սուրիոյ մէջ:

Ֆրանսացի ուղեւոր եւ մասնագէտ Անթուան Կալար 1600-ական տարիներուն զայն արաբերէնէ թարգմանած է ֆրանսերէնի:

Ան նախ թարգմանած է Սինտպատ նաւավարին պատմութիւնը, որ անմիջապէս զգայացունց կերպով ժողովրդականութիւն վայելած է Փարիզի վերնախաւին քով:

Սինտպատի պատմութեան սիրահարները մէկտեղուած են Կալանի բնակարանին առջեւ` պահանջելով յաւելեալ պատմութիւններ: Այնուհետեւ կ՛ենթադրուի, թէ Կալան գրած է այլ պատմութիւններ եւ զարդարած` ուրիշներ, ինչպէս` Ալի Պապային եւ Ալատտինի պատմութիւնները:

«Արաբական գիշերներ» վերնագիրը կրող Կալանի գիրքին անանուն մէկ թարգմանութիւնը 1706-ին հասած է Բրիտանիա:

Արձանագրութիւններ ցոյց կու տան, թէ «Ալատտին»ի թատերական առաջին ներկայացումը տեղի ունեցած է 1788-ին, Լոնտոնի Քովընթ Կարտընին մէջ:

 

ԻՆՔՆ ԻՐ ՄԷՋ ԲԱՆՏԱՐԿՈՒԱԾ

Մարինի եւ Ալըն ՄքՆիլի ուղեղ-համակարգիչին հետ:

ԱՆԴԱՄԱԼՈՒԾՈՒԱԾ ԿԻՆ ՄԸ ԵՐԱԺՇՏՈՒԹԻՒՆ ԿԸ ՅՕՐԻՆԷ` ՄՏՔԻ ՈՒԺՈՎ, ՄԻՆՉ ՀԱՄԱԿԱՐԳՉԱՅԻՆ ԾՐԱԳԻՐ ՄԸ ԿԸ ԿԱՐԴԱՅ ԱՆՈՐ ԱՉՔԻՆ ՇԱՐԺՈՒՄՆԵՐԸ ԵՒ Կ՛ԱՐՏԱԲԵՐԷ ԱՆՈՐ ՄՏԱԾԱԾ ԲԱՌԵՐԸ ԿԱՄ ԽԱԶԵՐԸ: «ՏԻ ԻՆՏԻՓԵՆՏԸՆԹ» ԹԵՐԹԻ ԲԺՇԿԱԳԻՏԱԿԱՆ ԲԱԺՆԻ ԽՄԲԱԳԻՐ ՃԵՐԸՄԻ ԼՈՐԸՆՍ ԿԸ ՆԿԱՐԱԳՐԷ ԱՐՀԵՍՏԱԳԻՏԱԿԱՆ, ԳԵՂԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ԵՒ ԲԺՇԿԱԳԻՏԱԿԱՆ ԻՒՐԱՅԱՏՈՒԿ ՄԷԿՏԵՂՈՒՄԻ ՄԸ ԱՆՀԱՒԱՏԱԼԻ ՀՐԱՇՔԸ:

Մարինի ՄքՆիլի աննախընթաց իրագործում մը կատարած է բժշկագիտութեան պատմութեան մէջ, երբ երաժշտութիւն յօրինած է սոսկ միտքի ուժով: Երբ կ՛ուղղուէի հանդիպելու անոր, հարցում մը կը մտատանջէր զիս. ինչպէ՞ս պիտի բարեւէի իրեն:

Մարինի` 57 տարեկան լեզուի նախկին ուսուցիչ մը, անդամալուծուած էր երկու տարի առաջ ամբողջ մարմինը հարուածած կաթուածի մը պատճառով: Հետեւաբար չէի կրնար սեղմել անոր ձեռքը: Ան անկարող էր խօսելու, հետեւաբար չէի կրնար ակնկալել որեւէ բառային հակազդեցութիւն: Ի՞նչ իմաստ ունէր հարցազրոյց կատարել մէկու մը հետ, որ կը տառապէր ինքն իր մէջ բանտարկուած ըլլալու ախտէն, այսինքն, երբ ուղեղը կը գործէ եւ անձը գիտակից է, սակայն անկարող է հաղորդակցելու:

Սակայն, երբ հանդիպեցանք, անդրադարձայ, թէ Մարինիի հետ խօսիլը ոչ միայն պարզ էր, այլ նաեւ միաժամանակ կը համեստացնէր զիս: Անոր նման անձի մը հետ քանի մը ժամ անցընելը ցոյց կու տար լեզուի, երաժշտութեան եւ խնդուքի ճշմարիտ արժէքը: Երբ դժուար է բառեր գտնելը, մտածումի եւ արտայայտութեան խնայողութիւնը կը դառնան հաղորդակցութեան բանալին:

Բժշկագիտական մարզին մէջ Մարինիի իրագործումը կարելի դարձած է համակարգչային իւրայատուկ ծրագիրով մը, որուն շնորհիւ ան նոյնիսկ նուագախումբ մը ղեկավարած է` պարզապէս շարժելով իր աչքերը:

Մարինի 2008-ի դեկտեմբերին կաթուածի ենթարկուելով` փոխադրուած է Լոնտոնի մէջ ջղաբանական անկարողութեան յատուկ հիւանդանոց մը եւ օգնած է հոն գործող ուսումնասիրողներուն` երաժշտական յօրինումի իր փորձարկութիւններով: Ան ինքն իր մէջ բանտարկուած առաջին հիւանդն էր, որ կը փորձէր ուղեղը համակարգիչին կապող երաժշտական ծրագիր մը, որուն նպատակն էր հիւանդներուն համար ստեղծել աշխարհին հետ հաղորդակցելու նոր դաշտ մը:

Սասեքսի բժշկագիտական խնամքի մէկ կեդրոնին մէջ Մարինիին հարցուցի, թէ արդեօք կրնա՞ր մանրավէպ մը պատմել ինծի: Կատակները կենսական դեր ունին հաղորդակցութեան աղէտալի կորուստէ տառապող անձերու վերակազդուրման մէջ` անոնց համար դիւրացնելով լեզուագիտական վարժութիւնները, ինչպէս նաեւ` թեթեւցնելով հաղորդակցելու ծանր փորձերը: 1972-էն ի վեր Մարինիի ամուսինը` Ալըն, որ ամէն օր կ՛այցելէ իր կնոջ, առաւ գոյներով ծածկագրուած գիրերու այն տախտակը, զոր Մարինի կը գործածէր հաղորդակցելու համար, եւ իր կնոջ աչքի շարժումներուն հետեւելով` արձանագրեց անոր պատմածը. «Շուն մը ինչպէ՞ս խոյս կու տայ, երբ կրակի կու տանք զայն. վուֆ կանչելով»:

«Սկիզբը ո՛չ կը խնդար, ո՛չ ալ կու լար: Կա՛մ ցաւի մէջ էր, կա՛մ ոչինչ կը զգար: Այժմ երբեմն ամբողջ ճաշասենեակը կը թրթռայ իր խնդուքով, սակայն ան կը խնդայ ամէն անպատշաճ բաներուն համար», կ՛ըսէ Ալըն:

Մարինի իր կաթուածէն անմիջապէս ետք ենթարկուած է երաժշտական դարմանումի` պեղելով ձայները, որպէսզի կարենայ զգացումներ արտայայտել եւ յիշողութիւններ վերստեղծել: Ան կը սիրէր լսել հովէն իրարու զարնուող օդէն կախուած զարդերուն ձայնը, սակայն կը ցանկար աւելին: Ի վերջոյ անոր ցանկութիւնը պիտի իրականանար համակարգչային ծրագիրով մը, որ մշակուած էր Էսեքսի եւ Փլիմըթի համալսարաններու գիտնականներուն կողմէ: Մարինի արդէն կ՛օգտագործէր անդրկարմիր ճառագայթներով լուսանկարչական գործիք մը, որ զետեղուած էր համակարգիչի պաստառին վրայ եւ կը հետեւէր անոր աչքի շարժումներուն` առիթ տալով, որ ան գործածէր պաստառին վրայ երեւցող ստեղնաշար մը` պարզապէս աչքի շարժումներով կազմելով բառեր, որոնք հետագային կը կարդացուէին համակարգիչին անանձնական ձայնով:

Երաժշտութիւն յօրինելու համար Մարինի իր գլխուն կը դնէր ելեկտրական հաղորդիչներով գլխարկ մը, որ բաւական զգայուն էր` կարդալու համար իր ուղեղին ալիքները, որոնք կը փոխուէին, ամէն անգամ որ ան բան մը տեսնէր համակարգիչին պաստառին վրայ: Տարբեր նշաններու վրայ կեդրոնանալով` Մարինի կրնար ընտրել լարային կամ մետաղային գործիքներու ձայներ, իսկ իր նայուածքին զօրութիւնը փոփոխութեան ենթարկելով` ան կրնար ուռճացնել կամ փոքրացնել երաժշտութիւնը: Երկու ժամուան մէջ ան կը դառնար «անդամալուծուած այն կինը, որ կարողութիւն ունէր նուագախումբ մը ղեկավարելու», ինչպէս կը նկարագրէր լրատուամիջոց մը:

Համակարգչային ծրագիրը միայն աչքով աշխատցնելը բարդ էր: Սակայն Մարինի, ինքն իր մէջ բանտարկուած առաջին կինը, որ փորձած էր զայն, յաջողած էր: Երաժշտութեամբ դարմանումի մասնագէտ եւ Ռոյըլ հոսփիթըլ աֆ նիւրոտիզեպիլիթիի մէջ ուսումնասիրող Ուենտի Մեկի կ՛ըսէ. «Բոլորս պայքարած էինք այս մէկը իրագործելու համար, սակայն Մարինի պաստառին վրայ աչքերով կեդրոնանալով բառեր կազմելու իր փորձառութեան շնորհիւ շատ աւելի ատակ էր երաժշտութիւն յօրինելու: Շատ արագ վարժուեցաւ»:

Ծրագիրը տակաւին կը կատարելագործուի, սակայն Մեկի կասկած չունի անոր արդիւնքէն: Արդեօք Մարինի ի՞նչ բան շահած էր իր փորձառութենէն: «Ազատութիւն եւ հակակշռելու կարողութիւն», կը պատասխանէ ան:

Արդեօք ան երբեւիցէ կը զգա՞յ, թէ չ՛արժեր կեանքը ապրիլ: Ան համակարգիչի պաստառին վրայ աչքերով կը պատասխանէ. «Չես ուզեր յուսախաբութիւն պատճառել շրջապատիդ: Անոնք յոյս կու տան քեզի»:

Արդեօք ան իրեն նման անձերու նման երբեւիցէ այն զգացումը ունեցա՞ծ է, թէ ողջ թաղուած է:

«Հաղորդակցիլը բանալին է, – կը պատասխանէ ան եւ կ՛աւելցնէ.- Սպանիոյ մէջ ունինք ասացուածք մը, որ կ՛ըսէ. Աստուած կը սեղմէ, բայց չի խեղդեր»:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ –  ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES