«ԹՈՌՆԵՐ» (Հեղինակներ` Այշէ Կիւլ Ալթընայ եւ Ֆեթհիյէ Չեթին)

2011-ին Երեւանի մէջ «Տիգրան Մեծ» հրատարակչութեան տպարանին մէջ լոյս տեսաւ Այշէ Կիւլ Ալթընայի եւ Ֆեթհիյէ Չեթինի «Թոռներ» խորագրեալ վկայութիւններու ժողովածուն` խմբագրութեամբ Ֆելիքս Մելոյեանի: Սոյն գործին թրքերէն բնագիրը, որ հրատարակուած է Թուրքիոյ մէջ, հայերէնի վերածած եւ ծանօթագրած է Լիլիթ Գասպարեան:

Հատորը կը բաղկանայ 280 էջերէ եւ կ՛ընդգրկէ 24 գրութիւններ, ուր 1915-ին պարտադրաբար իսլամացուած հայ ծնողներու թոռները կու տան վկայութիւններ` հայկական արմատներ ունեցող իրենց մեծ մայրերուն ինքնութեան շուրջ:

Յիշեալ 24 թոռներու վկայութիւնները հատորի մը մէջ համախմբելու դժուար աշխատանքը համբերութեամբ կատարած են «Թոռներ» խորագրեալ հատորին հեղինակները` Այշէ Կիւլ Ալթընայ եւ Ֆեթհիյէ Չեթին:

Այշէ Կիւլ Ալթընայ ծնած է Տիգրանակերտ եւ, ապա, անցած է Պոլիս: Ուսանած է քաղաքագիտութիւն եւ հասարակագիտութիւն` Պողազճը համալսարանը եւ ստացած մշակութային մարդաբանութեան դոկտորայի տիտղոս` ամերիկեան Տիուք համալսարանէն: Ներկայիս կը դասաւանդէ մարդաբանութիւն եւ մշակութաբանութիւն Սապանճը համալսարանին մէջ: Հեղինակն է «Հայրենիք-ազգ-կանայք» (2000 թ.), «Ռազմական ազգի միֆը» (2004 թ.), «Էպրու. մշակութային բազմազանութեան արտացոլումը» (2007 թ.) եւ «Այսպէս գեղեցիկ եմ» (2008 թ.) խորագրեալ գիրքերու: «Թուրքիոյ մէջ կիներու նկատմամբ բռնութիւնը» խորագրեալ իր ուսումնասիրութիւնը 2008 թուին արժանացած է «Փեն Տույկու Ասենա» մրցանակին:

Իսկ Ֆեթհիյէ Չեթին ծնած է Խարբերդ նահանգի Կապան-Մատեն գաւառակի մէջ, ուր ստացած է իր նախնական եւ միջնակարգ կրթութիւնը: Աւարտած է Անգարայի համալսարանի իրաւաբանական ճիւղը: Հեղինակն է 2004 թուին «Մեթիս» հրատարակչատան կողմէ լոյս ընծայուած «Մեծ մայրս» խորագրեալ հատորին, որ թարգմանուած է հայերէն, ֆրանսերէն, իտալերէն, յունարէն լեզուներու եւ լայն արձագանգ գտած է Թուրքիոյ մէջ: Պոլսոյ «Ակօս» թերթի հանգուցեալ խմբագրապետ Հրանդ Տինքի ընտանիքին պաշտպան փաստաբանն է ներկայիս:

Վերոյիշեալ հեղինակները կը հաստատեն, թէ «Թոռներ» խորագրեալ հատորի հրատարակութեան կը ձեռնարկեն` քաջալերուելով Ֆեթհիյէ Չեթինի «Մեծ մայրս» խորագրեալ գիրքէն:

Չեթին հասուն տարիքին, 2004 թուին, կ՛իմանայ իր մօրենական մեծ մօր հայ ըլլալու մասին եւ իր իմացածը կը փոխանցէ ընթերցողին` «Մեծ մայրս» խորագրեալ գիրքին միջոցով:

Սոյն հատորը կարդացող թոռները 2005 թուականէն սկսեալ հաղորդակցութեան մէջ կը մտնեն Ֆեթհիյէ Չեթինի հետ, որուն կը հաղորդեն իրենց հայկական ծագումով մեծ մայրերուն իսլամացուած ըլլալուն մասին շահեկան տեղեկութիւններ: Այսպէս, Այշէ Կիւլ Ալթընայ եւ Ֆեթհիյէ Չեթին, բազմաթիւ թոռներու գործակցութեամբ, կը համախմբեն իրապաշտ կեանքէ քաղուած 24 վկայութիւններ, որոնց համադրութեամբ կը գոյանայ «Թոռներ» խորագրեալ հատորը:

Պէտք է ըսել, որ յիշեալ գործը կը բովանդակէ սրտայոյզ ապրումները այն մարդոց, որոնք Եղեռնի մահաշուք իրադարձութիւններէն տարիներ ետք, անկեղծ խոստովանութեամբ կը պարզեն իրենց մեծ մայրերուն հայադրոշմ ինքնութիւնը:

Թրքերէնով լոյս տեսած «Թոռներ» խորագրեալ գործը հայերէնի վերածած է Լիլիթ Գասպարեան, որ կ՛ըսէ, թէ յիշեալ գիրքի թարգմանութեան օրերուն կը գտնուէր Թուրքիա, ուր ամէն քայլափոխի հանդիպելով այլազան մարդոց` կը զգայ, թէ հայկական արմատներ ունեցող թոռները 24 հոգի չեն միայն, այլ բազմաթիւ են, որոնք կ՛ապրին Թուրքիոյ այլազան քաղաքներուն մէջ` վախով, «զգուշաւորութեան մթնոլորտի մէջ», «իրենց իսկ կեանքը վերածելով հոգեմաշ խռովքի ու պայքարի»:

«Թոռներ» խորագրեալ հատորին հեղինակները` Այշէ Կիւլ Ալթընայ եւ Ֆեթհիյէ Չեթին կը հաստատեն, թէ սոյն գործին 24 պատմութիւնները, իրենց եղերական հանգամանքին բերումով, դիւրին չէր ո՛չ պատմել, ո՛չ լսել եւ ո՛չ ալ գրի առնել: Վկայութեան կոչուած «թոռ»ներն իսկ չէին ուզեր իրենց անունները հրապարակուած տեսնել այս գիրքին մէջ, այլ կը ցանկային անծանօթ մնալ ընթերցող հասարակութեան: Այս մտահոգութենէ թելադրուած` հատորին հեղինակները իրենց զրուցակիցներուն ինքնութիւնը ծածուկ պահելու դիտաւորութեամբ, որոշ պարագաներուն, նախընտրած են չյիշել անոնց իսկական անունները:

Այշէ Կիւլ Ալթընայ եւ Ֆեթհիյէ Չեթին կ՛ըսեն, թէ ծանօթացած են Ատանայէն, Զմիւռնիայէն, Պոլսէն, Տրապիզոնէն եւ Թուրքիոյ այլ քաղաքներէն եկած մեծ թիւով թոռներու, որոնցմէ իւրաքանչիւրը չէ փոխանցած տեղեկութիւններ միայն իր մասին, այլ ներկայացուցած է նաեւ ծանօթութիւններ` մեծ մայրերու, մեծ հայրերու, իսլամացուած հայ ընկերներու, մայրերու, հայրերու, դրացիներու, ծանօթներու եւ ամբողջովին իսլամացուած հայերով բնակուած գիւղերու եւ թաղերու մասին:

«Թոռներ» խորագրեալ հատորին հեղինակները կ՛ըսեն, թէ իրենց զրուցակիցները ոչ միայն խօսած են իրենց ընտանեկան կեանքի տխուր պայմաններուն մասին, այլ խորապէս դառնացած եւ զայրացած են այն իրողութեամբ, թէ ինչո՞ւ արդեօք երկար տարիներ գաղտնի պահուած է իրենց մեծ մայրերուն եւ մեծ հայրերուն հայութենէ հեռացուած ըլլալուն դառն իրականութիւնը:

Փաստաբան Ֆեթհիյէ Չեթին կը պատմէ, թէ իր մեծ հայրը խոհական մարդ էր, որ ամէն անգամ, երբ անցեալի տխուր անցուդարձերու շուրջ ցաւոտ յիշողութիւն մը յայտնէր, կ՛ըսէր. «Այդ օրերը երթան ու ետ չդառնան»:

Չեթին կ՛ըսէ, թէ «Թոռներ» խորագրեալ հատորը կը պատկանի «ոչ թէ անցեալի, այլ` այսօրուան, ոչ թէ մահուան, այլ` կեանքի. ոչ թէ յոռետեսութեան, այլ` յոյսի»: Թէ` յիշեալ գիրքը ոչ միայն մեծ մայրերու եւ մեծ հայրերու, այլ «Թոռներ»ու գիրքն է նաեւ, որոնք կը քննարկեն այն հարցը, թէ ի՞նչ ազդեցութիւն ներգործած են իրենց վրայ իսլամացուած մեծ մայրերէն իրենց ժառանգած վիշտերը: Թէ` այդ թոռները իմաստաւորելէ ետք անցեալի տխուր եղելութիւնները իրենց համապատասխան պատմութիւններով, կը մէջբերեն ծագումով ռուանտացի Փոլ Ռուսեսափագինայի այն իմաստալից խօսքը, որ կ՛ըսէ. «Անցեալը չենք կրնար փոխել, սակայն ապագան կրնանք բարելաւել»:

Արդարեւ, Ֆեթհիյէ Չեթին այս խոհական գիտակցութեամբ կ՛ուզէ տեսնել աշխարհ մը, ուր կեանքը ընթանայ մշտնջենական խաղաղութեան մէջ…

ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Յուլիս 2011
Պէյրութ

Share this Article
CATEGORIES