«ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԱՄԱՐ ԴԷՄՔԵՐ, ԴԷՊՔԵՐ, ԴԷՊԻ ԱՐՄԱՏՆԵՐ» ԵՒ «ՏՕՆԵՐ ԵՒ ՊԻՏԱՆԻ ԳԻՏԵԼԻՔՆԵՐ» (ՀԵՂԻՆԱԿ` ՔՆԱՐ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ)

Լոս Անճելըսի մէջ 2006-ին Քնար Մանճիկեան յաջորդաբար լոյս ընծայեց յիշեալ երկու հատորները` խմբագրութեամբ Իշխան Ճինպաշեանի:

Յիշեալ գործերէն առաջինը կը բաղկանայ 210 էջերէ եւ կը բովանդակէ 32 գրութիւններ:

Հեղինակին նպատակն է ներկայացնել այն դէմքերը, որոնք 20-րդ դարու սկիզբը բերին իրենց գործօն մասնակցութիւնը հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարին:

Մանճիկեան կ՛ըսէ, թէ զօրավար Նազարբէկեան հրամանատարն էր հայկական բանակին, այն շրջանին, երբ տեղի կ՛ունենան Ղարաքիլիսէի, Բաշ Ապարանի եւ Սարդարապատի ճակատամարտերը: Թէ` շնորհիւ թուրքերու դէմ հայոց բանակին տարած փառաւոր յաղթանակին` կը փրկուին Երեւանն ու Արարատեան դաշտը: Հայաստան կը դառնայ ազատ ու անկախ եւ զօրավար Նազարբէկեան կը դառնայ հայկական բանակի սպարապետ: Կը մահանայ Թիֆլիս, 1931 փետրուար 19-ին:

Ապա Քնար Մանճիկեան կ՛անդրադառնայ Խանասորի արշաւանքին: Կ՛ըսէ, թէ Անգլիոյ եւ Ռուսիոյ դեսպաններու թելադրանքով Վանէն դէպի Պարսկաստան անցնող 800 հայ յեղափոխականները դաւադրաբար կը ջարդուին մազրիկ քիւրտերու կողմէ: Այս կոտորածէն ետք, ՀՅԴ Կովկասեան ռայոնական ժողովը 1896-ի ձմրան կ՛որոշէ ձեռնարկել զինուորական արշաւանքի` քիւրտերուն դէմ եւ սարսափի մատնել զանոնք, որպէսզի հետագային չփորձուին զէնք բարձրացնել հայերու վրայ: Հայերու եւ քիւրտերու միջեւ կռիւը կը սկսի ահեղ սաստկութեամբ: Արշաւանքի աւարտին քիւրտերը կ՛ունենան 300-500 կորուստ, իսկ հայերէն կը զոհուին 20 քաջամարտիկներ, որոնց մաս կը կազմէր Կարոն` Ռոստոմի եղբայրը:

Քնար Մանճիկեան յեղափոխական գործիչներու կարգին կը ներկայացնէ նաեւ կեանքն ու գործունէութիւնը ֆետայի, խմբապետ, փականագործ, զինագործ եւ յուշագրող Նիկոլ Օդաբաշեանի, որ ծնած է Գանձակ: Իր նախնական ուսումը կը ստանայ ծննդավայրի ծխական վարժարանին մէջ` ուսուցիչ ունենալով ՀՅԴ մտաւորական գործիչ Գարեգին Խաժակը: 1906-ին, Նիկոլ կը միանայ Սեբաստացի Մուրատի ձիաւոր խումբին եւ կ՛երթայ դէպի Զանգեզուր: 1907-ին Ս. Թադէի վանքին մէջ կը հանդիպի Արամ Մանուկեանին: Պայմաններու բերումով, Նիկոլ կ՛երթայ Թիֆլիս, Պաքու եւ, ապա, կ՛անցնի Պոլիս, Եգիպտոս եւ Ամերիկա: 1917-ին, ռուսական յեղափոխութենէն ետք, Նիկոլ կը վերադառնայ Ռուսիա, ուր կը հանդիպի ՀՅԴ գործիչ Լիպարիտ Նազարեանցին: Շրջան մը ետք կը վերադառնայ Թիֆլիս, ուր կը հանդիպի Դրոյին, Ռուբէնին եւ Կոմսին: Ռուբէնի պատուէրով կը մեկնի Բասէն` գիւղերու կազմակերպական աշխատանքով: 1919-ին Նիկոլ կ՛անցնի Կարս եւ Սարիղամիշ, ուր կը դառնայ պետական գոյքերու կառավարիչ: 1920-ին թուրքերը կը գրաւեն Կարսը: Նիկոլ Օդաբաշեան կը վիրաւորուի թուրքերու դէմ զինեալ բախումներու ընթացքին: Թիֆլիսէն կ՛երթայ Ֆրեզնօ, քրոջը քով: Ֆրեզնոյի մէջ կը բանայ խանութ, ուր յուսահատ մէկ պահուն կը դառնայ անձնասպան:

Քնար Մանճիկեան կը պատկերացնէ նաեւ կեանքն ու գործունէութիւնը ՀՅԴ գործիչ Սեթոյի կամ Սեդրակ Ջալալեանի, որ ծնած է Ապարանի Չամրլու գիւղը: Ուսումը ստացած է Երեւանի Ռուսական երկրորդական վարժարանին մէջ: Սեթօ մաս կը կազմէ Բորէաս մարտական խումբին, որուն անդամները կը պայքարին պատժական արշաւանքներով թուրքերու եւ ցարական բռնատիրութեան դէմ: 1908-ին Սեթօ կը ձերբակալուի ցարական կառավարութեան կողմէ եւ կ՛աքսորուի Սիպերիոյ Եաքուցք նահանգը, Լենա գետի ափին, հինգ տարի բանտարկուելէ ետք ազատ կ՛արձակուի: Կը մեկնի Ս. Փեթերսպուրկի համալսարանը, ուր կը հետեւի իրաւաբանութեան: 1918-ին կը մասնակցի Հայաստանի անկախութեան կռիւներուն: 2 դեկտեմբեր 1920-ին, երբ կը հաստատուի Հայաստանի մէջ խորհրդային վարչակարգը, Սեթօ եւ իր ընկերները, Ալեքսանդր Խատիսեանի օժանդակութեամբ, Թիֆլիսէն շոգեկառք կ՛առնեն դէպի Պաթում եւ, ապա, նաւով կը հասնին Պոլիս: Սեթօ կ՛անցնի Պուլկարիա: Համաշխարհային Բ. պատերազմի նախօրեակին կ՛երթայ Գերմանիա, ուր Դրոյի հետ կը գործակցի գերմանական զօրքերուն հետ: 1951-ին կը գաղթէ Միացեալ Նահանգներ, կը բնակի Տիթրոյիթ, ուր կը  մահանայ 78 տարեկանին:

Հատորին մէջ կը յիշուին անունները նաեւ յեղափոխական այլ գործիչներու, ինչպէս` Արշակ Ջամալեան, Սաթենիկ Օհանջանեան, Է. Ակնունի, Արամ եւ Տիրուհի Աւետեաններ, Սիամանթօ, Սարգիս եւ Պերճուհի Բարսեղեաններ, որոնցմէ իւրաքանչիւրը բերած է իր գործօն մասնակցութիւնը ՀՅ Դաշնակցութեան քաղաքական գործունէութեան:

Յիշեալ գործերէն երկրորդը կը բաղկանայ 202 էջերէ եւ կ՛ընդգրկէ «Տօներ» եւ «Պատմական, հետաքրքրական» երկու բաժինները:

Տօներու կապակցութեամբ, հեղինակը կ՛ըսէ, թէ Նոր տարուան օրը կամ Ամանորը, որ հնագոյն դարերուն կը տօնուէր տարբեր ամիսներու ընթացքին, ժամանակի բերումով ենթարկուեցաւ բարեփոխութեան եւ յունուար մէկը նկատի առնուեցաւ իբրեւ տարուան սկիզբ:

Կ՛ըսէ, թէ Վալընթայնի օրը, որ ծագում առած է Քրիստոսէ առաջ Գ. դարուն, կը տօնախմբուի մինչեւ այսօր` իբրեւ սիրահարներու օր:

Ապրիլ մէկը, որ մարդ խաբելու սովորութիւն մըն է, ունի հինաւուրց ծագում:

Հեղինակը կը յիշէ Քրիստոսի յարութեան հետ առնչուած աւանդութիւններ եւ սովորութիւններ, ինչպէս` արեւածագի բացօթեայ պատարագ, տողանցք, գունաւոր հաւկիթ, հաւկիթ գլորել, նապաստակ եւ այլն:

Քնար Մանճիկեան կ՛ըսէ, թէ Միացեալ Նահանգներու մէջ Մայրերու օրուան տօնակատարութիւնը տեղի կ՛ունենայ մայիս ամսուան երկրորդ կիրակին: Թէ` այս առիթով մեխակ կրելու սովորութիւնը ենթարկուեցաւ փոփոխութեան: Այսպէս, կարմիր մեխակ կը կրեն անոնք, որոնց մայրերը ողջ են, իսկ մահացած մայրերու զաւակները կը կրեն ճերմակ մեխակ:

Յիշատակաց օրը կամ Մեմորիըլ տէյը ամերիկեան տօն մըն է, որ ամէն տարի կը յիշատակուի մայիս ամսուն: Այդ օր ամերիկացի ժողովուրդը կ՛այցելէ գերեզմանատուներ, ուր կը զետեղէ ծաղիկներ եւ դրօշակներ` զինուորներու գերեզմաններուն վրայ: Ամէն տարի տեղի կ՛ունենայ պաշտօնական արարողութիւն` Արլինկթըն-Վըրճինիա ազգային գերեզմանատան մէջ, ուր Միացեալ Նահանգներու նախագահը կը զետեղէ ծաղկեպսակ` Անծանօթ զինուորի շիրիմին:

Վերոյիշեալ տօներու կողքին, հեղինակը կը յիշէ նաեւ հետեւեալ տօները. Դրօշակի օր, Հայրերու օր, Միացեալ Նահանգներու անկախութեան օր, Ուրբաթ, Ամսու 13 (Ֆրայտէյ տը թըրթինթ), Բանուորական օր (լէյպըր տէյ), Քոլոմպոսի օր, Հալօուին կամ զուարճանքի օր, Վեթերաններու օր եւ Գոհաբանութեան օր կամ Թենքսկիվինկ տէյ:

Հատորին «Պատմական, հետաքրքրական» երկրորդ բաժինով Քնար Մանճիկեան կը ներկայացնէ կարգ մը անհրաժեշտ գիտելիքներ, որոնք կը նպաստեն ընթերցողներու ընդհանուր զարգացման:

Կ՛ըսէ, թէ Նոպելեան մրցանակաբաշխումը հիմնած է շուէտացի քիմիագէտ եւ ուժանակի հնարիչ Ալֆրետ Պեռնար Նոպել, 1896-ին:

Թէ` առաջին դրոշմաթուղթը յայտնուած է 1840-ին, Անգլիոյ մէջ, եւ թէ` դրոշմաթուղթ հաւաքելը եղած է ժողովրդական հաճելի զբաղում մը:

Հեղինակը կ՛անդրադառնայ նաեւ առասպելական ձիերուն, որոնց մէջ յիշատակութեան արժանի են Բեգասը, Հելիոսի արեգական կառքին չորս ձիերը, Քուռկիկ Ջալալին եւ Տրովադայի ձին:

Քնար Մանճիկեան կու տայ տեղեկութիւններ` Քալիֆորնիա, Քանտոր վեհաթռիչ անգղի, Ազատութեան արձանի, Տիզնիլենտի, Փանամայի ջրանցքի, Էյֆելի աշտարակի, Լոնտոնի աշտարակի, Փիզայի ծուռ աշտարակի, Էլիս Այլընտի, Քեմփ Տէյվիտի եւ Սպիտակ տան մասին:

Արդարեւ, վերոյիշեալ երկու հատորները օժտուած են պիտանի գիտելիքներով, որոնք կը փոխանցեն ծանօթութիւններ` ազգային աւանդութիւններու եւ հասարակական երեւոյթներու մասին:

ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Հոկտեմբեր 2010
Պէյրութ

Share this Article
CATEGORIES