ԼՈՒՍԱՐՁԱԿ` ԹԱՏԵՐԱԿԱՆ ԵՐԿՈՒ ՏԱՐԲԵՐ ՆԵՐԿԱՅԱՑՈՒՄՆԵՐՈՒ ԱՌԻԹՈՎ. ԱՌԱՆՑ ԲԱՂԴԱՏՈՒԹԵԱՆ (ՊԱՀ ՄԸ ԴԵՐԱՍԱՆ ՅԱՐՈՒԹ ՇԷՔԷՐՃԵԱՆԻ ՀԵՏ)

«Եթէ կեանքը Աստծոյ ստեղծած
«թատրոնն» է,
Ապա թատրոնը բեմադրիչի ստեղծած կեանքն է»:

ՌՈՊԵՐԹ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ
(Վաստակաւոր արուեստագէտ
եւ մշակոյթի գործիչ)

Թէ ինչո՛ւ երկու թատերական ներկայացումներու մասին միաժամանակ հարկ կը զգացուի անդրադարձ կատարել, զանոնք  քննարկումի ենթարկել եւ ըստ պատշաճի նաեւ գնահատական խօսքեր արձանագրել, հաւանաբար, դասական մօտեցումէ խոյս տալու պատեհութիւն մըն է:

Բացատրենք:

Գաղութահայ կեանքի բնորոշ երեւոյթ մըն է թատերական որեւէ ներկայացումի առիթով մամուլի արձագանգը` շատ անգամ շուայտ արտայայտութիւններու եւ կամ տողատակի սլաքներու ընդմէջէն:

Միւս կողմէ, հայ մշակութային կեանքի դարպասէն անդին արդէն իսկ սողոսկող տհաճ եւ անփառունակ արուեստի մթնոլորտներ արդէն իսկ սկսած են կայք հաստատել, աղաւաղել եւ այլակերպել հայաշունչ եւ ազգային դիմագիծ ունեցող  սրբազան ամէն արժէք:

Աւելի՛ն. երբ ազգովին ականատես ենք եւ կը վկայակոչենք համայնակուլ ու վատառողջ յորձանուտերու ընթացքը, հազուադէպ պարագաներու թէ միջոցառումներու առկայութեամբ հոգեպարար շունչ մը կ՛ապրինք, այդ ալ մշակութային կեանք կոչուած աշխարհին մէջ:

Ի սկզբանէ պէտք է յայտնել, թէ այս մտորումները կը բխին երկու հիմնական համոզումներու համադրումէն` հայ թատրոնի առաքելութեան ու կոչումն ու արուեստի ճամբով հայ թատերասէր հանրութեան ձեւաւորումին նպաստող աշխատանքային հասկացողութիւնը:

Արդ, էապէս համոզուած ենք, թէ եթէ երբեք արուեստի նուաճումներու հրայրքը ապրած է մարդկութիւնը համակ, ապա այդ քայլերուն իւրաքանչիւրին մէջ ամրագրուած են երիտասարդական խանդավառութեան ցոլքեր, նորարարութիւններու հանդէպ ցուցաբերուած խանդաղատանք, հինը մերժելու եւ նորին ձգտելու ամուր պապակ, ծայրայեղութեամբ շղարշուած կամքի ու կորովի արտայայտութիւն, մարդկային զգացողութիւններու առաւել ճառագայթումի ընթացք եւ առաւելաբար տիրող վատ կացութիւններու, անարդարութիւններու եւ դժխեմ իրադրութիւններու դէմ պոռթկումի ու ինչու չէ ըմբոստացումի մարդկային անհաւասար գործընթաց:

Այստեղ յաւելում մը կատարելով ըսենք, թէ քննարկումի առանցքը գաղութի ուժերով եւ աշխատանքով ներկայացուած թատրոնի մասին է, յատկապէս ստորեւ տրուածներուն գծով, որոնք թէեւ կը տարբերին իրենց արծարծած թեմաներով, այդուհանդերձ, կ՛ընդգրկեն թատերական արժեչափերու որոշակի յատկութիւններ:

Ահաւասիկ մեր սրտբաց զրոյցը` բեմական երկու ներկայացումներուն մասին:

Առաջին:

Ընթացիկ տարուան ապրիլ ամսուան ընթացքին լիբանանահայ թատերասէր հանրութիւնը մեծ հաճոյքով հանդիսատես եղաւ Համազգայինի «Գասպար Իփէկեան» թատերախումբի ներկայացումին` Լեւոն Շանթի «Ճամբուն վրայ» թատերախաղին, որուն շօշափած թեման թէեւ ազգային հարստութիւնն է` արտայայտուած հայրենասիրութեամբ, ազգին նուիրուելու խոր գիտակցութեամբ, այդուհանդերձ, խոհուն մտաւորական եւ իմաստասիրական հայեացքներով յագեցած Լեւոն Շանթի այս թատրերգութիւնը մեզ ամբողջութեամբ կը փոխադրէ 1900-ական թուականներ, երբ,  բնորոշ դարձնելով ազգային կեանքի թէ ընկերային վիճակներու բազմաթիւ երեւոյթներ:

Տեղին է յիշել, թէ բեմադրիչ Ռոպերթ Առաքելեան հեղինակ է բազմաթիւ ներկայացումներու` տարբեր նիւթեր շօշափող եւ մօտեցումներ ընդգրկող արուեստի ընկալումներով լի:

Իրօք, այս պարագային, բեմադրիչը կրցած է առաւելաբար երիտասարդ դերասաններու հետ միատեղ լծուիլ թատերական գործի մը յաջողութեան, ինչ որ գնահատելի եւ յոյժ քաջալերելի են:

Թէեւ թատերախաղին մէջ կային վաստակաւոր դերասաններ յանձին` Վարդան Մկրտիչեանի եւ Յովհաննէս Հելվաճեանի, այդուհանդերձ տիրապետող տարրը դերասանական կազմին` երիտասարդ տարիքն էր, որոնց կարողականութիւնն ու շնորհալի տաղանդը արդէն բացայայտ էին բեմին վրայ:

Երկրորդ:

Օրեր առաջ եւ ամբողջ յուլիս ամսուան ընթացքին շաբաթական հերթականութեամբ լիբանանահայ թատերասէրը դարձեալ ներկայ եղաւ կատակերգական բնոյթով թատերական ներկայացումի մը` «Տեսիլք» թատերախումբին կողմէ, «Տոննա Ռոզա Էլ Սալվատոր մօրաքոյրը Պրազիլէն կրկին Պէյրութի մէջ», բեմադրութեամբ եւ գլխաւոր դերասանութեամբ Յարութ Շէքէրճեանի:

Պէտք է ըսել, թէ բացառաբար ընկերային նիւթ արծարծող այս ներկայացումը, թէեւ ունէր խինդ ու ծիծաղ յառաջացնելու պարտաւորութիւն մը, այլապէս կ՛ընդգրկէր թատերական քաջալերելի տուեալներ:

Վերադառնալով նիւթին` յստակացնենք:

Քննադատական հայեացքին տակ հարկ է արձանագրել, թէ ճիշդ պիտի չըլլար բաղդատութիւններու եզրեր գտնել կամ իրարու հակադրուած ընդգծումներ կատարել, մանաւանդ նման պարագաներու, որովհետեւ իւրաքանչիւր թատերական ներկայացում ունէր իրեն բնորոշ յատկութիւն եւ եզակի չափանիշ: Այլ խօսքով, թեմաներու տարբերութեան առընթեր, հոն տիրապետող էր թատերական կեանք ստեղծելու մթնոլորտ:

Իրօք, բեմադրիչ Ռոպերթ Առաքելեանի համար թատերական ամէն աշխատանք անպայման որ կ՛ընդգրկէ արուեստի իւրայատուկ տարրեր,  գեղագիտական արժեչափ, հեղինակային թէ դերասանական հմայիչ պահեր, մարդկային ներաշխարհի թաքուն եւ շատ անգամ բարդ ոլորտներու բացայայտում եւ մանաւանդ իր իսկ ընտրած դերասաններու կերպարային բարեմասնութիւններու տպաւորիչ արտաբերում:

Կախարդական նման պահերու ընծայումներ էր` վաստակաւոր դերասան ու բեմադրիչ Վարդան Մկրտիչեանի վերապահուած դերը (Վահրամ), որ գերազանցապէս մարմնաւորեց ազգային ազատագրական պայքարին կոչուած հերոսին կերպարը: Ան կրցաւ վարպետօրէն վերացայտել ազգային մեր կեանքին հունաւոր այդ տիպը:

Իսկ Յաւերժ Շխրտմեանի (Մարի) դերասանական ձիրքերը արդէն փոխլրացուցիչ տուեալներ էին, թափանցելու սիրոյ եւ մարդկային ապրումներու յորդառատ անդաստաններ:

Ինչ կը վերաբերի բեմական գործողութիւններու, հոգեկան  տառապանքներու թէ հակասական բախումներու կիզակէտին, եթէ երբեք «Ճամբուն վրայ» թատրերգութեան լեզուն ու ոճը ունէին յստակ առանձնայատկութիւններ, կատակերգութեան պարագային պահուած էր ՉԱՓԻ ԶԳԱՑՈՂՈՒԹԻՒՆԸ, այսինքն` լեզուական պատշաճութիւնները ըստ կարելւոյն յարգուած էին, հոն չկային փողոցային աժան վերագրումներ կամ ըսելաձեւեր:

Բեմադրիչ ու դերասան Յարութ Շէքէրճեանի այս նախաձեռնութիւնը գնահատելի է այն առումով, որ ան համարձակօրէն կ՛իրականացնէր երազ մը` բեմադրութեամբ մը հանդէս գալ, առանց վարանումի եւ ներկայացնել ընկերային կեանք շօշափող նիւթ մը` պահելով խանդավառութեան, ծիծաղի եւ ԹԵԹԵՒՈՒԹԵԱՆ որոշակի մթնոլորտ:

Այստեղ եւս, կային դերասանական յատկութիւններով օժտեալ երիտասարդ տարրեր, որոնց թէեւ կը պակսէր արուեստի ընկալումներու եւ բեմական փորձառութիւններու հրայրքը, այդուհանդերձ, անոնք կրցան լաւագոյնս կատարել իրենցմէ պահանջուածը:

Ինչպէս միշտ, Յարութ Շէքէրճեան կրկին փաստեց իր տաղանդին ուժական ներկայութիւնը, կերպարներու ներաշխարհը թափանցելու եզակի շնորհը, ու մանաւանդ` բեմական տիպականութիւնը:

Զոյգ թատրոններուն մէջ ալ տիրական էին բեմադրիչներուն կարգ մը մասնագիտական մօտեցումները, թատերախաղին մէջ ներմուծելով արհեստավարժ թեքնիք, ձայնի, լոյսի թէ բեմայարդարումի որոշակի յստակութիւն, երաժշտական ներդաշնակում, զարդարանքի թէ հագուստներու պարզութիւն ու մանաւանդ` իւրաքանչիւր դերասանի համար պատշաճ բեմական ներկայութիւն:

Արդ,

Գաղութահայ մեր կեանքին մէջ արուեստի ամէն փայլատակում արժանի է գուրգուրանքի, քաջալերանքի եւ բացարձակ օժանդակութեան:

Այս առումով, եթէ կ՛ուզենք հաւաքական մեր կեանքին մէջ նաեւ ընդունիլ ՈՐԱԿԱԿԱՆ նորարարութիւն, արուեստի չափանիշներուն համապատասխան գեղեցիկ ներկայացումներ, լեզուական, ոճային ու բեմական կայտառ ներկայութեամբ շէնշող թատրերգութիւններ եւ մանաւանդ` փորձառու դերասաններ, ապա պարտաւոր ենք փոխադարձ եւ իրերհասկացողութեամբ պատեհութիւն ստեղծել խօսելու, վիճելու,  քննարկելու, քննադատելու եւ գնահատելու, եւ առանց փութկոտ քայլերու մեր հայեացքները ուղղելու դէպի ապագայ, ծրագրուած աշխատանքներու ընդմէջէն:

Աւարտին, եթէ երբեք Ռոպերթ Առաքելեանի վաղուց կայացած եւ ուռճացած գեղարուեստական ունակութիւններն ու նուաճումները արդէն կլանած են մշակութասէր հասարակութեան սրտերն ու մտքերը, պարզապէս որովհետեւ ան կրցած է ստեղծել արուեստի ինքնուրոյն ուղղութիւնն ու կենսակերպը, թատրոն կոչուած իրականութեան գեղարուեստական իր ըմբռնումները:

Յարութ Շէքէրճեանի պարագային` հետագայ տարիները պիտի փաստարկեն անոր բեմական նուիրուածութեան եւ ազգային ըմբռնումներուն եզակիութիւնը, ձիրքերն ու թատերական տեսլականները: Ան ունի ներուժն ու կորովը, յանդգնութեամբ դիմակայելու արուեստի դժուարութիւնները, համարձակօրէն անցնելու բեմական կեանքի փշոտ արահետներէն, եւ անպայման դառնալու գաղութի սիրուած դերասանն ու բեմադրիչը:

Ընդունիլ է պէտք մատնանշեալ իրողութիւններու ամբողջ տեսադաշտը, գալիքի հաշուոյն ցուցաբերելով խանդաղատանքի մթնոլորտ եւ նիւթաբարոյական աջակցութիւն:

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES