ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԳԻՒՄՐԻ

Ս. Փրկիչ եկեղեցին

Հայաստանի Հանրապետութեան երկրորդ գլխաւոր քաղաքն է Գիւմրի, որ պատմութեան մէջ անուանի եղած է իբրեւ արհեստներու եւ մշակոյթի կարեւոր կեդրոն:

ԳԻՒՄՐԻ

Գիւմրի, պատմական Կումայրի, պատմական հին բնակավայր է եւ Հայաստանի Հանրապետութեան երկրորդ գլխաւոր քաղաքը:

Գիւմրի կը գտնուի Շիրակի դաշտին մէջ, Ախուրեան գետի ձախ ափին, ծովու մակերեսէն 1550 մեթր բարձրութեան վրայ, Երեւանէն 126 քիլոմեթր հիւսիս-արեւմուտք: Քաղաքին արեւմտեան մասը աւելի բարձրադիր է:

Գիւմրի հին բնակավայր եղած է, ինչպէս որ կը վկայեն յայտնաբերուած հնագիտական յուշարձանները: Շինարարական աշխատանքներու եւ հնագիտական պեղումներու ընթացքին յայտնաբերուած են կաւէ, քարէ եւ պղիձէ իրեր, բրածոյ կենդանիներ, երկաթէ դանակներ, նետեր, նիզակներու ծայրեր, ձուլման արհեստանոց, աշխատանքի գործիքներ, կաւածեփ բնակարաններու հիմքեր եւ դամբարաններ:

Արաբական տիրապետութեան հաստատումէն ետք, Է. դարուն, Արտաւազդ Մամիկոնեանի գլխաւորութեամբ ժողովրդային խռովութիւններ տեղի ունեցան Կումայրիի մէջ:

Կումայրիի եկեղեցին կառուցուած է Է. դարուն: Եկեղեցիին շուրջ տարածուած էր գիւղը` նեղ ու դարձդարձիկ փողոցներով եւ կիսագետնափոր ու միայարկ բնակարաններով:

ԱԼԵՔՍԱՆԴՐԱՊՈԼ

Ալեքսանդրապոլ ԺԹ. դարու վերջաւորութեան

Ռուսեր 1804-ին գրաւեցին Գիւմրին: 1828-1829-ի ռուս-թրքական պատերազմէն ետք, գլխաւորաբար Կարինէն, ինչպէս նաեւ Կարսէն եւ Պայազիտէն գաղթական մօտաւորապէս երեք հազար հայ ընտանիքներ բնակութիւն հաստատեցին Գիւմրիի մէջ:

Մինչեւ այդ ժամանակ փոքր բնակավայր, Գիւմրի արագօրէն բարգաւաճեցաւ եւ արհեստներու կարեւոր կեդրոն դարձաւ: Վերաբնակիչներէն կարնեցիները մեծամասնութիւն ըլլալով, կարնեցիական բարբառը, բարքերն ու սովորութիւնները տիրապետող դարձան: 1830-ի տուեալներով Գիւմրի 11 հազար 280 բնակիչ ունէր:

Ռուսիոյ Նիկոլայ Ա. ցար 1837-ին այցելեց Գիւմրի, որմէ ետք, անոր կնոջ` Ալեքսանտրա Ֆէոտորովնա ցարուհիին անունով քաղաքը վերակոչուեցաւ Ալեքսանդրապոլ:

Այս ժամանակ, 1837-ին կազմուեցաւ Ալեքսանդրապոլի վերակառուցման առաջին գլխաւոր յատակագիծը: Քաղաքին վերակառուցումը սկսաւ ռուսական քաղաքաշինական սկզբունքներով: Գիւմրի եւ Ախուրեան գետերուն միջեւ, բարձունքին վրայ, սրբատաշ սեւ տուֆէ աշտարակաւոր պարսպապատ ամրոց կառուցուեցաւ, ուր հաստատուեցաւ զինամթերանոց, զօրանոց, գմբէթաւոր եկեղեցի եւ շտեմարան: Բերդը ունէր չորս դարպաս` Երեւանի, Թիֆլիսի, Կարսի եւ Ախալքալաքի: Նորակառոյց քաղաքը տարածուեցաւ Հին Գիւմրիէն դէպի արեւելք, դաշտային տարածութիւններուն վրայ: Կառուցապատումը կատարուեցաւ կանոնաւոր յատակագծման սկզբունքով: Հիւսիսէն հարաւ եւ արեւելքէն արեւմուտք երկարող փողոցներու ուղղանկիւն ցանցով քաղաքը մեծ եւ փոքր թաղամասերու բաժնուեցաւ: Բնակարանները, մէկ կամ երկու յարկանի, կառուցուեցան սրբատաշ տուֆով: 1840-ին Ալեքսանդրապոլ հռչակուեցաւ քաղաք:

1841-ին եւ այնուհետեւ` 1845-ին նոր յատակագիծներ պատրաստուեցան, որոնց մէջ պահպանուեցան նախորդ յատակագծման սկզբունքները:

Քաղաքին կեդրոնը Շուկայի հրապարակն էր, որմէ երկարող փողոցներուն վրայ կը գտնուէին խանութներ, արհեստանոցներ, եկեղեցիներ եւ վարչական շէնքեր:

Երեւանի նահանգի կազմէն ներս, 1849-ին կազմաւորուեցաւ Ալեքսանդրապոլի գաւառը` Ալեքսանդրապոլ կեդրոնով, ուր կը նստէր գաւառապետը:

Իբրեւ Անդրկովկասի ռուսական բանակի կարեւոր կեդրոն, քաղաքին եւ շրջակայքին մէջ կառուցուեցան ռազմական ամրութիւններ եւ Սեւերսքի, Պոլիկոննէր եւ Կազաչի Փոսթ զինուորական աւանները:

Ս. Նշան եկեղեցին

Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին կառուցուեցաւ 1843-1856 տարիներուն: Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին կառուցուեցաւ 1858-1876, տասնութը տարիներու ընթացքին, Անիի Կաթողիկէ մայր տաճարի տիպարով, եւ իր վիթխարի, ներշնչող չափերով ու կախարդական գեղեցկութեամբ քաղաքին հրաշակերտը դարձաւ: Սուրբ Նշան եկեղեցին կառուցուեցաւ 1876-1885 տարիներուն, իսկ ռուսական Սուրբ Նիկոլայ եկեղեցին կառուցուեցաւ 1879-1880 տարիներուն:

1872-ին կազմուած գլխաւոր յատակագիծով Ալեքսանդրապոլ ընդարձակուեցաւ եւ կառուցապատուեցան Ալեքսանդրովսքայա, Կարսսքայա, Գեներալսքայա եւ անոնց ուղղահայեաց` Բեհբութովի, Թիֆլիսեան եւ Գրուզինսքայա փողոցները: Իսկ զօրանոցային թաղամասերը կառուցապատուեցան սեւ տուֆէ երկյարկանի բնակարաններով:

Թիֆլիս-Ալեքսանդրապոլ-Կարս երկաթուղին կառուցուեցաւ 1899-ին: Իբրեւ երկաթուղային գլխաւոր հանգոյց, Ալեքսանդրապոլ, աւելի քան 30 հազար բնակչութեամբ, առեւտուրի, արհեստներու, մշակութային, ինչպէս նաեւ ռազմագիտական կարեւոր կեդրոն դարձաւ:

ԱՐՀԵՍՏԱՒՈՐԱԿԱՆ ԳԵՐԴԱՍՏԱՆՆԵՐ

Ալեքսանդրապոլի բնակչութիւնը բաղկացած էր գլխաւորաբար արհեստաւորական գերդաստաններէ, եւ իւրաքանչիւր գերդաստան ունէր իր մասնագիտութիւնը: Ալեքսանդրապոլցի արհեստաւորներուն եւ վարպետներուն անունները հռչակ հանած էին ամբողջ Կովկասի մէջ: Չկար գերդաստան մը, ուր տուեալ արհեստը կամ արուեստը սերունդէ-սերունդ ժառանգուած չըլլար: Գերդաստաններէն շատեր ծանօթ են իրենց արհեստներուն անուններով:

Ղույումչեանները կամ Ոսկերիչեանները սերունդէ-սերունդ ոսկերիչներ էին, Փախըրճոնք պղնձագործներ էին, Եափուճոնք` որմնադիրներ, Խզարճոնք` սղոցողներ, Ֆայտոնճոնք` կառք պատրաստողներ:

Տարախչեաններու վարպետ ոսկերիչներու տոհմին նահապետն է Մարտիրոս, որուն պատրաստած ոսկեզօծ արծաթէ գահը Փարիզի 1889-ի համաշխարհային ցուցահանդէսին ոսկէ մեծ մետալի արժանացած է: Մարտիրոսի զաւակներէն ամէնէն աւելի անուանի դարձաւ վարպետ Գուրգէն Տարախչեան (1897-1943), որ քանդակեց ու փորագրեց Խորհրդային Հայաստանի առաջին շքանշաններն ու կրծքանշանները: Գուրգէնի կրտսեր զաւակը` Օննիկ եւս անուանի վարպետ եղաւ: Տոհմի ներկայացուցիչներէն յիշենք նաեւ համայնավար յեղափոխական եւ քաղաքական գործիչ Վարդուշ Տարախչեանը (1894-1980): Տարախչեաններուն հին բնակարանին մէջ պահպանուած են տոհմական արհեստի նմուշները:

Գիւմրիի հին բնակարաններէն

Անտիկեանները վարպետ շինարարներ էին: Անոնցմէ ամէնէն աւելի անուանի դարձաւ վարպետաց-վարպետ կամ ուստապաշի կոչումին արժանացած Թաթոս Անտիկեան (1835-1899): Կառուցեց քաղաքին Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին եւ մասնակցեցաւ Էջմիածնի Գէորգեան ճեմարանի կառուցման: Կառուցեց նաեւ տուներ Ալեքսանդրապոլի եւ Կարսի մէջ: Անոր ձեռակերտն է Ալեքսանդրապոլի իր երկյարկանի տան նկուղային յարկի քանի մը տասնեակ թոն կշռող, հորիզոնական քարէ առաստաղը, որ ժողովրդական ճարտարապետութեան հրաշալիք մըն է:

Քաղաքին անուանի տոհմերէն էին նաեւ Վանեցեանները (որոնք բնիկ վանեցիներ եղած են), Խոյեցեանները (որոնք Խոյէն գաղթած են), Ձիթողցեանները (Կարնոյ Ձիթող գիւղէն), Իսահակեանները, Մազմանեանները, Աղսախալեանները, Աւագեանները, Քէշիշեանները եւ Ալմոյեանները:

Գիւմրեցիներու տուֆէ միայարկ կամ երկյարկանի բնակարանները միաշար կամ երկշար դասաւորութեամբ սենեակներէ բաղկացած են: Բակի կողմէն տուները ունին պատշգամներ, իսկ փողոցէն նայող կողմը կամարակապ շքեղ դարպասն է: Հարուստներու բնակարանները ունին շթաքարէ քիւ, քանդակազարդ քարէ ջրհորդարաններ եւ լուսամուտներու երեսակալներ:

ԱՇՈՒՂՆԵՐ

Գիւրի համբաւաւոր էր իր աշուղներով: Գիւմրեցի կամ Գիւմրի ապրած անուանի աշուղներ են Շիրին, Հազիրի, Ջամալի, Պայծառ, Զահրի, Ֆիզահի, Քեամալի, Խայաթ, Մալուլ, Հաւէս, Շերամ, Իգիթ եւ այլք: Քաղաքին սրճարանները` ղայֆաները աշուղական երգի ու նուագի կեդրոններ էին: Ամէն սրճարան ունէր իր աշուղը կամ աշուղական խումբը: Գիւմրեցի աշուղներուն երգերը տարածուած են տարբեր գիւղերու եւ քաղաքներու մէջ: Աշուղները յաճախ կը հրաւիրուէին Թիֆլիս, Պաքու, Երեւան, Էջմիածին եւ մինչեւ Աստրախան ու ռուսական այլ քաղաքներ:

Գիւմրեցի աշուղները իրենց արուեստին նուիրուած անձեր էին, ուսումնասէր, կարդացած, քաջատեղեակ աշուղական արուեստի նրբութիւններուն, հայ եւ արեւելեան հերոսավէպերուն ու սիրավէպերուն, ինչպէս նաեւ հայ եւ օտար առասպելաբանութիւններուն: Գիտէին լեզուներ, այդ լեզուներով խաղեր կը յօրինէին եւ օտարներու հետ անոնց լեզուներով կը չափուէին: Աշուղներու միջեւ հրապարակային մրցումներ կը կազմակերպուէին, որոնց կը մասնակցէին մեծ թիւով հանդիսականներ եւ աշուղներ: Պարտուողը յանպատրաստից երգով մը կը խոստովանէր եւ կը գովաբանէր յաղթողին բարձր արուեստը եւ մրցոյթը կ՛աւարտէր խաղաղութեամբ: Գիւմրեցի աշուղներուն մօտ պարտուողին նուագարանը վերցնելու սովորութիւն չկար:

Գիւմրիի համայնապատկերը

Աշուղները ունէին իրենց աշակերտները, որոնց կը սորվեցնէին աշուղական արուեստը, որմէ ետք քանի մը հոգիով կը վկայէին անոր վարպետացումը եւ համապատասխան գիր ու աշուղական անուն կու տային անոր: Աշուղները ունէին նաեւ իրենց ուստապաշին, որ կ՛ընտրուէր քաղաքի բոլոր աշուղներուն հաւանութեամբ:

Աշուղները ժողովուրդին կը ծանօթացնէին արեւելեան վէպեր, սիրավէպեր ու հեքիաթներ` Ռուստամ Զալ, Խոսրով թագաւոր, Ասլի Քեարամ, Քէօրօղլի, Լէյլի Մէճնուն, Սիամանթօ եւ Խաչէ Զարէ եւ այլն: Մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր յատկապէս Աշուղ Ղարիպ արեւելեան ժողովրդական երգախառն սիրավէպը, որ կը գովէ ազնիւ եւ նուիրական սէրը: Աշուղները կ՛արծարծէին բազմաթիւ թեմաներ` սէր, փիլիսոփայութիւն, մտորում, բարոյական խրատ, պատմական իրադարձութիւն, հայրենասիրութիւն եւ ընկերային ու կենցաղային հարցեր:

Աշուղ Մալուլ, բուն անունով` Գալուստ Սարգսեան (1823-1887) բնիկ կարսեցի էր, բայց Ալեքսանդրապոլ փոխադրուած էր, պարտիզպանութեամբ կ՛ապրէր եւ ջութակ կը նուագէր: Աշուղական արուեստին մէջ հմտանալով` հարիւրաւոր երգեր յօրինեց եւ կարեւոր աւանդ ներդրեց աշուղական արուեստի կանոններու եւ տաղաչափութեան ուսումնասիրութեան առումով:

Աշուղ Շիրին, բուն անունով` Յովհաննէս Կարապետեան (1827-1857), Սումալուի Կողբ գիւղէն էր եւ երկու տարեկանին կուրցած էր: Աշակերտեց գիւմրեցի աշուղներուն եւ սորվեցաւ քաման նուագել: Իր հիանալի, քաղցր ձայնին եւ սրտառուչ երգերուն համար արժանացաւ Շիրին կոչումին:

Աշուղ Հազիրի, բուն անունով` Համբարձում Աթոյեան (1840-1876), մեծ մասամբ բարոյախօսական ու կրօնական բովանդակութեամբ երգեր ու հանելուկներ յօրինեց:

Աշուղ Ջիւանի 1865-ին Ալեքսանդրապոլ փոխադրուեցաւ, ուր տեղացի աշուղները հոգատարութեամբ շրջապատեցին զայն եւ միաձայնութեամբ ուստապաշի ընտրեցին: Ան մինչեւ 1895 Ալեքսանդրապոլ մնաց եւ յետոյ Թիֆլիս փոխադրուեցաւ:

Աշուղ Ֆիզահի, բուն անունով` Գէորգ Կարապետեան (1847-1918) սորվեցաւ սազ եւ ջութակ նուագել եւ իր վարպետ աշուղ Զահրիի հետ շրջագայեցաւ ամբողջ Արեւմտեան Հայաստան, երգելով հայերէն եւ թրքերէն երգեր: Ստացաւ վարպետի կոչում:

Տալեանները սերունդէ սերունդ աշուղներու եւ արուեստագէտներու գերդաստան են: Աշուղ Քեամալի տոհմին առաջին վարպետն էր:

Աշուղ Ջամալի, բուն անունով` Մկրտիչ Տալեան (1848-1922), Յովհաննէս Տալեանի զաւակը, աշուղ Ջիւանիի աներորդին էր եւ անոր հետ շրջագայեցաւ Կովկասի հայաբնակ վայրերը, երգելով ու նուագելով ժողովուրդին համար: Հեղինակ է բազմաթիւ բանաստեղծութիւններու եւ հանելուկներու ամենամեծ վարպետն է: Անոր հանելուկները լուծելու համար շատ մը աշուղներ մրցած են: Անոր զաւակն է երգիչ եւ թատերական գործիչ Շարա Տալեան (1893-1965):

Աշուղ Շերամ, բուն անունով` Գրիգոր Տալեան (1857-1938), աշուղ Քեամալիի թոռը եւ Կարապետի զաւակը, 12 – 13  տարեկանէն սկսաւ երգեր յօրինել, շարք մը շրջագայութիւններ կատարեց եւ իր առանձին խումբը կազմեց: Տալեաններու ընտանիքը 1915-ին Թիֆլիս փոխադրուեցաւ, իսկ 1935-ին անոնք Երեւան հաստատուեցան: Աշուղ Շերամի զաւակներէն Վարդգէս (1896-1947) երաժիշտ եղաւ, իսկ Վազգէն` բանաստեղծ եւ թարգմանիչ:

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԿԵԱՆՔ

Ալեքսանդրապոլ մշակոյթի ու դպրութեան կարեւոր կեդրոն էր: Հոն կը գործէին ծխական ու մասնաւոր դպրոցներ, օրիորդաց գիմնազիա, առեւտրական դպրոցներ եւ քաղաքային ուսումնարաններ: Կային տպարաններ (առաջինը բացուած  էր 1876-ին) եւ կը հրատարակուէին  պարբերականներ, հանդէսներ, թերթեր, գիրքեր եւ օրացոյցներ:

Թատերական առաջին ներկայացումը տեղի ունեցած է 1865-ին, իսկ 1866-ին թատերախումբ կազմուած է: Հայ թատրոնի բազմաթիւ ականաւոր դերասաններ ելոյթներ ունեցած են հոն:

ՄԻՆՉԵՒ ՆԵՐԿԱՅ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐ

Ալեքսանդրապոլ 1914-ին 51 հազար 300 բնակիչ ունէր: 1918 մայիսին օսմանցիք գրաւեցին զայն, բայց դեկտեմբերին պարպեցին:

Հայ-թրքական 1920-ի պատերազմին, նոյեմբեր 7-ին թուրքեր կրկին անգամ գրաւեցին Ալեքսանդրապոլը, բայց Պաթումի դաշնագիրէն ետք քաշուեցան:

Խորհրդային կարգերու հաստատումէն ետք, 1924-ին քաղաքը վերակոչուեցաւ Լենինական: 1926-ի երկրաշարժին եւ յետոյ` 1988-ի երկաշարժին կրկին աւերուեցաւ: 1990-ին վերակոչուեցաւ իր բուն անունով` Գիւմրի:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES