«ՊԱՏՄԱԳԻՏԱԿԱՆ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ, ԱԿՆԱՐԿՆԵՐ, ՅՈՒՇԵՐ ԵՒ ԱՅԼ ԷՋԵՐ» (ՀԵՂԻՆԱԿ` ՄԱՆՈՒԷԼ Ս. ՔԱՍՈՒՆԻ)

2010-ին Պէյրութի մէջ «Տիզայն Քեստենեան» տպարանէն լոյս տեսաւ պատմագէտ Մանուէլ Ս. Քասունիի «Պատմագիտական ուսումնասիրութիւններ, ակնարկներ, յուշեր եւ այլ էջեր» խորագրեալ հատորը, զոր կազմեց, խմբագրեց եւ ծանօթագրեց փրոֆ. դոկտ. Երուանդ Հ. Քասունի:

272 էջերէ բաղկացած սոյն պատմագիտական ուսումնասիրութիւնը ունի ճոխ բովանդակութիւն, որուն մաս կը կազմեն հետեւեալ գրութիւնները. «Փոխան ներածականի», «Հատտի եւ Քետացիք», «Հայասայի սահմանները», «Նաիրի – Արմինիա», «Քեսունը պատմութեան մէջ», «Ակնարկներ», «Յուշեր», «Աւետարանական բեմ», «Հրապարակագրական էջեր – «Լուսարփի» եւ «Ծանօթագրութիւններ»:

Հատորին «Փոխան ներածականի» բաժինին մէջ Երուանդ Հ. Քասունի կ՛ըսէ, թէ իր մեծ հօրեղբայրը` Մանուէլ Քասունի ծնած է Այնթապ, 24 նոյեմբերի, 1887 թուին: Հայրը կը կոչուէր Սարգիս, իսկ մայրը` Խաթուն Աւագեան:

Մանուէլ իր բարձրագոյն կրթութիւնը կը ստանայ Այնթապի Կեդրոնական Թուրքիոյ քոլեճը: 1915 թուի տարագրութեան շրջանին կու գայ Հալէպ, ապա կ՛անցնի Դամասկոս, ուր թրքական բանակին մէջ ծառայելէ ետք, 1916-ին կը հասնի Երուսաղէմ: 1917-ին անգլիական յաղթական ուժերը կը մտնեն Երուսաղէմ, որոնց հրահանգով կ՛երթայ Հելիապոլիս, Գահիրէ: Որոշ ժամանակ մը աշխատելէ ետք Դամասկոս, Պէյրութ, Այնթապ եւ Ատանա քաղաքներուն մէջ, կը հաստատուի Կիպրոսի Լառնաքա քաղաքը, ուր կ՛ամուսնանայ 1922 թուին, Մարթա Միսիսեանի հետ: Այս ամուսնութեամբ Մանուէլ եւ Մարթա Քասունիներու ընտանիքը կը բախտաւորուի չորս զաւակներով` Նուարդ, Սարգիս, Ագնէս եւ Վարդգէս: Մարթա կը մահանայ 1971-ին, իսկ Մանուէլ Քասունի` 17 դեկտեմբեր 1974 թուին, Ֆրեզնօ:

Երուանդ Քասունի կը ներկայացնէ կարգ մը յատկանշական արժանիքները իր մեծ հօրեղբօր:

Կ՛ըսէ, թէ Մանուէլ Քասունի ուսուցչութիւնը կեանքի ասպարէզի վերածած այն կրթական մշակն է, որ քառասուն տարիներ պաշտօնավարած է Լառնաքայի Ամերիկեան Ակադեմիայի մէջ: Հակառակ բազմազբաղ ըլլալուն, պատրաստած է «Արդի թուաբանութիւն» եւ «Կիպրոսի աշխարհագրութիւն» խորագրեալ անգլերէն դասագիրքերը: Իբրեւ ջերմ պաշտպանը հայ աշակերտին` կազմակերպած է «Հայախօս Միութիւն»ը եւ լոյս ընծայած` «Լուսարփի» թերթը, հայ լեզուն անաղարտ պահելու նախանձախնդրութեամբ:

Երուանդ Քասունի կ՛ըսէ, թէ հակառակ այն իրողութեան, որ Մանուէլ Քասունի ունէր պատմագիտական հմտութիւն, երբեք հատորներու չէ վերածած գիտական մտածողութեամբ հիմնաւորուած իր մենագրութիւնները, այլ պարզապէս օրաթերթերու յանձնած է զանոնք:

Թէ` Մանուէլ Քասունի եղած է լայնախոհ մտքի տէր հայ աւետարանական մը, որ ունեցած է սերտ հաղորդակցութիւն Կիպրոսի Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցիի հոգեւոր առաջնորդներուն հետ եւ մինչեւ իսկ ղեկավարած, պատարագի ընթացքին, Սուրբ Ստեփանոս եկեղեցիի երգչախումբը: Ահա թէ ինչո՛ւ տարիներ շարունակ հայ ժողովուրդի եւ Լառնաքայի հայ աւետարանական եկեղեցիին հանդէպ իր ցուցաբերած անձնդիր ծառայութեան համար ճանչցուած է ան իբրեւ ձեռնադրուած հովիւ:

Թէ` Մանուէլ Քասունի կատարած է թարգմանութիւններ, որոնք լոյս տեսած են «Պատանեկան արձագանգ»ի եւ «Ջանասէր»ի մէջ: Հաստատած է կոկիկ տպարան, ուր հրատարակած եւ խմբագրած է «Լուսարփի» ամսաթերթը:

Հատորը կը սկսի «Հատտի եւ քետացիք» խորագրեալ յօդուածով, ուր Մանուէլ Քասունի կը ծանօթացնէ Հատտի աշխարհը եւ քետացի ժողովուրդը: Այս կապակցութեամբ, կ՛ըսէ, թէ քետացիները կը յիշուին Աստուածաշունչին մէջ բազմաթիւ առիթներով: Անոնց ծագման եւ ցեղային յատկութիւններուն մասին կը կատարէ լուրջ վերլուծումներ` հիմնուելով կարգ մը պատմագէտներու գիտական տեսութիւններուն վրայ: Թէ` ըստ քետաբաններու, Հատտի կը կոչուէր Ալիսի այն հողամասը, ուր Ք. Ա., 3000 թուականին կ՛ապրէր քաղաքակիրթ ժողովուրդ մը:

«Հայասայի սահմանները» խորագրեալ յաջորդ յօդուածով Մանուէլ Քասունի կը փորձէ ներկայացնել Հայասայի սահմանագիծը` դիմելով կարծիքներուն Արշակ Ալպոյաճեանի, Վարդուհի Քալանթար-Նալբանդեանի, փրոֆ. Նիկողայոս Ադոնցի եւ իր եղբօր` վեր. Եղիա Ս. Քասունիի: Արդարեւ, Մանուէլ Քասունի անդրադառնալէ ետք պատմական Հայաստանի սահմաններուն մասին վերոյիշեալ պատմագէտներու կողմէ տրուած բացատրութիւններուն, կը հաստատէ, թէ վեր. Եղիա Ս. Քասունիի «Նախահայկական Հայաստան» խորագրեալ գործը պատմագիտական լաւագոյն հրատարակութիւնն է, «զոր արտադրելու համար առնուազն կէս դար տքնաջան աշխատած է վեր. Եղիա Քասունի, ազգասիրական եւ ուսումնասիրական կիրքով»:

«Քեսունը պատմութեան մէջ» խորագրեալ յօդուածով Մանուէլ Քասունի կը յայտնէ, թէ Քեսուն եղած է այն նշանաւոր քաղաքը, որ իրարու զօդած է Սուրիայէն դէպի Սամոսատ եւ այլ շրջաններ գացող ճամբաները: Անհրաժեշտ մանրամասնութեամբ ան կը ներկայացնէ Քեսուն քաղաքի հետ առնչուած պատմական այլազան դէմքեր եւ իրադարձութիւններ:

Հատորի այլ բաժիններուն մէջ հեղինակը կ՛ըսէ, թէ իր աւագ եղբօր` վեր. Եղիա Ս. Քասունիի գրչանունն է Կոմմագենացի, այսինքն` Կոմմագենէի բնակիչ: Թէ` Քասունի գերդաստանի նախահայրերը բնակած են Քեսուն քաղաքը մինչեւ 19րդ դար եւ, այս առիթով, կը կատարէ ստուգաբանութիւնը իր եղբօր Քասունի գրչանունին, որ կը նշանակէ Քեսունցի:

Հեղինակը «Բարձրանուն թերթը» կ՛որակէ «Հայաստանի կոչնակ» շաբաթաթերթը, որ 68 տարի ծառայած է հայ ազգին եւ հայ մշակոյթին: Կ՛ըսէ, թէ սոյն ամսաթերթը իր յաջողութիւնը կը պարտի որակաւոր խմբագիրներ` վեր. Խ. Պեննէեանի, վեր. Ա. Պետիկեանի եւ Յ. Ճետիտեանի, որոնց անձնդիր ջանքերուն շնորհիւ «Կոչնակ»ը հանդիսացաւ համագաղութային տարողութեամբ տիպար թերթ մը: Այս յղացքով, վեր. Ա. Պետիկեան արդարօրէն կը կատարէ հետեւեալ հաստատումը. «Չափազանցած չենք ըլլար, եթէ ըսենք, թէ հայ գրականութեան վերջին հարիւրամեակին մէջ չկայ անուն մը, որ երեւցած չըլլայ «Կոչնակ»ի սիւնակներուն մէջ: Բոլոր գրագէտներուն եւ բանաստեղծներուն անունները մեզ պիտի ողջունեն անոր 58 տարուան թիւերուն մէջ» («Հ. Կ.», հոկտեմբեր, 1968, էջ 296ա):

Մանուէլ Քասունի կ՛անդրադառնայ այլազան հարցերու ու երեւոյթներու, որոնք առհասարակ ունին յուշագրական բնոյթ, բարոյական խորք եւ կը փոխանցեն աւետարանական պատգամներ, ինչպէս` «Բարեկարգիչ Զուինգլի», «Մսուրին խորհուրդը», «Հարստութիւնը մեղք է» ու «Վեր. Եղիա Ս. Քասունի եւ հրաշքը» եւ այլ խորագրեալ գրութիւններ:

Ուշագրաւ է «Ծանօթագրութիւններ» բաժինը, ուր խմբագիր Երուանդ Հ. Քասունի կու տայ մատենագիտական անհրաժեշտ ծանօթութիւններ` իւրաքանչիւր յօդուածի մասին:

Արդարեւ, վերոյիշեալ հատորին մասին եզրափակելով մեր մտածումները` կ՛ուզենք հաստատել, թէ Մանուէլ Ս. Քասունիի պատմագիտական գործերը պիտի պահեն ժամանակի հետ հայ ժողովուրդի պատմութեան շուրջ իրենց վաւերական հանգամանքը:

ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Նոյեմբեր 2010
Պէյրութ

Share this Article
CATEGORIES