«ԲԱՆԱՍՏԵՂԾԸ ՊԷՏՔ Է ԱՆԿԵՂԾ ԼԻՆԻ» ԱՍՈՒՄ Է ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ ՎԱՀԱՆ ԶԱՆՈՅԵԱՆԸ

Արդէն երեկոյ էր, երբ որոշեցի զանգահարել բանաստեղծ Վահան Զանոյեանին` հարցազրոյց անելու համար (չնայած`  բանաստեղծ բառի համար Վ. Զանոյեանը միգուցէ նկատողութիւն անի ինձ, որովհետեւ ինքն անձամբ խուսափում է այդ որակումից): Այս անգամ հարցազրոյցի առիթը Վ. Զանոյեանի երկրորդ գիրքն էր` «Եզրէն դուրս», որի շնորհահանդէսը տեղի ունեցաւ օգոստոսի 24-ին: Այս գիրքն իրապէս տարբերւում է բանաստեղծի առաջին գրքից` «Վերադարձ»-ից, որտեղ ծպտուած խոհերի բաբախիւնի ու նուրբ գծագրուած վախերի մէջ գտնում ես ինքդ քեզ: Այն բանաստեղծի վերջին 12 ամսուայ զգացմունքների խտացումն է:

Արգելափակուած
գաղտնիքներուդ մէջ
կը նստիս կրկին
հոգիիդ եզրին
ու կը նայիս դուրս
պատնէշէն անդին
այն տարածութեան
որ շատոնց արդէն գէթ քեզի համար
դարձած է օտար
անծանօթ աշխարհ…
(հատուած «Հոգիիդ եզրին» բանաստեղծութիւնից)

Բանաստեղծութիւնների իւրաքանչիւր տողում բառերն ունեն այնպիսի գոյներ ու ջերմութիւն, որ թւում է` վերածւում են գեղանկարի: Ի դէպ, նշենք, որ գրքում տեղ են գտել հայ 7 նկարիչների գործեր, որոնք տրամադրել է «Նոա՛զ արք» ցուցասրահին` ի դէմս դրա տնօրէն, արուեստաբան Մովսէս Հերկելեանի: Գրքի շապիկին հուժկու  արտայայտչապաշտ  նկարիչ Վահան Ռումելեանի `«Պահ մը եզրից դուրս» գործն է, որն արդէն նախապատրաստում է ընթերցողին ներթափանցել բանաստեղծի եզրից դուրս գտնուող խոհերի մէջ: Վ. Զանոյեանի հետ հարցազրոյցի ժամանակ թւում էր` ես ոչ թէ հարցեր, այլ իրական աշխարհի, մարդու, ժամանակների եւ երեւոյթների խաչուղիներում փնտռում եմ մի ճշմարտութիւն կամ, թերեւս, այն եզրը, որ անհրաժեշտ է ամէնքիս: Իսկ զրոյցն սկսեցինք գրականութիւնից…

Պ.- Ամէն անձ ունի իր բարոյական նկարագիրը: Գրականութիւնը պէտք է անկեղծ լինի, եւ եթէ այն ունի գեղարուեստական ճաշակ, ինձ երբեւէ կարող վախեցնել: Ներկայ հայ գրականութեանը չեմ հետեւում, աւելի՛ն, նոյնիսկ չեմ ճանաչում գրական շրջանակը: Չունեմ նման խանդավառ վերաբերմունք : «Եզրէն դուրս»-ը բոլորովին տարբերւում է իմ առաջին գրքից: «Վերադարձ»-ն ունէր նեղ ու իւրայատուկ թեմա, անգամ լեզուն պարտադրուած էր թեմայով: Այս գիրքն աւելի շատ անձնական է` թէ՛ խորագրով, թէ՛ թեմայով: «Եզրէն դուրս»-ը բազմիմաստ է` այն կարող է լինել առօրեայից, ընդունուած կարգավիճակից դուրս կամ ինչպէս հայաստանցիներն են ասում` նորմայից դուրս: Այս գրքի առաջին բանաստեղծութիւնը բացում է բեմը, իսկ վերջինը` փակում է վարագոյրը: Այն ամէնը, ինչ գտնւում է այս երկուսի միջեւ, ներառում են եզրից դուրս գտնուող դեգերումները` կեանքի իմաստի, փիլիսոփայական եւ այլ կերպ ասած` հազար ու մէկ իմաստներով:

Հ.- Թւում է` «Եզրից դուրսը» անսահման տարածութիւն է, որը դուք , կարծես, դարձրել էք չափել:  Ձեր նշած բեմն ու փակուող վարագոյրը ենթադրում են տրամաթիք իրավիճակ: Մի գուցէ՞ ճիշդ չեն իմ ընկալումները:

Պ.- Գրքի բանաստեղծութիւնները կարդալիս առաջին տպաւորութիւնն այն է, թէ դրանք միմեանց հետ առնչութիւն չունեցող մտքեր են, քանի որ դեգերում է, թափառում: Մի առաւօտ արթնանում ես` ինքդ քեզ գտնելով եզրից դուրս, չպատկերացնելով, թէ մէկ գիշերուայ մէջ կարող ես ունենալ նման խոհեր ու ապրումներ: Մինչդեռ յաջորդ բանաստեղծութիւնը որեւէ կապ չունի նախորդի հետ: Գիրքը չունի  որոշակի բնաբան: Գրքում նշուած է գաղտնիքերի մասին, որոնք երբեմն մեզ կաշկանդում են, սակայն մարդու ազատագրումը տեղի է ունենում գաղտնիքների միջոցով:

Հ.- Բայց մարդիկ գրեթէ միշտ վախենում են գաղտնիքներից ազատագրուելուց, վախենում են ազատութիւնից: Որքանո՞վ է գրողն ազատ, եւ արդեօ՞ք այդ խնդիրը դրուած է գրողի առջեւ:

Պ.- Ըստ իս, բանաստեղծութեան մէջ պարզապէս անկարելի է սուտ խօսել: Գրողը բանաստեղծութիւն գրում է ոչ թէ ուրիշների, այլ ինքն իր համար: Եթէ դու պէտք է խաբես ինքդ քեզ, դա յայտնի կը դառնայ: Միեւնոյն ժամանակ դա չի նշանակում, թէ չես կարող չունենալ գաղտնիքներ: Անկեղծ մարդն էլ ունի գաղտնիքներ: Գաղտնիքը չխոստովանելը դեռ չի նշանակում, թէ մարդն անկեղծ չէ: Այս գրքի մէջ գաղտնիքը պատկերուած է որպէս իրականութիւնը կաշկանդող, արգելափակող միջոց: Իսկ գաղտնիքներն են, որ մարդուն արգելափակում են: Երբ մարդը գիշերը մենակ է լինում, նա գիտակցում է, որ ունի ներքին խոհեր, որոնք պատկանում են միայն իրեն: Իսկ այդ ներքին խոհերը գաղտնիքներն են, որտեղ աւելի պաշտպանուած ես լինում, քան որեւէ այլ տեղ: Սա հակասութիւն չէ: Երկուսն էլ ճշմարիտ են`  թէ՛ մարդու կաշկանդելու, թէ՛ ազատագրելու իմաստներով:

Հ.- Պարո՛ն Զանոյեան, գրականութիւնը միշտ համարում էին մարդուն դաստիարակելու միջոց: Այսօր այդ գործառոյթից հեռացե՞լ  է գրականութիւնը, թէ՞ պարզապէս մարդիկ են սկսել հեռանալ գրականութիւնից:

Պ.- Չեմ կարող յստակ պատասխան տալ, քանի որ, ինչպէս նշեցի, չեմ գտնւում գրական շրջանակում, անգամ կապ չունեմ այսօրուայ գրողների հետ: Ի հարկէ, ճանաչում եմ մի քանիսին, որոնց մեծ մասին ճանաչել եմ 40 տարի առաջ: Նոր ծանօթութիւններ չունեմ:

Հ.- Դրա կարիքը չունէ՞ք, թէ՞ հիասթափուել էք հայ ներկայ գրողներից:

Պ.- Ի հարկէ, ոչ: Հիասթափուելու առիթ չկայ: Գրողը գրում է առանձին, եւ պայման չէ շփուել միւսների հետ: Դա չի նշանակում, թէ ես խօսում եմ միւս գրողների հետ չշփուելու մասին: Դա չէ խնդիրը:

Հ.- Մեր նախորդ հարցազրոյցի ժամանակ իմ դիտարկմանն ի պատասխան` ասացիք, որ դուք գրող չէք, այլ ընդամէնը գրում էք: Ինչո՞ւ:

Պ.- Ես  չեմ ուզում ինքս ինձ սահմանել որպէս գրող կամ բանաստեղծ:  Այդ անուանումը որոշ յաւակնութիւնների առիթ կը տայ, եւ ես չեմ կարող յստակ սահմանել իմ գրող լինելը:

Հ.- Այդ դէպքում ինչո՞ւ  էք գրում:

Պ.- Մի բանի կարիք, որ մշտապէս ունեցել եմ, գրելն է: Հասկանում եմ, որ միայն գրելով եմ ազատագրւում: Իմ առաջին գրքի թեմայից` «Վերադարձից» պէտք է ազատագրուէի, իսկ դրա լաւագոյն դրսեւորումը գրելն էր: Գրելը հանրային արարողութիւն չէ: Այն անձնական երեւոյթ է: Մի գուցէ հարցնէք` եթէ հանրային չէ, ապա ինչո՞ւ եմ վաղը կազմակերպում գրքի շնորհահանդէս: Գիրքը հրատարակելուց յետոյ ճակատագիրը յանձնում ես հանրութեանը: Շնորհահանդէսը նման մի արարողակարգ է, աւելի ճիշդ` գրքի վերջին հանգրուանը: Իսկ գրելու արարողութիւնը խիստ անձնական է, յատկապէս` բանաստեղծութիւն գրելը: Այժմ ես աշխատում եմ մի վիպակի վրայ, որը կարիք ունի հետազօտութիւնների: Տուեալ պարագայում գրողը պէտք է հասկանայ կերպարների էութիւնը, ինչը բնականաբար տեղի է տալիս որոշ հետազօտութիւնների: Այլ է բանաստեղծութիւնների դէպքում, որտեղ միայն գրողի հոգին է, մտքերը: Միակ անհրաժեշտ բանը ժամանակն է, որպէսզի թղթին յանձնես այն, ինչ զգում ես:

Հ.- Տաղաչափական իմաստով բարդ չէ՞:

Պ.- Դա թեքնիք հարց է, թէեւ յանգերի իմաստով միգուցէ կան որոշ բարդութիւններ: Սակայն բանաստեղծութեան դէպքում չունես հետազօտութեան կարիք:

Հ.- Բայց մինեւնոյն ժամանակ կարեւոր է մտքի կշռոյթը հաղորդելը:

Պ.- Անխօս, բայց դա հէնց գրողի մէջ է, որը չի բերում դրսից: Արձակի դէպքում կերպարները պէտք է զարգանան եւ նման այլ խնդիրներ են դրուած: Իսկ բանաստեղծութիւնը հնարաւորութիւն է տալիս գրողին ազատագրուելու իր խոհերից: Իրապէս հրաշալի բան է բանաստեղծութիւնը:

Հ.- Բաւական յուզիչ է ձեր այն ձեւակերպումը, որ շնորհահանդէսը գրքի վերջին հանգրուանն է: Ի՞նչ էք զգում նախքան շնորհահանդէսը:

Պ.- Շնորհահանդէսը գիրքը հրապարակ յանձնելու ձեւ է ինձ համար:

Հ.- Ընդամէ՞նը, թէ՞ աւելի խոր շերտեր կան, որոնք թաքցնում էք:

Պ.- Ո՛չ, գիրքն արդէն հրատարակուած է, եւ գտնւում է Ձեր առջեւ: Իսկ շնորհահանդէսին կը գան մարդիկ, կը կարդան բանաստեղծութիւնները:

Հ.- Այսինքն` ձեւականութի՞ւն է:

Պ.- Ձեւական չէ: Հետաքրքիր է լսել, թէ իմ բանաստեղծութիւններն ինչպէս են կարդում ուրիշները, ինչպէս են մեկնաբանում այն տողերը, որոնք ես ապրել եմ: Դա, ասես, հրաժեշտի արարողութիւն է ինձ համար, այլ ոչ թէ հանդէս` գրքին գնաս բարով ասելով: Յամենայն դէպս, այդպէս էր առաջին գրքի շնորհահանդէսի ժամանակ, երբ յաջողութիւն մաղթեցի` ճակատագիրը թողնելով հանրութեանը,  իսկ ես անցայ այս երկրորդ գրքին:

Հ.- «Եզրից դուրս»-ը նուիրել էք ձեր երկու որդիներին ու կնոջը: Ինչո՞ւ:

Պ.- Դա խիստ անձնական պատմութիւն է: Շահանին ու Վարանդին, որոնց կը պարտիմ ապրելու կամքս: 6 տարի առաջ բժշիկներն ինձ երկու տարուայ կեանք տուեցին: Միակ յամառութիւնը, որ որոշեցի ապրել` իմ երկու որդիների ճակատագիրն էր: Մտածում էի, թէ ինչպէ՞ս են նրանք ապրելու: Ինձնից բացի որեւէ մէկին չէր կարող դա յուզել: Նրանք  ներկայ կը գտնուեն շնորհահանդէսին:

Հ.- Ձեր բանաստեղծութիւններում, ձեր խօսքի մէջ այնքան գոյն ու ջերմութեան կայ, ասել է, թէ սէր կայ: Մարդը քարանձաւից սկսած սիրոյ կարիք է ունեցել: Սիրոյ թեման նաեւ ձեր բանաստեղծութիւնների առանցքում է: Ի վերջոյ, ի՞նչ է կեանքը, եւ ընդհանրապէս, ինչո՞ւ է մեզ տրուած կեանք կոչուող այս ժամանակահատուածը:

Պ.- Սէրը ո՛չ կարելի է սահմանել, ո՛չ ձեւակերպել: Միակ պայմանը սիրոյ թեմայով  զբաղուելու` ողջ լինելն է: Չեմ կարող պատկերացնել կեանքն առանց սիրոյ թեմայի: Դա ասում եմ ոչ թէ վիպապաշտութիւնից ելնելով, այլ` բաւական իրատեսօրէն:  Յաճախ մեր ընկերային շրջապատը չի արտօնում սիրոյ առաւելագոյն ներուժի դրսեւորման համար: Կարծում եմ` դա ցաւալի երեւոյթ է, որովհետեւ սէրը պէտք է անկաշկանդ լինի: Խօսքն անպատասխանատու սիրոյ մասին չէ, այլ` ինքնաբուխ զգացմունքներով սիրոյ: Դժուար է ամէնուր, բայց` յատկապէս Հայաստանի համար: Դժբախտաբար Հայաստանում նկատել եմ ընկերային սահմանափակումներ, որոնք պէտք չէ լինեն:

Հ.- Մի  գուցէ՞ նահապետական բարքերի հետեւանք է:

Պ.- Ըստ իս, մենք աղաւաղել ենք մեր բարքերը: Չեմ հաւատում, թէ մեր հին, աւանդական բարքերն այնքան վատ էին, քան` այսօրուայ սովորոյթները: Այս պահին չեմ ուզում խորամուխ լինել այդ հարցերում:

Հ.- Բայց դրանք եւս եզրից դուրս են:

Պ.- (Ժպտում է,- Մ.Մ.): Հանաւաբար, այո…

Հ.- Այսօր մարդիկ, ասես, հոգեկան ճնշուած վիճակում են, եզրը չտեսնելու հնարաւորութիւնից զրկուած: Դա սիրոյ պակասի՞ հետեւանք է՞, թէ մի գուցէ՞ եզրը չտեսնելու:

Պ.- Անգամ պահպանողական մարդու համար է կարեւոր եզրից դուրս գալը, թէկուզ մի ոտնաչափ: Այն եզրերը, որոնք մենք սահմանել ենք, արհեստական են: Մարդը պէտք չէ ունենայ եզր, սահման, որոնք միշտ կը կաշկանդեն նրան: Կարծում եմ` հէնց այդ կաշկանդումների պատճառով են կոտրուած ընտանիքները, սրտի ցաւերը: Այս գրքում մի բանաստեղծութիւն ունեմ, որը մի մարդու մասին է, ով գտնւում է եզրից դուրս: Դա ընդգրկեցի համեմատութեան համար, որպէսզի հասկանալի լինի մարդկային այդ տեսակը:

Հ.- Մենք յաճախ խօսում ենք արժէքների մասին, խրատում, թէ դրանց պէտք է հետեւել: Որո՞նք են արժէքները:

Պ.- Այս գրքում խօսում եմ մի կարեւոր արժէքի մասին, որը ուղղակիօրէն չեմ նշել: Ամենակարեւորն այն է, որ մարդը պէտք չէ խաբի ինքն իրեն: Մի՛ հաւատայ, որ եթէ շարժուես բոլոր օրէնքներով, մարդիկ քեզ յարգեն, ասեն` լաւ մարդ ես: Ի վերջոյ, մարդը` որպէս անհատ, պէտք է անկեղծ լինի ինքն իր նկատմամբ, չխաբի իրեն: Եթէ դու չկարողանաս ապրել քո խղճի հետ, ուրիշի հետ չես կարող ապրել: Ի վերջոյ, մարդ պէտք է հաշտ ապրի իր խղճի հետ, իսկ հաշտ կ՛ապրի այն դէպքում, երբ երբեմն դուրս է գալիս եզրից:

Հ.- Մնում է փնտռել  եզրը, այո՞:

Պ.-  Եզրն այդքան էլ խորիմաստ չէ: Եզրը ներս ու դուրս չունի: Այն ունի երկու կողմ:

Հ.- Վերջում թոյլ տուէք շնորհակալութիւն յայտնել այն նուէրի համար, որ մենք բոլորս ունեցանք….«Եզրէն դուրս»…

Պ.- (Մեղմ ժպտում է,- Մ. Մ): Ես էլ զգացուած եմ ձեր զգացածի համար….

Հարցազրոյցը` ՄԱՐԻՆԷ ՄԱՐՏԻՐՈՍԵԱՆի

Երեւան
Յատուկ «Ազդակ»-ի համար

Share this Article
CATEGORIES