ԱՆԱՍՆԱԳԻՏԱԿԱՆ. ԹԷ ԻՆՉՈ՛Ւ ՀՆԱԳՈՅՆ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐՈՒՆ ՄԵԾ ԹԻՒՈՎ ՀՍԿԱՅ ՎԻՇԱՊԱՃԱՆՃԵՐ ԳՈՅՈՒԹԻՒՆ ՈՒՆԵՑԱԾ ԵՆ ԵՐԿՐԱԳՈՒՆԴԻ ՏԱՐԱԾՔԻՆ

Օգոստոսի սկիզբը բրիտանացի խումբ մը մասնագէտներու կողմէ կատարուած ուսումնասիրութիւններէն մէկը ցոյց տուած է, թէ մօտաւորապէս երեք հարիւր միլիոն տարի առաջ գոյութիւն ունեցած են մեծ թիւով  գիշատիչ վիշապաճանճեր, որոնք ներկայիս գտնուող ծովաճայերուն չափ մեծ եղած են:

Նախապատմական ժամանակներու միջավայրերուն ուսումնասիրութեամբ զբաղող մասնագէտներուն համար երկար ատեն առեղծուած մնացած է, թէ ինչպէ՛ս վիշապաճանճերն ու այլ տեսակի միջատներ այդքան հսկայ եղած են:

Այսուհանդերձ, նորագոյն ուսումնասիրութեան մէջ անոնք գտած են այնպիսի՛ տեսութիւն մը, որ հնագոյն ժամանակներուն գոյութիւն ունեցած կարգ մը միջատներու հսկայ դառնալը վերագրած է երկրագունդը շրջապատող մթնոլորտին պարունակած թթուածինի բարձր տարողութիւններուն: Հետեւաբար միջատներուն մարմինը հետզհետէ հսկայ դարձած է, որպէսզի չթունաւորուի թթուածինի այդքան մեծ տարողութիւններէն:

Մասնագէտներուն կարծիքով, թթուածինին բարձր տարողութիւնները ազդած են նաեւ նշեալ միջատներուն  թրթուրներուն չափին վրայ, որոնք նոյնպէս սովորական թրթուրներէն շատ աւելի հսկայ եղած են:

ԹՐԹՈՒՐՆԵՐԸ ՉԵՆ ԿՐՆԱՐ ՀԱԿԱԿՇՌԵԼ
ԻՐԵՆՑ ՄԱՐՄՆԻՆ ՄԷՋ ՆԵՐԾԾՈՒՈՂ
ԿԱԶԵՐՈՒՆ ՏԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

Հնագոյն ժամանակներուն գոյութիւն ունեցած միջատներուն բրածոներուն ուսումնասիրութիւնը ցոյց տուած է, թէ մեծ թիւով հսկայ վիշապաճանճերն ու ուտիճները յայտնուած են աւելի քան երեք հարիւր միլիոն տարի առաջ:

Նշեալ ժամանակամիջոցին ճահիճով ծածկուած ընդարձակ անտառներու յայտնուիլը պատճառ դարձած է, որպէսզի մթնոլորտին պարունակած թթուածինին տարողութիւնները բարձրանան երեսուն առ հարիւր համեմատութեամբ:

Մասնագէտները գտած են, թէ թթուածինի նշեալ տարողութիւնները ներկայիս մթնոլորտին պարունակած թթուածինին տարողութիւններէն մօտաւորապէս յիսուն առ հարիւր համեմատութեամբ աւելի բարձր եղած են:

Նորագոյն ուսումնասիրութիւնը գլխաւորող բրիտանացի մասնագէտ Ուիլքօ Վըրպըրք ու անոր ընկերակցող մասնագէտներու խմբակը իրենց ուսումնասիրութեան մէջ նկատի ունեցած են նաեւ ջրային միջատները եւ փորձած են գտնել, թէ ինչպէ՛ս թթուածինի տարբեր տարողութիւնները ազդած են անոնց թրթուրներուն վրայ, որոնք վիշապաճանճերուն թրթուրներուն նման ապրած են ջուրին մէջ` նախքան չափահաս դառնալն ու ցամաքի վրայ ապրիլը:

Մասնագէտները նշած են, թէ օդին մէջ եղած թթուածինի բարձր տարողութիւնները պատճառ դարձած են, որ համեմատաբար մեծ տարողութեամբ թթուածին լուծուի ջուրերուն մէջ, որ իր կարգին պատճառ դարձած է շատ աւելի հսկայ թրթուրներու կազմութեան:

Նորագոյն ուսումնասիրութիւնը ցոյց տուած է, թէ ջրային միջատներուն թրթուրները շատ աւելի զգայուն եղած են ջուրին մէջ լուծուած թթուածինի տարողութիւններուն մէջ յառաջացած փոփոխութիւններուն, քան` ցամաքի վրայ ապրած չափահաս միջատները:

Մասնագէտները բացատրած են, թէ ջուրին մէջ լուծուած թթուածինը ուղղակիօրէն ներծծուած է ջրային միջատներուն թրթուրներուն մորթին մէջ եւ, հետեւաբար, անոնց մարմինը շատ աւելի քիչ կրցած է եւ կամ երբեք չէ կրցած հակակշիռի տակ պահել մորթին մէջ ներծծուած թթուածինին տարողութիւնները: Միւս կողմէ, սակայն, չափահաս միջատները կրցած են կանոնաւորել իրենց մարմնին մէջ անցած թթուածինին տարողութիւնները` նկատի ունենալով, որ անոնց մարմնին մէջ գոյութիւն ունեցած են փեղկի նմանող ծակեր, որոնք կը կոչուին շնչածակեր: Այսուհանդերձ, թթուածինը միջատներուն մարմնին մէջ անցած է, միայն երբ այդ շնչածակերը բաց եղած են:

ՄԵԾ ՏԱՐՈՂՈՒԹԵԱՄԲ ԹԹՈՒԱԾԻՆԸ`
ԹՈՒՆԱՒՈՐ…

Թէեւ թթուածինը ապրելու համար անհրաժեշտ եղող կազ մըն է, միւս կողմէ, սակայն, մեծ տարողութեամբ թթուածինը կը թունաւորէ մարմինը: Այսպէս, օրինակ, երբ մարդիկ մեծ տարողութեամբ թթուածին շնչեն, ապա անոնց մարմնին տարբեր բջիջները կրնան վնասուիլ` տեսողութեան հարցեր յառաջացնելով անոնց մօտ, ինչպէս նաեւ` շնչառութեան դժուարութիւն, սրտխառնուք ու ջղային ցնցումներ:

Մասնագէտները բացատրած են, թէ հնագոյն ժամանակներուն ջուրերուն մէջ ապրած թրթուրներուն մեծամասնութեան մօտ եւս, որոնց մարմինը անհակակշռելի կերպով մեծ տարողութեամբ ջուրին մէջ լուծուած թթուածին ներծծած է, թթուածինի բարձր տարողութենէն վնասուելու վտանգին տարողութիւնը բարձր եղած է:

Հետեւաբար նշեալ թրթուրներուն մարմինը սովորականէն աւելի մեծ եղած է, որպէսզի կարելի եղած չափով ինքզինք զերծ պահէ բարձր տարողութեամբ թթուածինէն թունաւորուելու վտանգէն` նկատի ունենալով, որ մեծ թրթուրներուն մարմինը համեմատաբար նուազ տարողութեամբ թթուածին կը ներծծէ, քան` փոքր թրթուրներուն մարմինը, քանի որ որքան աճի անոնց մարմինը, այնքան աւելի կը փոքրանայ անոր մակերեսին տարածութիւնը` համեմատաբար անոր ծաւալին: Նոյնն է պարագան նաեւ հսկայ դարձած չափահաս վիշապաճանճերուն:

Մասնագէտ Վըրպըրք նշած է, որ թէեւ ժամանակի ընթացքին օդին մէջ եղող թթուածինին տարողութիւնները սկսած են հետզհետէ նուազիլ, սակայն ատիկա անմիջապէս չէ ազդած հսկայ միջատներուն չափին վրայ, այլ պարզապէս որոշ ատեն մը դանդաղեցուցած է անոնց շարժումները, մինչեւ որ անոնք սկսած են եղափոխուիլ` հետզհետէ նուազեցնելով իրենց մարմնին չափը` իրենք զիրենք պատշաճեցնելով թթուածինի նուազած տարողութիւններուն:

 

ԷԳ ԲԵՒԵՌԱՅԻՆ ԱՐՋ ՄԸ ԻՆԸ ՕՐ ԱՆԴԱԴԱՐ
ԼՈՂԱՑԱԾ Է` ՄՕՏԱՒՈՐԱՊԷՍ ՎԵՑ ՀԱՐԻՒՐ
ՈՒԹՍՈՒՆԵՕԹԸ ՔԻԼՈՄԵԹՐ
ԾՈՎԱՅԻՆ ՏԱՐԱԾՈՒԹԻՒՆ ԿՏՐԵԼՈՎ

Յուլիսի վերջաւորութեան բեւեռային արջերու ուսումնասիրութեամբ զբաղող խումբ մը մասնագէտներ յայտնած են, թէ էգ բեւեռային արջ մը ամէնէն երկար տարածութիւնը լողալու մրցանիշը ապահոված է, երբ Պոֆորթ ծովուն մէջ լողացած է ինը օր շարունակ` մօտաւորապէս վեց հարիւր ութսունեօթը քիլոմեթր տարածութիւն կտրելով:

Նշեալ տարածութիւնը համազօր է Ուաշինկթընէն Պոսթընի միջեւ երկարող տարածութեան:

Մասնագէտները բացատրած են, թէ նշեալ ծովուն սառոյցները գրեթէ ամբողջութեամբ հալած են ընդհանրական ջերմացման պատճառով, ինչ որ մղած է բեւեռային արջը` ցամաք հասնելու համար այդքան երկար տարածութիւն լողալու:

Մասնագէտնեը ըսած են, թէ ընդհանրական ջերմացումը հետզհետէ կը դժուարացնէ էգ բեւեռային արջերուն ճամբորդութիւնը, քանի որ անոնք ցամաք հասնելու համար ստիպուած կ՛ըլլան օրեր շարունակ շատ երկար տարածութիւններ լողալ:

Անոնք գտած են, թէ ամէնէն երկար տարածութիւնը լողացած էգ բեւեռային արջին ձագը արդէն իսկ սատկած է ջուրին մէջ` շատ հաւանաբար երկար ատեն պաղ ջուրերուն մէջ մնալուն պատճառով: Իսկ էգ արջին ծանրութիւնը նուազած է քսաներկու առ հարիւր համեմատութեամբ` ինը օր գրեթէ առանց սնունդի մնալուն եւ շարունակ լողալուն պատճառով:

ՁԱԳԵՐԸ ՉԵՆ ԴԻՄԱՆԱՐ ԵՐԿԱՐ
ՏԱՐԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ ԼՈՂԱԼՈՒ…

Բեւեռային արջերուն ուսումնասիրութիւնը գլխաւորող ամերիկացի մասնագէտ Սթիվըն Ամսթրափ ըսած է, թէ անոնց եղափոխական պատմութեան մէջ գրեթէ չէ պատահած, որ անոնք լողացած ըլլան այդքան ընդարձակ տարածութիւններ` նկատի ունենալով, որ անոնց ապրած ծովերուն ու ովկիանոսներուն մակերեսները գրեթէ մեծամասնութեամբ ծածկուած եղած են սառոյցներով:

Մասնագէտները գտած են նաեւ, թէ այլ էգ բեւեռային արջ մը լողացած է աւելի քան տասներկու օր, սակայն անիկա իր ճամբորդութեան ընթացքին գտած է սառոյցներ եւ կարճ ատեն մը հանգչած է անոնց վրայ:

Մասնագէտները 2004-2009-ին վաթսունութ էգ բեւեռային արջերու վիզին անցուցած են յատուկ սարք մը` ուսումնասիրելու համար անոնց շարժումները: Նշեալ սարքին միջոցով անոնք կրցած են չափել ջուրին մէջ արջերուն անցուցած ժամանակը:

Ուսումնասիրութիւնը կատարող մասնագէտներէն` ալասքացի անասնագէտ Ճորճ Տըրնըր ըսած է, թէ ա՛յն արջերուն մօտ, որոնք համեմատաբար աւելի երկար տարածութիւններ (աւելի քան յիսուն քիլոմեթր) լողացած են, շատ աւելի բարձր եղած է անոնց ձագերուն սատկելու վտանգին տարողութիւնը:

Այսպէս, օրինակ, ուսումնասիրութեան մէջ նկատի առնուած էգ բեւեռային արջերէն տասնմէկն իրենց ձագերով ճամբայ ելած են` երկար տարածութիւններ լողալով: Նշեալ ձագերէն հինգն սատկած է ջուրերուն մէջ, եւ վեցն միայն ցամաք հասած է:

Մասնագէտ Տըրնըր բացատրած է, թէ մինչեւ 1995, ջուրերուն մակերեսը ծածկող սառոյցները ընդհանրապէս պահպանուած մնացած են ամրան` Պոֆորթ ծովուն ծովեզերեայ աւազուտ յատակին երկայնքին, ինչ որ նպաստած է, որ բեւեռային արջերը կարենան այդտեղերը մեծ թիւով ապրող փոկեր որսալ: Սակայն մօտաւորապէս տասնվեց տարիէ ի վեր այդ ծովեզերեայ սառոյցները կը հալին ամրան` մինչեւ հարիւրաւոր քիլոմեթր դէպի ծովուն խորերը նահանջելով` այդպիսով դժուարացնելով բեւեռային արջերուն ցամաք հասնիլն ու փոկեր որսալը:

ԸՆԴՀԱՆՐԱԿԱՆ ՋԵՐՄԱՑՈՒՄԸ ԿԸ ՍՊԱՌՆԱՅ
ԲԵՒԵՌԱՅԻՆ ԱՐՋԵՐՈՒՆ ԳՈՅՈՒԹԵԱՆ

Մասնագէտներուն համաձայն, երկար ատենէ ի վեր սառոյցներով ծածկուած ծովերուն ու ովկիանոսներուն սառոյցները, որոնք արդէն իսկ քանի մը տարիէ ի վեր սկսած են հալիլ արտասովոր արագութեամբ, յաջորդող տասնամեակներուն պիտի շարունակեն հալիլ միեւնոյն թափով: Հետեւաբար նման պայմաններու մէջ բեւեռային արջերը պիտի ստիպուին լողալ հսկայ տարածութիւններ` ցամաք հասնելու համար:

Ինչ կը վերաբերի անոնց ձագերուն, ապա անոնց թիւը հետզհետէ պիտի նուազի, քանի որ անոնց մեծ մասը պիտի չկարենայ տոկալ պաղ ջուրերուն ստեղծած պայմաններուն:

Մասնագէտները նշած են նաեւ, որ բեւեռային արջերուն ձագերը շատ հաւանաբար խեղդուին ջուրերուն մէջ, ինչպէս նաեւ գրեթէ սառած ջուրերը կրնան այնքա՛ն ուշագրաւ կերպով վնասել անոնց մարմնին մէջ տեղի ունեցող փոխարկական աշխատանքներուն, որ նոյնիսկ եթէ անոնք ցամաք հասնին, ապա կրնան կարճ ատեն ետք սատկիլ:

Անշուշտ նման երեւոյթներ կրնան ուշագրաւ կերպով նուազեցնել բեւեռային արջերուն թիւը եւ հետզհետէ սպառնալ անոնց գոյութեան:

Պատրաստեց՝ ՍԻՐՈՒՆ ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

Օգտատործուած աղբիւր՝
«Նեշընըլ Ճիոկրաֆիք»

Share this Article
CATEGORIES