ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՊԱՏԵՐԱԶՄ…

Մեր եւ մեր դրացի, բայց թշնամի ժողովուրդներուն միջեւ մշակութային պատերազմը շատո՜նց, շա՜տ կանուխէն սկսած է: Անոնք` թուրքերն ու ազերիները, մշակութային պատերազմ կը մղեն իբրեւ Ցեղասպանութեան շարունակութիւն եւ ամբողջացում, իսկ մենք կը դիմադրենք իբրեւ վերապրելու տենչ եւ գոյատեւման միջոց:

Սակայն տարբերութիւնը այն է, որ անոնց պայքարը ծրագրուած եւ ուսումնասիրուած է իր նրբութիւններով հանդերձ, իսկ մենք տարերայնօրէն կը շարժինք ու կը վստահինք մեր բնազդին:

Վերջերս հայրենիքի մէջ ի վերջոյ մշակութային զօրականչ հնչեցուցին, որովհետեւ այս հարցով անդունդի եզրին հասած կը թուինք ըլլալ:

Սրտի ամենայն գոհունակութեամբ, մեր թշնամիները իւրացնելէ ետք մշակութային տարբեր տեսակի մեր գանձերը, այսօր անոնք թիրախ դարձուցած են մեր ժամանակակից մտքի ստեղծագործական ուժը` մեր ժամանակակից մշակոյթը հայրենիքի մէջ թէ դուրս: Օրինակները բազմազան են ու բազմաթիւ…:

Իսկ մենք ոչ միայն չենք անդրադառնար կատարուածին վտանգի լրջութեան ու հակադարձել, այլեւ երբեմն մեր ձեռքերով իսկ ջուր կը լեցնենք անոնց ջաղացքին:

Հայրենի «Մշակութային զօրականչ»ը տեղին է եւ մեկին: Տեղի անձկութեան պատճառով ստորեւ կու տանք կարգ մը կարծիքներ միայն` քաղելով զայն «Էքոնոմիկա» պարբերականի 2011-ի թիւ 1-էն:

Ցանկալի պիտի ըլլար, որ սփիւռքահայ մտաւորականները եւս այս հրատապ ու կենսական հարցը քննարկեն հանգամանօրէն եւ հրապարակաւ:

ՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ԶՕՐԱԿԱՆՉ

Տարբեր միջավայրերում տարբեր առիթներով երկու հայ մարդ իրար կողքի յայտնուելով` շատ սահուն, աննկատ մի պահի անցում են կատարում դէպի ազգային խնդիրների ոլորտը: Տագնապը, անհանգստութիւնը, քննադատութիւնը ամէնուր եւ ամէնքի մէջ են: Կարեւոր ինչ-որ բան այնպէս չէ, խայտառակ բարքեր են ի յայտ եկել, մենք չենք ճանաչում մեզ ու մեր երկիրը: Վտանգի զգացողութիւնը առայժմ մէկը միւսի հետ կիսուելու մակարդակի վրայ է: Բոլորն սպասում են վերեւների նախաձեռնութիւններին ու գործողութիւններին, փոթորկայոյզ ալիքի նման լուրեր են բերանից բերան պտտւում, թէ հայոց գիւղեր են իրենց գիւղապետերի գլխաւորութեամբ տեղափոխւում ռուսական Սիպիրը շէնացնելու, որ անտղամարդ մնացած հայ աղջիկները պարսիկներից երեխայ են ունենում, որ հեռուստատեսութիւնը ազգը աստիճանական քայքայման հասցնելու գնով հարստացնում է նրա սեփականատէրերին…

Մշակութային զօրականչ է այս ամբողջ տագնապը…

Կլոր սեղանի շուրջ հաւաքուել են Հայաստանի նկարիչների միութեան նախագահ Կարէն Աղամեանը, բանաստեղծ, նկարիչ Սվետլանա Յակոբեանը, Ցեղասպանութեան թանգարան հիմնարկի տնօրէն Հայկ Դեմոյեանը, յօրինող, կոմիտասագէտ Արթուր Շահնազարեանը, բանաստեղծ, իրաւաբան Սուրէն Գրիգորը, Հայաստանի կրթութեան նախարարութեան կրթութեան ազգային հիմնարկի մանկավարժութեան գիտահետազօտական բաժնի վարիչ, «Մանկավարժութիւն» ամսագրի պատասխանատու քարտուղար Սարգիս Գալոյեանը:

ՍՈՒՐԷՆ ԳՐԻԳՈՐ.- Մշակոյթը եւ կրթութիւնը մարդու ստեղծած այն գործիքներն են, որոնք բոլոր ժամանակներում էլ ծառայել են որպէս ինքնաճանաչման ինքնակատարելագործման, իր տեսակայնութիւնն ապահովելու, համախմբելու գործիք: Մշակոյթն է, որ ձեւաւորում է ազգային տեսակային միասնութեան հասկացողութիւնը: Այս մտածողութիւնը մեզ մօտ կտրտուեց, որովհետեւ չկարեւորեցինք մենք ազգային կառուցուածքի առանձնայատկութիւնը` համայնքային բազմազանութիւնը: Թերեւս մենք պատրաստ չէինք միանգամից ընկալել եւ կողմնորոշուել այդ իրավիճակում, որովհետեւ համայնքային մշակութային իւրօրինակ խնդիրներ ունէինք` սկսած իսլամական համայնքից, քրիստոնէութեան համայնքի մէջ` կաթոլիկական, բողոքական, աւետարանչական եւ այլ խմբաւորումներում, ունենք լատինախօս եկեղեցի, այլ համակարգերում ունենք արաբախօսներ, քրտախօսներ, թրքախօսներ, բարբառախօսներ, լատինախօսներ, տարբեր համայնքներում ունենք նաեւ կիսաարմատներ… ահա այս բազմազանութիւնն է մեծ խոչընդոտ միասնանալու ճանապարհին: Մեր պետական քաղաքականութեան մէջ այս բաղադրիչը չնկատելը, նրա մէջ չխորանալը եւ այն կրթամշակութային համակարգում չներառելը բերեց նաեւ այսօրուայ այն վիճակին, որ մարդիկ անյարմարաւէտութեան, դժգոհութեան պատճառներ են ունենում, շատ արագ կարող են երկիրը թողնել, դատարկել տարածքը: Կայացած եւ ոչ խնդրայարոյց այլ համակարգերում ապրելով` որպէս մարդկային տեսակներ նրանք կարողանում են իրենց մարդկային, անհատական յատկանիշներով ասպարէզ ունենալ, իսկ որպէս ցեղային տեսակ նրանք շատ արագ կտրւում են իրենց երկրից: Տեղափոխուելով այլ համակարգեր` փորձում են այնտեղ ստեղծել իրենց ազգային միջավայրերը, դրանք կառուցելով լեզուի, ազգային դպրոցի, եկեղեցու շուրջ: Այս առումով մշակութային խնդիրը եւ մշակութային զօրականչը ինչու եմ կարեւորում: Մենք այն ժողովուրդն ենք, որ տարել է Ցեղասպանութեան արհաւիրքները, ինչը համապատասխան միջազգային գնահատական չի ստացել առ այսօր, ինչպէս նաեւ բարոյական եւ նիւթական հատուցման համակարգի մէջ չի մտել: Աւելի՛ն. այն ժողովուրդը, որն իրականացրել է այդ ոճրագործութիւնը, շարունակում է խորացնել այն իր պահուածքով, յոխորտանքով, աշխարհի աչքի առաջ` սահմանները փակելով եւ տնտեսական շրջափակմամբ, աջակցելով իր ցեղակցի նկրտումներին: Կարճ ասած` այսօրուայ վիճակով քաղաքակրթական մակարդակի է հասցուել ջարդը: Դիտարկելով տարածքը, որում մենք ենք գտնւում, տեսնում ենք, որ շարունակական խնդիրների մէջ ենք առնուազն նրանցից երեքի հետ: Վրաստանը մեր դէմ քաղաքակրթական պատերազմի մէջ է, Ազրպէյճանը մեզ յայտնի բոլոր ռազմական, գաղափարախօսական, տնտեսական կարողականութեամբ մեր դէմ պատերազմում է, Թուրքիան ամբողջ յետ 15-թուականեան ժամանակաշրջանում մեզ համարելով որպէս իր ծրագրերին խանգարող երկիր, բազմաթիւ մեթոտներով բիւրեղացրել է մեր դէմ մղուող պատերազմը` անգամ դեղագործական, սննդային միջոցներով վտանգելով մեր անվտանգութիւնը: Մեր առեւտրականներին շահագրգռում են, պարտքով, առանց վճարի ապրանք են տալիս, որպէսզի նրանք բերեն այստեղ վաճառեն, ինչը ստուգելու դէպքում, չի բացառւում, վտանգաւոր կարող է լինել մեր առողջութեան համար:

ՍԱՐԳԻՍ ԳԱԼՈՅԵԱՆ.- Մեր հիմնական հիւանդութիւնը մասնատուածութիւնն է: Ազգը միաւորելու, նրա հոգեւոր ներուժը մի միասնական նպատակի ծառայեցնելու մտաւորականութեան բոլոր փորձերն ապարդիւն են անցնում: Այս երեւոյթի հիմնական պատճառը երկրում տիրող ընկերային անարդարութիւնն է: Մի պետութեան մէջ, ուր օրէնքն ու օրինականութիւնը չեն յարգւում, մարդու վարքը չի կարող ընկերային ուղղուածութիւն ունենալ: Դպրոցը չի կարող մատաղ սերնդին հայրենասէր դարձնել, մայրենի լեզուի, գիտութեան ու կրթութեան հանդէպ յարգանք ներշնչել, եթէ առօրեայ կեանքում նա այլ իրողութիւն է տեսնում, եթէ այլ իրականութեան մէջ է ապրում: Մշակութային այն արժէքները, որոնց ակամայ հաղորդակից է դառնում ժամանակակից դեռահասը` ի չիք են դարձնում ազգային դաստիարակութեան ամէն մի յոյս:

Ընկերային անարդարութիւնն, իր հերթին, եթէ կիսով չափ պայմանաւորուած է հայ մարդուն բնորոշ ինչ-ինչ թերութիւններով («Որտեղ հաց, այնտեղ կաց»ը մենք ենք յօրինել), ապա իր միւս կէսով «պարտական» է համաշխարհայնացման գործընթացներին: Աշխարհն ընթանում է քաղաքական, տնտեսական, կրթական ու մշակութային գործընթացների միասնացման եւ, ուրեմն, ազգային առանձնայատկութիւնների համահարթման ճանապարհով: Սա իրատեսական գործընթաց է, որին դիմակայելն անիմաստ է: Սակայն, վերլուծել գործընթացների էութիւնը, տեսանելի դարձնել առկայ մարտահրաւէրները, հասկանալ իր երկրի տեղն ու դերը եւ նրան սպասուելիք հեռանկարը միաւորուող աշխարհում անհրաժեշտ է:

Մշակոյթի ու կրթութեան ազատականացումը, դրանց միաւորումը համաշխարհային կրթական տարածութեանը, իրողութիւն են դարձնում մի երեւոյթ, որն ըստ էութեան, երկսայրի սուր է: Մեզ ներքաշելով յախուռն ու սրընթաց զարգացումների շրջապտոյտի մէջ, ինչն ինքնին դրական երեւոյթ է, համաշխարհայնացումը սպառնում է ոչնչացնել մեր ինքնութիւնը, դիմազրկել մեզ: Այսօր արդէն մենք մեր ազգային մտածելակերպի, մեր մշակութային նոյնականութեան, մեր լեզուի ու հաւատի զգալի  կորուստներ ենք արձանագրում:

Այսպիսով, գործնական խնդիրը մեր բարեկեցութեան ապահովումն է գումարած մեր ինքնութեան պահպանման ու ծաւալման ապահովումը: Սրանք իրականութիւն դարձնելու համար անհրաժեշտ են ամբողջ ժողովրդի հաւաքական ջանքերը: Իսկ ժողովուրդը միասնական է դառնում եթէ կայ ընդհանուր իտէալ: Այդպիսի իտէալ կարող է կառուցուել լեզուի, հաւատի, պատմական հայրենիքի գաղափարների վրայ: Գաղափարներ, որոնք հասարակ մարդու համար վերացական չեն եւ յուզական խոր նստուածքներ ունեն նրա հոգեկանում:

ԿԱՐԷՆ ԱՂԱՄԵԱՆ.– Մշակութային ոլորտի կարեւոր բաղադրիչներից մէկը կերպարուեստն է: Ուզում եմ շատ կոնկրետ օրինակով ցոյց տալ, թէ ինչպէս են փորձում խեղաթիւրել հասարակական կարծիքը: Վերջերս կասկադի տարածքում տեղադրել են արձաններ, որոնք եթէ իրատեսութեամբ նայենք, արուեստի տեսակէտից պրիմիտիւ, անշնորհք բաներ են: Արուեստի հետ որեւէ առնչութիւն չունեն, բայց մեր ժողովրդին մատուցւում են որպէս իրական արուեստ: Երիտասարդին էլ ասում են` գիտես, այս կապիկը արժէ 5 միլիոն տոլար: Ու սա դառնում է ուղեցոյց: Սրանով սպաննում են այն հիմքերը, որ մենք ունենք թէկուզ կերպարուեստի մէջ: Հիմա թէ սա ինչպէ՞ս է ստացւում, չգիտեմ: Ո՞վ է մեզ լսելու, չգիտեմ, գուցէ լսի միայն այն թշնամի՞ն, որը յատուկ արել է այս բանը: Եւ հասկանայ, որ մենք մտահոգ ենք: Բայց չէ որ մենք պետութիւն ենք վերջիվերջոյ, ուր է այն կառոյցը, ոը պէտք է մեզ պաշտպանի նման ոտնձգութիւններից, որոնք քանդում են մեր հիմքերը: Սա ընդամէնը կերպարուեստի մի փոքր հատուած է, բայց եթէ հիմա սկսեմ խօսել հեռուստատեսութիւնից, թէ ինչ աւերածութիւններ է անում այդ եթեր կոչուածը: Ճիշդն ասած` յոգնել ենք խօսելուց: Լսել չեն ուզում, փող են աշխատում: Մի բանի հետ համաձայն չեմ, որ ասում ենք, թէ հայ ազգը չի կարողանում պետականութիւն ունենալ, պետական մտածելակերպ չունի: Բացարձակապէս համաձայն չեմ: Ես ծնուել եմ 40-ականներին եւ կրթուել եմ որպէս պետականամէտ անձ: Իմ սերնդակիցներն էին, որ 80-ականներին ցոյց տուեցին, որ մեր ազգը շատ լաւ էլ հասկանում է, թէ ինչ է նշանակում պետական մտածողութիւնը: Կար հայրենասէր հայ մարդ կրթելու ու դաստիարակելու մոտելը: Պատերազմի մասնակիցները սովետական գրականութեամբ, ձայնասփիւռով, դպրոցում, թատրոնում դաստիարակութիւն եւ կրթութիւն ստացած հայեր էին: Այսինքն այդ մոտելը կար, ինչը մենք փչացրինք, ու նստել, մտածում ենք, թէ ինչ անենք, բարեգործութիւնից ենք խօսում: Շատ թոյլ հանգամանքներ են եւ բարեգործութիւն կոչուածը, եւ այսպիսի խօսակցութիւնները: Ես չեմ տեսնում ամենակարեւորը` պետական այն բռունցքը, հիմքը, որը մեզ նորից կը վերադարձնի թէկուզ իմ սերնդակիցների ժամանակաշրջանին:

Եթէ բռունցքը չկայ, ժամանակ ենք կորցնում: Նման կարեւոր բաները կամաց-կամաց չեն ստացւում, ինքնահոսի մատնուելով` ճիշդ ընթացքից շեղւում են: Վտանգաւոր վիճակ է ստեղծուել: Մարդ կրթելու, լաւ կերպար ստանալու մասին խօսելիս ես տագնապ ունեմ, որ շատ շուտով կը գայ այն ժամանակը, որ այդ գործը իրականացնելու ունակ ծինային կեդրոնը այլեւս չի լինի: Ո՞ւմ կրթելու եւ դաստիարակելու մասին պիտի խօսենք: Տեսէք, թէ քանակապէս ինչ է կատարւում: Բոլորս էլ կարող ենք յիշել, թէ միայն այս տարի քանի անգամ ենք թաղման գնացել: Բայց երեխայի ծնունդ շնորհաւորելու առիթները գնալով նուազում են: Դիսոնանս է առաջացել: Ինչի մասին ենք խօսում, եթէ չենք ունենալու այն մարդը, ում մասին ուզում ենք մտածել: Սա արդէն դարձեալ ուրիշ խնդիր է` արտահոսքը: Չինաստանը թող ունենայ այդ արտահոսքը, նա դրանով աշխարհով մէկ տարածւում է: Ո՞րն է ժողովրդի այն անհրաժեշտ քանակութիւնը, որից եթէ պակասի, երկիրը վտանգաւոր սահմանագծի վրայ է յայտնւում: Ինչո՞ւ ենք ուրախանում, որ սփիւռք ունենք: Սփիւռքը ձուլուելու, անհետանալու է, Հայաստանում է հայի ապագան: Ուրախանում ենք, որ Ռուսաստանում եկեղեցի են կառուցում, յետո՞յ ինչ, Հնդկաստանում էլ եկեղեցիներ էինք կառուցել, յետոյ ինչ: Դա մեզ ի՞նչ: Դա որպէս զբօսաշրջային խայծ մնաց այն երկրի համար, որտեղ կառուցել էին իբր հայկական ազգային դիմագիծը պահպանելու միջոց: Ես այսօր լուծելի մի քանի խնդիրների վրայ եմ սեւեռում մեր ուշադրութիւնը: Ամենակարեւորը` քանակը: Խթանում ծնելիութեան բարձրացմանը: Պետականօրէն: Կամ` ներգրաւելով նաեւ սփիւռքը: Սփիւռքը պիտի հասկանայ, որ եթէ կորցնում է այս հայրենիքը, նա այլեւս սփիւռքահայ չէ: Գոնէ այդքանով նա պիտի հասկանայ իր դերակատարութիւնը Հայաստան երկրի համար: Ծնելիութեան զօրակոչ է պէտք յայտարարել հայութեան համար: Մեր հարեւան երկրները բազմակնութիւն ունեն: Ես չեմ ցանկանում դա քարոզել, դա բարդ խնդիր է, թող կանայք ասեն: Թէպէտ` այնքան հեշտ է փոխել հանրային կարծիքը, եթէ անհրաժեշտութիւն է առաջանում: Մի մասնագէտ ինձ ասաց, որ Հայաստանում այսօր կայ 30-40 տարեկան շուրջ 50 հազար կին, որոնք չեն ամուսնացել, այսինքն սերունդ չեն տալու: Այսինքն նուազագոյնը 50 հազար երեխայ չի ծնուել, իսկ դա 25 հազարանոց բանակ է: Սա լրջագոյն պետական կարեւորութեան խնդիր է, մենք կորցնում ենք եւ կորցնելու ենք մեր ներուժը, մենք մարդ չենք ունենալու, ում կրթելու եւ դաստիարակելու ենք:

ՅՈՎԻԿ ՄՈՒՍԱՅԷԼԵԱՆ.- Մենք եկանք հասանք մի նիւթի, որը առաւել կարեւոր դարձրեց հարցադրումը, որովհետեւ մշակոյթը առանց մարդկային անհատի` արդէն մշակոյթ չէ: Հետաքրքրիր զարգացում ունեցաւ մեր զրոյցը: Եթէ մենք այսօր վերարտադրութեան խնդիր ունենք, որը այժմ չենք լուծում, վաղը մշակութային կամ որեւէ այլ լուրջ միջոցառում չի կարող դրա տեղը հանել: Ղարաբաղում Լեւոն Հայրապետեանը մեծ գործի նախաձեռնեց, ընտանիքներ ստեղծելու, հարսանիքներ անելու եւ ծնուած երեխաների համար երիտասարդ ընտանիքներին նիւթական աջակցութիւն ցուցաբերելու առումով: Բարեգործութիւնից ենք խօսում, հիմա սա բարեգործութիւն անուանե՞նք: Եթէ Լեւոն Հայրապետեանը մեծահարուստ լինելով հանդերձ, ի սկզբանէ մտածել է, թէ ինչ որոշակի գործով օգնի Արցախին, ինչո՞ւ պետական լուրջ ծրագրով հնարաւոր չէ անել նոյնը ողջ Հայաստանի համար: Նրան գաղափարը յուշել են, թէ ինքն է եկել այդ եզրայանգմանը, յամենայնդէպս, չափազանց կարեւոր խնդիր է իրականացրել հէնց միայն ինքը` մէկ հայ մարդը: Եթէ 50 հազար չամուսնացած կանայք ունենք, թերեւս  պէտք է դրուի նրանց մանկածութեան պատասխանատուութեան հարցը: Մեզ նման երկրի համար շատ մեծ շռայլութիւն է այս խնդրի հանդէպ անտարբեր մնալը: Չենք կարող արհեստական բեղմնաւորման, թէ մէկ այլ ճանապարհով խնդիրը լուծելու շարժում յայտարարել: Բայց որ պէտք է զօրականչ հնչեցնել, անկասկած է: Բայց մենք բաւականաչափ մեծահարուստներ ունենք, որոնք բաւարարւում են այս կամ դպրոցին մէկ կամ մի քանի համակարգիչներ նուիրելով: Արտերկրում մեծահարուստները սովորոյթ չունեն իրենց անունը հրապարակել որեւէ հանրային նախաձեռնութեան առիթով: Շատ տարիներ յետոյ ինչ-որ ձեւով երեւում է նրա անունը: Օրինակ, Միացեալ Նահանգներում մէկը 200 միլիոն տոլար էր նուիրել մարզադաշտ կառուցելու համար եւ խստիւ պատուիրել էր իր անունը չհրապարակել: Գրգորեանը անընդհատ ասում էր` իր անունը մի՛ տուէք, իմ արածը մի բանի չի: Համաձայն եմ, պէտք է ձեւաւորել մի մթնոլորտ, որ բարեգործութիւնը չթմբկահարուի: Բայց երբ մեծահարուստը ազգանուէր գործ է անում, կարողանանք յարգել նրան: Անցնող տարի Լիզպոնում էի եւ հպարտութեան մեծ զգացում էի տածում Կիւլպենկեանի արձանի մօտ, երբ տեսնում էի, թէ փորթուգալցիները ինչ մեծ ակնածանքով են այդ մարդու հանդէպ լցուած: Արձանը հէնց Լիզպոնի կենտրոնում է, թանգարանի կողքին: Զբօսաշրջային ուղեցոյցում այդ թանգարանը 2-րդը, թէ 3-րդն է: Մենք մեծահարուստի գնահատականի մշակոյթը չունենք: Գործարարների միութիւնը Մանթաշեանցի մասին գրքի շնորհահանդէսն էր կազմակերպել, ոչ մի հեռուստաընկերութիւն ժամանակ չէր տրամադրել գալ եւ այդ մարդու մասին նիւթ պատրաստել ու հանրութեանը ներկայացնել: Այսօրուայ մեծահարուստների վերաբերեալ էլ թերահաւատութիւն կայ, մարդիկ չեն հաւատում, թէ նրանք կարող են առանց շահի որեւէ հանրային կարեւորութեան գործի մասնակից լինել: Մարդիկ չեն կարողանում թացը չորից զանազանել` ով է բարեգործ, ով է գրականութեան, գիտութեան եւ արուեստների պաշտպան, ով է բարերար: Չկայ տարբերակումը: Հիմա եթէ իսկապէս նման շարժում սկսուի` ծնելիութեան զօրակոչ, եւ նորածիններին մեծացնելու գործին մասնակից դառնան նաեւ մեծահարուստները: Չեմ հաւատում, թէ երկրի ղեկավարները մտահոգ չեն այդ խնդրով: Նախաձեռնութիւնը գուցէ պէտք է ներքեւից գայ: Զարմանալի է, որ Լեւոն Հայրապետեանի օրինակը վարակիչ չի եղել միւս մեծահարուստների համար:

ՀԱՅԿ ԴԵՄՈՅԵԱՆ.- Խ. Միութեան ժամանակ հերոսուհի մայր հասկացողութիւն կար: Մեր երկրում հիմա կա՞յ նման մրցանակ: Պետութեան կողմից բազմազաւակ մօրը խրախուսող այս մրցանակը կա՞յ: Դա արուեց Համաշխարհային Բ. պատերազմից յետոյ` հէնց ծնելիութիւնը խրախուսելու նպատակով: Հիմա դառնանք մշակութային ինքնութեանը: Մենք հիմա ականատես ենք լինում մի գործընթացի, որը բաւական վտանգաւոր եմ համարում, եւ ինքս այն անուանում եմ ինքնութեան տրոհման գործընթաց: Դա տեղի է ունենում ինքնին, շատ դէպքերում ակամայ մասնակից ենք դառնում նաեւ մենք, ինչպէս նաեւ դա ուղղորդուած կերպով իրականացւում է դրսից: Ինչ է ենթադրում դա. ազգային, մշակութային ինքնութեան գունազարդում, որի վրայ է ազգը յենւում որպէս մշակոյթ: Ստեղծում եմ բաժանարար գծեր, այդ գործին նաեւ մասնակից ենք դառնում մենք` կուսակցութիւնների, առանձին անհատ-առաջնորդների, հասարակական կազմակերպութիւնների միջոցով: Չկայ միաւորիչ ինքնութիւնը: Միայն կայ այդ ինքնութիւնը բաղդատող, տրոհող գործունէութիւն: Նոյնիսկ Ցեղասպանութեան յիշողութիւնը, որը պիտի դառնար թերեւս միակ միաւորիչը, թէկուզ ինչ-որ առանցքի շուրջ համախմբելով ժողովրդին, ահա, նոյնիսկ Ցեղասպանութեան վերապրումի մէջ դրւում են բաժանարար գծեր. օրինակ, սփիւռքում ասում են` մենք ենք Ցեղասպանութեան զոհը, դուք ի՞նչ իրաւունքով էք փաստաթուղթ ստորագրում: Ի՞նչ քաղաքականութիւն ենք մենք իրականացնում, եթէ, ի հարկէ, իրականացնում ենք: Որպէս այդպիսին` ոչ մի քաղաքականութիւն էլ չկայ: Առաջին հերթին պէտք է այդ հայեցակարգը նպատակաուղղուած լինէր արժեհամակարգի յստակեցմանը, որը պէտք է կրթական համակարգում արուէր: Ձեւական, որեւէ արդիւնքի չբերող նախաձեռնութիւններ են իրականացւում, օրինակ, «Մէկ ազգ, մէկ մշակոյթ»: Այս նշանաբանը ինքնին ոչ միայն հակագիտական է, այլեւ որեւէ քննութիւն չի բռնում, այնքան անհեթեթ է: Ուզում ենք մէկ զսպաշապիկի տակ հաւաքել, արհեստականօրէն մտցնել մշակութային բազմազանութիւնը: Ահա եւս մէկ բաժանարար գործ, փոխանակ միաւորիչ լինելու: Կապուած` մշակութային պատերազմի հետ: Ցանկացած տեղեկատուական պատերազմ, որ վարում են մեր դէմ, մշակութային պատերազմ է: Պատահական չէ, որ այսօր սլաքներն ուղղել են Էջմիածնի դէմ եւ այժմ էլ այն են համարում ազրպէյճանական, կամ, որ ցանկացած եկեղեցու հանդէպ ով ասես կարող է ոտնձգութիւն անել: Իրենք էլ գիտեն, որ յիմարութիւն են ասում, բայց կարեւորը գրել, տպելն է: Վրացիների հետ կապուած մշակութային հակադրութիւն կայ: Նրանք ձգտում են բոլոր առումներով վեր դասել վրացական մշակոյթը, վրացական ինքնութիւնը, իսկ մենք ամէն անգամ վրացի տեսնելուց ասում ենք, որ վրաց տառերը Մաշտոցն է ստեղծել: Հարեւան կամ ոչ հարեւան ազգերի հետ շփուելիս կարծես թէ միտումնաւոր ազգային լուրջ արժէքները ծիծաղի, հեգնանքի աստիճանի արժեզրկելու միտումն ունենք: «Տաշիր» համերգը դասական օրինակ է, որը ցոյց է տալիս, թէ ի՛նչ արժէքների դաւանանք է քարոզւում նաեւ մեզ համար ու ինչպիսի արժէքներ կրող ենք մեզ ներկայացնում դրսի համար: Իսկ «Եւրոտեսիլ»ը ես անուանում եմ ազգը ապրեցնել «Եւրոտեսիլ»ով: Այսինքն մէկը վերջանում է, ապրում ենք միւսի ռեժիմով, այդպէս մեզ ապրեցնում են, այդպէս է գծւում դրսում: Լսում ենք, որ մշակոյթի նախարարութեան այս կամ այն ստորաբաժանումում վերահսկիչի ստուգումների արդիւնքում ինչ-որ վատ բացայայտումներ են եղել: Դա եւս մեր մշակոյթի դէմ ուղղուած ոտնձգութիւն է, քանի որ խարխլում է այդ ոլորտը համակարգող պետական կառոյցի հանդէպ յարգանքն ու վստահութիւնը: Սփիւռքում աղէտալի է իրավիճակը: Խօսել հայապահպանութեան, մշակոյթին վերաբերող բարձր գաղափարներից, հնարաւոր չէ: Կրթական համալիրներում հնացած արժեհամակարգ, հնացած պատկերագրութիւն, շատ անգամ նոյնիսկ` վտանգաւոր լեզուամտածողութիւն: Չկայ ազգային արդիականացման մօտեցում: Մենք այսօր կռիւ ենք տալիս կրթական համակարգը առաւել բարձր մակարդակի վրայ դնելու համար, շատ լաւ, բայց ո՞ւմ համար ենք դա անում: 20 տարի է Հայաստանից ուղղակի ջրմուղի պէս տանում են մեր քաղաքացուն: Ստեղծում են պայմաններ, որ նա երբեք յետդարձի մասին չմտածի: Մենք դառնում ենք նուիրաբերած ազգ: 4 հազարամեայ պետականութեան, 1700-ամեայ քրիստոնէական մշակոյթի տէր երկիր ենք, բայց չունենք մշակուած ռազմավարութիւն ժամանակակից մարտահրաւէրներին դիմանալու համար: Մշակութային տարբեր իրադարձութիւնների վրայ էլ մեծ փառի նման նստում են մարզադաշտերում անցկացուող միջոցառումները: Չունենք մերօրեայ բանաստեղծը, գրողը, ժապաւէն նկարողը, ժապաւէնը դեռ չնկարած` արդէն Քաննի գորգն է պատկերացւում: Համատարած ճգնաժամային երեւոյթ է, որպէս մշակութաբանութիւն եւ ազգագրութիւն ուսումնասիրած մարդ` կ՛ասեմ, որ յետադարձ շարժում էլ չենք ունենալու, որովհետեւ այսօր մենք հաշտւում ենք ամէնի ինչի հետ, հաշտուել ենք, որ տեսակների եւ ընկերային դերերը խեղուել են, հաշտուել ենք, որ հայ աղջիկները պիտի գնան Թուրքիա եւ հազար ներողութիւն, որ միասեռականները գիշերը պէտք է կանգնեն փողոցներում եւ նրանց կողքին որպէս պահապան` ոստիկան պիտի կանգնի, այսինքն խրախուսւում է այդ այլանդակութիւնը, եւ նրանք քաղաքի կենտրոնում հանգիստ ու յաղթական քայլում են: Մեզ պարտադրւում է հաշտուողականութիւն, քիչ-քիչ, քայքայման յաջորդական փուլերով` առաջ ենք գնում: Կարճ ժամանակ անց մեզ այլեւ չեն փրկի ո՛չ Մատենադարանը, ո՛չ մշակութային ժառանգութիւնները, ամէնը կը դառնայ երեւակայական:

«Էկոնոմիկա», 2011, թիւ 1

(Շար. 1)

Share this Article
CATEGORIES