ՀԱՅԵՐԸ ԻՆՉՊԷ՞Ս ԿԸ ՏԵՍՆԵՆ ԱՐԴԱՐՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԲԱՐԳԱՒԱՃՈՒՄ ԿՈՒՍԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ

14 օգոստոսին Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը (ԱԲԿ), որ 2002 թուականէն ի վեր կը գլխաւորէ կառավարութիւնը, տօնեց կուսակցութեան հիմնադրութեան տասնամեակը: Այս առիթով հայատառ-թրքատառ «Ակօս» շաբաթաթերթը Պոլսոյ մէջ հայ մտաւորականներէն խնդրեց անոնց կարծիքը` ԱԲԿ-ի եւ անոր գործունէութեան մասին: Ես շատ հետաքրքրական գտայ այս մտաւորականներուն պատասխանները, զորս ամփոփեցի ձեզի համար:

Անշուշտ այս կարճ պատասխանները չեն արտացոլացներ ամբողջ հայ համայնքին ունեցած տարբեր բոլոր գաղափարները: Թէեւ ատոնք կարդալէ ետք, հայ եւ այլ փոքրամասնութիւններու մտաւորականներէ քաղած իմ տպաւորութիւններս կրնամ ընդհանրացնել:

Թուրքիոյ մէջ փոքրամասնութիւնները ԱԲԿ-ի իշխանութեան ժամանակաշրջանը կը դիտեն իբրեւ բարելաւում` ժողովրդավարութեան եւ ընդհանրապէս Թուրքիոյ փոքրամասնութիւններու իրավիճակին: Սակայն անոնք կը կարծեն, որ փոքրամասնութիւններու իրավիճակին մէջ բարելաւումները սահմանափակուին որոշ մարզերու մէջ, եւ չեն արտացոլացներ ճշդուած բարեկարգումները:

Փոքրամասնութիւնները ընդհանրապէս գոհ են Էրկենեքոնի դատավարութիւններէն, մինչ յուսախաբ են Հրանդ Տինքի դատավարութենէն, որ, ըստ իրենց, միայն մակերեսը քերթած է, եւ որ իրական յանցագործները անձեռնմխելի կը մնան:

Ինչպէս աւելի կամ նուազ գիտէք, այս դիտարկումները նաեւ կ՛արտացոլացնեն իմ հասկացողութիւնս` Թուրքիոյ մէջ տեղի ունեցող զարգացումներուն վերաբերեալ:

Արուս Եումուլ

Արուս Եումուլ (Պոլսոյ Պիլկի համալսարանի դասախօս). «Ամէնէն կարեւոր զարգացումը, որ տեղի ունեցաւ ԱԲԿ-ի իշխանութեան ընթացքին, մեղմացումն է կանոնին եւ յառաջացումը` քաղաքական հնարաւորութիւններու: Պատմական լռութիւնները փոխարինուած են բազմաձայն քննարկումներով…: Ասիկա իր կարգին ոչ իսլամներուն համար բերած է հնարաւորութիւնը` աւելի ազատօրէն քննարկելու իրենց պատմութիւնը հասարակական, հանրային մարզին մէջ:

«Սակայն Քրէական օրէնսգիրքին մէջ որոշ յօդուածներ, դրոյթներ դամոկլեան սուրի նման տակաւին իրենց ստուերը կը ձգեն խօսքի ազատութեան վրայ:

«ԱԲԿ-ն նաեւ նախաձեռնեց փոքրամասնութեանց հիմնարկներու հիմնադրամներու հարցերու բարելաւման, հակառակ անոր որ այս խնդիրները ամբողջովին չեն լուծուած: Կուսակցութիւնը նաեւ քայլեր առաւ դէպի վերացումը «անտեսանելի օրէնքներու», որոնք ոչ իսլամներու մուտքը կ՛արգիլեն կառավարական վերին շրջանակներ»:

Թադէոս Պեպեք (ատամնաբուժ). «ԱԲԿ-ն այս երկրին մէջ առաջինը եղաւ` որոշ տրամաբանութիւն մը տարածող: Անոնք կարեւոր քայլեր առին ժողովրդավարութեան մէջ: Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ արձանագրութիւնները այդ նպատակով կարեւոր են: Կուսակցութիւնը նաեւ սկսաւ կարեւոր նախաձեռնութիւններու` աշխարհիկ կարգերու, քրտական խնդրին եւ Եւրոպական Միութեան անդամակցութեան համար:

«Այս նախաձեռնութիւնները նպաստաւոր եղան ամբողջ հասարակութեան համար, սակայն վերջին ընտրութեան ընթացքին կուսակցութիւնը որդեգրեց ազգայնական ճառն ու տրամաբանութիւնը: Մինչ ԱԲԿ-ն կուսակցութիւն մըն էր, որ ընդդիմացած էր սթաթուսքոյին եւ պաշտպանած` փոփոխութիւնը, սակայն այսօր ան կը վերածուի սթաթուսքօ կուսակցութեան: Եթէ ԱԲԿ շարունակէ այս ուղին, պիտի դադրի ըլլալէ յոյսը անոնց, որոնք Թուրքիոյ մէջ փոփոխութիւն կը ցանկան»:

Սողոմոն Ալճալ (ԱԲԿ-ի նախկին անդամ). Հիմնադրամներու մասին օրէնքը կրնայ վաւերացուած ըլլալ, սակայն ասիկա ուշագրաւ, յիշատակելի բան մը չէ: Կալուածները արդէն մերն էին, եւ անոնք այնպէս մը գործեցին, որ կարծես թէ մեզի նուիրատուութիւններ կը շնորհէին… «Էկեմեն Պաղըշի վերաբերմունքը շատ պատշաճ չէր, երբ ըսաւ. «Թուրքիոյ մէջ հայերը պէտք է հակադարձեն, պատասխանեն», Հայաստանի նախագահ Սերժ Սարգսեանի սխալ հասկցուած յայտարարութիւններէն ետք: Ընդհանուր առմամբ, սակայն, ԱԲԿ-ն շատ շահաւէտ եղած է դէմ առ դէմ ազատութիւններուն»:

Քայուշ կաւրիլոֆ Չալիքման

Քայուշ կաւրիլոֆ Չալիքման (Հաւասարութիւն եւ ժողովրդավարութիւն կուսակցութեան Շիշլիի շրջանի նախագահ). «Տակաւին մեծ արդիւնքներ չկան: Հիմնադրամներու մասին խօսելով (հիմնադրամներու օրէնքը. բարեսիրական հիմնադրամներ` Թուրքիոյ մէջ փոքրամասնութիւններու պատկանող), սոսկ զարգացումներ կային: Չեմ հաւատար, թէ այն, ինչ որ ԱԲԿ-ն կ՛ընէ, անկեղծ կամ իրական է»:

 

Արթին Սանտալճի (գործարար). «Եղած են ե՛ւ դրական, ե՛ւ բացասական զարգացումներ, փոփոխութիւններ, սակայն ոչ իսլամները մինչեւ հիմա խաբուած կը զգան, որովհետեւ փոքրամասնութիւն են, նոյնիսկ եթէ մենք այդ փորձառութիւնը ուղղակի չենք ապրիր: Հայաստանի հետ իւրաքանչիւր դիպաշարի, հանգրուանի ընթացքին մենք իբրեւ պատանդներ կը նկատուինք, եւ մտայնութիւն մը կայ, թէ մենք պէտք է կողմ ըլլանք: Ես այդպիսի պարտաւորութիւն չեմ զգար: Ես Էրկենեքոնի դատը շատ կարեւոր կը նկատեմ ժողովրդավարութեան զարգացման մէջ»:

Հայկօ Պաղտատ

Հայկօ Պաղտատ (հրապարակախօս). ԱԲԿ. կուսակցութեան գալով մենք շահեցանք շէնք մը, եւ երեք հողաշերտեր մեզի վերադարձուեցան: Անշարժ գոյքը, որ արդէն մերն էր, գրաւուեցաւ եւ ապա մեզի վերադարձուեցաւ: Բայց փոխարէնը մենք ասոր համար Հրանդ Տինքը կորսնցուցինք: Ես չեմ ըսեր, թէ ԱԲԿ-ն տարաւ զայն, բայց վերջերս անոնք տարին այս հողին վրայ հաստատուելու եւ մնայուն ըլլալու մեր յոյսը: Մեր այս կորուստէն ետք կառավարութիւնը այս յանցագործներուն ազատօրէն թափառելու արտօնութիւն տուաւ: Հրանդ Տինքի թիրախ դարձած ժամանակամիջոցին, Վելի Քիւչիւքը, Սեւկի Էրեներոլը եւ Քեմալ Քերփնչսիզը կային: Կառավարութիւնը այս անձերուն ոչինչ հարցուց Հրանդ Տինքին մասին, եւ ես չեմ գիտեր, որ եթէ նոյնիսկ հարցնէին, արդիւնք մը կը ստացուէ՞ր»:

Ալեքսիս Քալք («Նոր Զարթօնք» նախաձեռնութիւն). «Թէեւ կրնան որոշ զարգացումներ, փոփոխութիւններ արձանագրուած ըլլան Եւրոպական Միութեան օրէնքներու համաձայնեցուածութեան մէջ, դժբախտաբար ասոնք չարդարացուցին ակնկալութիւնները, յոյսերը եւ շատ հեռու էին միջազգային չափանիշներէն: Հիմնադրամներու, կալուածներու հարցին առնչութեամբ դրական զարգացումներէն շատեր տեղի ունեցան աւելի Մարդկային Իրաւանց Եւրոպական Ատեանի որոշում-ճնշումներու պատճառով, քան` կառավարութեան ջանքերով: ԱԲԿ-ն, իր իշխանութեան ամբողջ շրջանին չհրաժարեցաւ փոքրամասնութիւններու հանդէպ իր խտրական ուղիէն: Ատիկա յաջողեցաւ յաւելեալ խնդիրներ կուտակելու մեր արդէն իսկ ունեցածին վրայ: Պատրիարքի ընտրութեան խնդիրը ամէնէն ցայտուն օրինակն է ասոր»:

ՕՐՀԱՆ ՔԵՄԱԼ ՃԵՆԿԻԶ

«Թուտէյզ Զաման»

Share this Article
CATEGORIES