«ԿԸ ՀԱՒԱՏԱՄ, ՈՐ ԼՈՒՍԱՆԿԱՐ ՄԸ ՇԱՏ ԱՒԵԼԻ ՈՒԺ ՈՒՆԻ, ՔԱՆ` 300 ԷՋՆՈՑ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՄԸ, ԱՏՈՐ ՀԱՄԱՐ ՆԱԽԱՁԵՌՆԵՑԻ ԱՅՍ ԱՇԽԱՏԱՆՔԻՆ» «ԱԶԴԱԿ»ԻՆ Կ՛ԸՍԷ ՊԱՂՏԻԿ ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ

Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրողներու լուսանկարներ, անոնց դէմքին արտայայտութիւնները, ձեռքերուն դողը, աչքերուն մէջի սարսափելի պատկերները, Տէր Զօրը, մեր նահատակներուն հետքերը, ջարդի տարիներուն հոն լքուած, այսօր քրտացած հայերուն պարզած իրավիճակը… Այս բոլորը ներկայացուած են Պաղտիկ Գույումճեանի ոսպնեակով, անոր յիշողութեամբ ու ապրումներով, անոր հաւաքած տեղեկութիւններով  եւ ամփոփուած են «Տէր Զօր. 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան հետքերով» գիրքին մէջ, որ լոյս տեսած է ֆրանսերէն եւ անգլերէն տարբերակներով:

Յատկանշական, տպաւորիչ եւ շատ խօսուն լուսանկարներով հարուստ այս գիրքը թերթատելու ընթացքին իսկ անիկա իր պատգամը կը փոխանցէ, Ցեղասպանութեան ականատես վերապրողներուն ազդեցիկ դէմքերը կը փորագրէ դիտողին հոգիներուն եւ մտքերուն մէջ:

Պաղտիկ Գույումճեանի հետ մեր ունեցած զրոյցը լի էր տարբեր զգացումներով. յուզում` ի տես Տէր Զօրի անապատներուն մէջ տակաւին առկայ ահաւոր պատմութիւններուն, վերապրողներուն պատմածներուն ընդմէջէն փոխանցուած ցաւ եւ պատգամ, ընդվզում` ներկայ սերունդի անտարբերութեան նկատմամբ, եւ յոյս, որ տարուած աշխատանքը իր ազդեցութիւնն ու արդիւնքը կ՛ունենայ:

«Տէր Զօր. 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան հետքերով» գիրքի անգլերէն տարբերակի հրատարակութեան առիթով Պաղտիկ Գույումճեանին հետ մեր ունեցած հարցազրոյցին ամբողջութիւնը կը հրատարակենք ստորեւ:

«ԱԶԴԱԿ».¬ Վերջերս լոյս տեսած «Տէր Զօր. 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան հետքերով» գիրքիդ առաջին տողերուն մէջ իսկ հաւանաբար կայ բացատրութիւնը այն մղիչ ուժին ու դրդապատճառին, որ քեզ Տէր Զօր տարաւ` նահատակներուն հետքը փնտռելու եւ վերապրողներու անցած ուղին ապրելու. այդ մղիչ ուժը հաւանաբար քու այս նախադասութիւնդ է. «Լիբանան ծնած եմ պատմութեան քմայքով մը. երկար ատեն հայրս կարօտը ունէր Տէր Զօր վերադառնալու ինծի հետ, բայց ես միշտ մերժած եմ` մտածելով, որ ոչինչ կայ տեսնելիք, թէ մէկ նկար բաւարար պէտք է ըլլայ այդ աւազներուն պատմութիւնը ներկայացնելու»: Արդեօք իսկապէս ա՞յս է քեզ Տէր Զօր առաջնորդողը, ուշացած կտակ մը կը գործադրէի՞ր: Կը զղջա՞ս, որ հօրդ խնդրանքը չես կատարած եւ զինք Տէր Զօր չես տարած:

ՊԱՂՏԻԿ ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ.¬ Շատ ճիշդ է ասիկա, անպայման հօրս կտակն էր ատիկա: Նկատի ունենալով, որ Լիբանան ծնած եմ, Ճեմարան յաճախած եմ, ընտանեկան¬ընկերային ազգային դաստիարակութիւն ստացած եմ, Հայոց ցեղասպանութեան առնչուող բան մը ընելէ բացի` այլ ելք չկար ինծի համար, իսկ նկատի ունենալով, որ մասնագիտութիւնս լուսանկարչութիւն է, եւ հաւատալով, որ լուսանկար մը շատ աւելի ուժ ունի, քան` 300 էջնոց պատմութիւն մը, նախաձեռնեցի այս աշխատանքին: 1985 թուականին արդէն սկսած էի նկարել, «Ազդակ»ին ալ նկարներ կը հայթայթէի. տեղ մը եկաւ, որ այս բոլոր նկարածներս բանի մը պէտք էր ծառայեցնէի եւ ուզեցի Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակէն առաջ ընդհանուր համապատկեր մը ներկայացնել հայկական գաղութներուն մասին, թէ ո՞վ են, Հայոց ցեղասպանութենէն 100 տարի ետք ի՞նչ կ՛ընեն, ո՞ւր են, ի՞նչ կը փոխանցեն, արդեօք փոխանցելիք բաներ մնացա՞ծ են: 1996 թուականին որոշեցի 100-ամեակին առիթով գիրք մը պատրաստել` գաղութներ այցելելով եւ նկարելով:

2001-ին Տէր Զօր հասայ, զգացի, որ ուշացած եմ, զղջացի, սակայն խորքին մէջ այդ օր չէր զղջումը, այլ այսօր շատ աւելի է: Ինծի համար կարեւոր էր Տէր Զօրի մէջ արագօրէն շարժիլ, որովհետեւ վերապրողները կը մեռնին, Ռաս ուլ Այնի ոսկորները կ՛ոչնչանան, Մարկատէի ոսկորները արդէն կը պակսին, Շատտատէն բոլորովին մոռացութեան ենթարկուած է, ջարդի կարգ մը վայրեր, ինչպէս` Հաթլա, Մըրէյիժ եւ այլն, այսօր արդէն սովորական գիւղեր են, Հայոց ցեղասպանութեան հետքեր չկան, նոյնիսկ յիշողութիւնը անհետացած է: Իմ նպատակս էր գտնել վայրեր, շօշափելի փաստեր, որպէսզի վերահաստատեմ, որ հոս Հայոց ցեղասպանութիւն կատարուած է, վերապրողներ այս վայրերը հասած են: Բարեբախտաբար երկու արաբացած վերապրող գտայ, ինչ որ մեծ բան էր ինծի համար, որովհետեւ ժամանակը շատ անցած է, բայց պէտք էր ընէի այս ուղեւորութիւնը:

Հայրս Տէր Զօր կ՛ուզէր երթալ, երբ հոն մատուռը կը կառուցուէր, որոշ զղջում ունիմ, սակայն այս գիրքը իրեն նուիրած եմ, 2008-ին Արեւմտահայաստան գացի, այցելեցի իր ծննդավայրը` Չորք Մարզպան, հոնկէ հող բերի, ինք միշտ իրենց շրջանի նարինջի դաշտերուն մասին կը խօսէր, այդ պատճառով ալ նարինջ ալ բերի, իր գերեզմանին հողին միախառնեցի հոնկէ բերուած հողը: Ձեւով մը այս պարտականութիւնը կատարեցի, մանաւանդ որ լոկ զղջալը միայն ցաւ պիտի ըլլայ, հայրս մղիչ ուժն էր այս գործին, եւ այս աշխատանքը իրեն համար կատարուեցաւ հիմնականօրէն:

«Ա.».¬ Խօսինք Լիբանանի մէջ Ցեղասպանութենէն վերապրողներու հետ քու ունեցած հանդիպումներուդ մասին, յատկապէս` այն զգացումներուն, զորս ունեցած ես, երբ արցունքը, ցաւը, չարչարանքը նկատած ես այդ ծերունիներուն աչքերուն խորը, ձայնի թրթռացումներուն մէջ, կմախքացած ձեռքերուն վրայ:

Պ. Գ.¬  Երբ սկսայ նման գիրք մը հրատարակելու աշխատանքին, Տէր Զօր ուղեւորուեցայ, անապատներուն մէջ կը տեղափոխուէի, ամէն քայլափոխի վախի զգացում կար մէջս, որովհետեւ անապահով կացութիւններու մէջ գտնուեցայ, եւ որեւէ տեղ կրնար արկած մը պատահիլ, բայց ամէն տեղ ու միշտ այդ մամիկներուն ու պապիկներու աղօթքներն ու մաղթանքները հետս էին: Կը կարծեմ, որ իրենց օրհնութեամբ միշտ դռներ բացուեցան դիմացս, մեծ դժուարութիւններու հանդիպեցայ, բայց եւ այնպէս յաղթահարման ուղիներ գտայ միշտ. անել կացութիւններու մէջ իսկ ելքեր գտնելու համար շատ զօրաւոր բախտ, ուժ ու աղօթք պէտք է, ինչ որ ունեցայ:

Ըսեմ, որ գիրքին ֆրանսերէն հրատարակութիւնը շատ մեծ արձագանգ ունեցաւ Ֆրանսայի մէջ, շատ դռներ բացուեցան դիմացս, նաեւ դռներ փակուեցան, սակայն կ՛ուզեմ բացերը նկատի ունենալ: Հակառակ ամէն տեսակ դժուարութեանց` ուզեցի գիրքը նաեւ անպայման անգլերէնով հրատարակել եւ Հայոց ցեղասպանութեան 95-ամեակը դրոշմել այս գիրքով: Վստահելով Քանատայի գաղութին, նաեւ մեկնելով այն իր իրողութենէն, որ Ֆրանսայի մէջ ֆրանսացիներուն ու ֆրանսահայերուն 4 հազար օրինակ վաճառած եմ, մեկնեցայ Քանատա, սակայն մէկ տարուան ընթացքին գրեթէ ոչինչ վաճառուեցաւ, այդ պատճառով ալ այսօր Լիբանան բերի զանոնք: Փոխադրութեան ընթացքին մեծ ու շատ դժուար հարցեր ծագեցան, բայց կարելի եղաւ դիմագրաւել այդ: Երբ կը տեսնես, որ այսօրուան երիտասարդութիւնը կամ որոշ խաւի մարդիկ չեն հետաքրքրուած նման նիւթով, նաեւ քաջալերողներ չես ունենար, մարդիկ հարց կու տան, թէ ինչո՞ւ նման գիրքի մը պատրաստութեան լծուած ես, երբ գիրք կարդացող չկայ, կը զարմանաս, բայց չեմ յուսահատիր: Եթէ այդպէս մտածողներուն նման ապրինք, ուրեմն պիտի ըլլանք ամերիկացի, ֆրանսացի եւ այլն, ուրեմն հրաժարինք ամէն ինչէ, մոռնանք հայութիւնը: Բայց երբ այդ մեծ մայրերուն հետ կապի մէջ եղած ես, կտակը ստացած ես, որպէսզի յառաջիկայ սերունդներուն փոխանցես, այն ատեն շատ ծանր բեռ մը դրուած կ՛ըլլայ ուսերուդ, եւ անիկա չես կրնար թեթեւցնել, եթէ բանի մը չձեռնարկես այդ կտակը փոխանցելու նպատակով: Եթէ ներկայիս հետաքրքրուողներուն թիւը քիչ է, յոյսով եմ, որ ապագային այս թիւը բազմանայ, որովհետեւ ասիկա մեծ կարեւորութիւն կը ներկայացնէ հայութեան համար:

«Ա.».¬ Գիրքին մէջ տիրական ներկայութիւն են խօսուն եւ շատ ազդեցիկ նկարները, ի՞նչ նպատակով կատարուած է այս մէկը:

Պ. Գ.¬  Ես մեծապէս կը հաւատամ նկարի ուժին, սակայն Լիբանանի մէջ նկար մը գնահատելու եւ անկէ ազդուելու զգայնութիւնը չունինք տակաւին: Ես Լիբանան ապրած եմ, լուսանկարչական ասպարէզին մէջ աշխատանք տարած եմ, զանազան մրցանակներու տիրացած եմ, Ֆրանսայի մէջ զարգացուցած եմ գիտելիքներս. Լիբանանի լուսանկարիչներուն աշխատանքները ինծի համար բաւական տկար կը նկատուին, իսկ երբ հրամցուածը անհրաժեշտ զօրութիւնը չունի, կարելի չէ այդ զգայնութիւնը փոխանցել ուրիշին: Այլ խօսքով, այս մշակոյթը Լիբանանի մէջ պէտք եղած ձեւով չէ զարգացած:

Ես շատ ազդուած եմ Սեպաստիանօ Սալկատօ անունով լուսանկարիչէ մը, որ պրազիլցի է, բայց Ափրիկէի մէջ մեծ աշխատանքներ տարած է: Ան հրատարակած է գիրք մը, որուն բովանդակութենէն ցնցուեցաւ նոյնիսկ ՄԱԿ¬ը, որ իսկոյն լծուեցաւ աշխատանքի` ջուր եւ ուտելիք հասցնելու Սոմալի եւ այդ շրջանի անօթիներուն: Մինչ այդ բոլոր թերթերը կը գրէին այդ մասին, սակայն երբ Ս. Սալկատոյի գիրքը հրատարակուեցաւ, մարդոց զգայնութիւնն ու էութիւնը շարժեցաւ:

Ես ալ ուզեցի նոյնը ընել եւ նկարին առիթ տալ խօսելու եւ մարդիկը շարժելու, ցնցելու, բայց չեմ գիտեր, թէ անհրաժեշտ անդրադարձը պիտի ունենա՞յ, եւ ժողովուրդը պիտի հակազդէ՞:

«Ա.».¬ Խնդրեմ` ընթերցողներուն հետ բաժնեցէք ձեր տպաւորութիւններն ու ապրումները` դէպի Տէր Զօր, անծայրածիր անապատներ ուղեւորութիւններէն:

Պ. Գ.¬ Ամէն անգամ, որ ապրիլ 24-ի շրջանին Տէր Զօր կը մեկնէի, ես ինքզինքս կը պատժէի ձեւով մը, որպէսզի աւելի լաւ զգամ. ճաշ չէի ուտեր, ջուր ընդհանրապէս չէի խմեր, տարիներ առաջ նոյնիսկ, երբ կը լուսանկարէի, դժուար ձեւն ու ոճը կ՛ընտրէի, որպէսզի այդ չարչարանքը զգամ եւ զգամ իմ աշխատանքս, ծնած լուսանկարն ալ չարչարանքով ծնած ըլլայ: Տէր Զօր երթալը միշտ ալ այդպէս եղած է, ուզած եմ առաւելագոյն չափով հեռու մնալ հանգստաւէտ միջոցներէն, սակայն երբեմն չէի դիմանար, տաքին քալելը իսկապէս տառապանք է: Կը յիշեմ Շատտատէ մեկնիլս. կէսօրուան ժամուն էր, Գամիշլի գացող ինքնաշարժով մը մինչեւ որոշ տեղ մը հասայ, յետոյ մէկ ժամ քալեցի կէսօրուան արեւուն տակ: Այդ պահուն զգացի, թէ ինչե՜ր ապրած են հայ վերապրողները: Կայ ուրիշ յատկանշական դէպք մը եւս. Հայոց ցեղասպանութենէն վերապրողներէն Վարդանեանի պատմութեան մէջ նշուած է, որ Մարկատէի բլուրին վրայ ջարդերը շատ կանուխ ժամերուն կը սկսէին: Ես անպայման կ՛ուզէի, որ առաւօտ կանուխ, արեւը չծագած` այդ բլուրին վրայ ըլլամ. գացի, հոն մնացի եւ առաւօտուն հոն եղայ, որպէսզի 96 տարիներ առաջ այդ ժամերուն նահատակուողներուն հետ հաղորդուիմ: Ամէն ձեւով փորձած եմ ապրիլ 24-ը ապրիլ:

Շատտատէ այցելեցի երկու կամ երեք անգամ. հոն սուրիական շրջան է, երեք հոգիով մեկնեցանք Շատտատէ, սուրիացի զինուոր մը օգնեց, որ մենք այդ քարայրը մտնենք: Նախ զինուորը ցատկեց, կրակեց, որպէսզի եթէ անասուն ըլլայ, փախուստ տայ. ապա ցատկեցի ես. տարօրինակ զգացում կ՛ունենաս հոն, շօշափելի բան չկայ, բայց զգացումները կը տիրապետեն ու կը խուժեն: Մինչ այդ սուրիահայեր երբեք չքաջալերեցին, որ երթամ, բայց ես անպայման կ՛ուզէի երթալ: Հոն մեր պատմութիւնը կայ, անցեալը կայ, հոնկէ փրկուածներ կան, հոն նահատակուածներուն ահարկու պատմութիւնները կան:

«Ա.».¬ «Չի՞ կրնար հայ¬իսլամ գոյութիւն ունենալ»: Քեզի ուղղուած հարցում մըն է ասիկա. արդեօք կրնա՞յ ըլլալ, ի՞նչ կը մտածես իսլամացած հայերուն մասին:

Պ. Գ.¬ Ինծի համար տարբերութիւն չկայ, որովհետեւ այս մարդիկը չընտրեցին իսլամ ըլլալ, այլ պարտադրաբար իսլամացան, արդեօք մենք իրաւունք ունի՞նք իրենց ընդունած ինքնութիւնը այս անգամ մենք իրենց ձեռքէն առնելու: Այսօր իրենց ունեցած միակ բանը հայ ըլլալու զգացումն է` ըլլա՛յ Սուրիոյ անապատներուն, ըլլա՛յ Թուրքիոյ մէջ, ջարդ մըն ալ մե՞նք ընենք անոնց հաշուոյն, ժխտե՞նք իրենց հայութիւնը: Նոյնիսկ եթէ անոնք իսլամ են, ունին հայ ըլլալու զգացում եւ հպարտութիւն. ինչէ՞ն կը վախնանք, ի՞նչ բանէ վերապահ ենք, արդեօք կը կարծենք, թէ անոնք մեզ կրնան իսլամացնե՞լ: Ընդհակառա՛կն, անոնցմէ շատեր կը մկրտուին եւ քրիստոնեայ կը դառնան, անոնք գիտակից են իրենց անցեալին, իրենց պատմութեան, պարզապէս ժամանակը իրենց թշնամին եղած է, եթէ Թուրքիոյ մէջ կարելի ըլլար ազատութիւն վայելել, այս մարդիկը շատոնց քրիստոնէութեան վերադարձած կ՛ըլլային: Այսօր Լիբանանի, Սուրիոյ մէջ, հակառակ մեր կառոյցներուն, մեր տարած աշխատանքին, երիտասարդութիւնը կը հեռանայ իր ինքնութենէն, կ՛օտարանայ ու կը փոխուի, ալ ո՛ւր մնաց` հայկական միջավայրէ հեռու շրջանին մէջ ապրողները. սերունդներու փոփոխութեամբ կացութիւնը եւս կը փոխուի, եւ աւելի երիտասարդները հանգիստ կը սկսին զգալ իբրեւ պետեւի, քիւրտ կամ իսլամ: Ժամանակն է մեր թշնամին, բայց տակաւին կան մեծ թիւով մարդիկ, որոնք հպարտ են իրենց հայկական ինքնութեամբ, հակառակ իսլամացած ըլլալնուն:

Այս մարդիկը մեծ տառապանք կ՛ապրին, անոնք կ՛ապրին քրտական միջավայրի մէջ, սակայն չեն ընդունուած անոնց կողմէ, մենք զանոնք անտեսած ենք. ո՞վ կը հասկնայ այս մարդոց վիճակը, անոնք ո՛չ մեր պատմութեան մէջ տեղ  ունին, ո՛չ Սուրիոյ պատմութեան մէջ, ո՛չ ալ այլուր: Լուսանցքին վրայ կ՛ապրին. իսլամացած հայերը պէտք է մեր ուշադրութեան առարկայ դառնան:

«Ա.».- Բնական է, որ գիրքին մէջ լոյս տեսած լուսանկարները ընտրուած են մեծ թիւով լուսանկարներէ: Ինչպէ՞ս կատարուեցաւ նկարներու ընտրութիւնը: Այս աշխատանքին մէջ ի՞նչ էր Քրիսթին Սիմէոնի դերը:

Պ. Գ.- Նկարներու ընտրութիւնը կատարուեցաւ համաշխարհային ճանաչում ունեցող լուսանկարիչ, «Աժանս վու»ի նկարիչներէն մէկուն հետ, որուն անունը Տոնի Տայօ է.  այս իմաստով ըսեմ նաեւ, որ Փարիզի մէջ տարբեր անձեր, որոնց շնորհակալութիւն յայտնած եմ գիրքի աւարտին, մեծապէս օժանդակեցին ինծի, քաջալերեցին, որպէսզի այս աշխատանքը կատարեմ:

Քրիսթին Սիմէոնը այսօրուան ֆրանսական ձայնասփիւռի կայանի մշակութային բաժինի պատասխանատուն է, իտալական ծագում ունեցող ֆրանսացի է: Օր մը իրեն առաջարկեցի ինծի օժանդակել` գիրք մը գրելու իմաստով, մանաւանդ որ ան շատ գիրք կարդացող եւ քննադատ է. ան ընդառաջեց, որովհետեւ իմ պատմած ձեւս, շարժումներս, մեր պատմութիւնը փոխանցելու խանդս ոգեւորեցին զինք:

Շուրջ 6 ամիս աշխատեցանք միասին, շաբաթը 3-4 ժամ կը տեսակցէինք, ինք նոթ կ՛առնէր իմ պատմութիւնս, ուրիշներուն պատմութիւնները` Պուրճ Համուտի մասին եւ այլն: Ուզեցի, որ օտար մը գրէ օտարին համար, որպէսզի աւելի անմիջական եւ հաղորդական դառնայ: Կը կարծեմ, որ Հայոց ցեղասպանութիւնը լաւապէս ներկայացուած է հոն, թիւեր ու տուեալներ կան, լուսանկարներ կան, կայ նաեւ զգացական բաժին մը, պատմութիւնս է ատիկա: Կը կարծեմ, թէ այս իմաստով յաջողութիւն գտաւ եւ հասանելի դարձաւ յատկապէս օտարներուն:

Յաճախ հետս էր գիրքը ներկայացնելու ընթացքին, բաւական մեծ աշխատանք տարաւ, որպէսզի գիրքը օտար շրջանակի մէջ տարածուի: Գիրքը սփռելու իմաստով ինծի մեծապէս օժանդակեց նաեւ Նաթալի Պառաւեանը: Ֆրանսայի մէջ յատկապէս չկայ թերթ մը, որ գիրքին մասին չգրեց, Հրէական ողջակիզումի թանգարանին մէջ շուրջ  մէկուկէս ամսուան ընթացքին նկարները ցուցադրուեցան, գիրքը ներկայացուեցաւ. պելճիքական կազմակերպութիւն մը կապի մէջ մտաւ հետս եւ երեք տարի շարունակ, ամբողջ ծախսերս հոգալով, զիս կը հրաւիրէին Պելճիքա, որպէսզի Հայոց ցեղասպանութեան մասին խօսիմ ամբողջ օր մը` 250 ուսանողներու դիմաց, որոնց մէջ կային պելճիքացիներ, քիւրտեր, թուրքեր եւ հրեաներ:

«Ա.».- Գիրքին վերջին էջին մէջ կը գրես, որ վերապրողները իրենց հետ բերին պարկ մը` լեցուն իրենց ընտանիքներու չարչարանքներով, բարբարոսութեան ականատեսի ցնցումով, արեւու կիզիչ ցաւով, իրենց սիրելիներու բռնաբարման պատկերներով ու անարգանքով, եւ կը շարունակես, որ այդ պարկին մէջ եղածը լուսանկարելն է նպատակդ: Այս գիրքի հրատարակութեամբ նպատակիդ հասա՞ծ ես:

Պ. Գ.- Յաջողութիւնը պիտի պատկերացնեմ ուրիշ ձեւով. ես ցանեցի, չեմ գիտեր, թէ այդ ծառը պտուղ պիտի տա՞յ: Իմ անձնական կեանքէս կրնամ դէպք մը եւս պատմել. ես կ՛ապրիմ Ֆրանսա, զաւակներս հայկական անուններ կը կրեն, հայկական վարժարան յաճախած են, տան մէջ հայերէն կը խօսինք, հայեցի դաստիարակութիւն կը փոխանցեմ: Երբ գիրքս հրատարակեցի, զիրենք հետս կը տանէի անոր ներկայացման ձեռնարկներուն. օր մը մեծ տղաս ըսաւ, որ ալ պիտի չգայ հետս, որովհետեւ միայն մեռելներու մասին կը խօսիմ` աւելցնելով. «Ասիկա քու պատմութիւնդ է, քու մեծ հօրդ պատմութիւնն է, իմ պատմութիւնս հոս է»: Ինքզինք հայ կը զգայ, հայութեան մասին որեւէ վատ խօսք չի հանդուրժեր, արդէն 18 տարեկան է, բայց անորոշ է, թէ ի՞նչ եւ որքա՞ն պիտի կարենայ փոխանցել: Երբ գիրքէս մէկական օրինակ զաւակներուս նուիրեցի, ան շատ ուրախ եւ հպարտ էր, սակայն նաեւ կայ միւս կողմը, անոր համար ալ կայ անորոշութիւնը, թէ ի՛նչ պիտի ընեն յաջորդող սերունդները: Ուրեմն յաջողութիւնը յարաբերական է. կրնայ ըլլալ, որ Չինաստանի մէջ նախորդ տարի ծնած մանուկ մը 20 տարի ետք այս գիրքը կարդալով` իր հայկականութիւնը յիշէ  կամ ուզէ հոն վերադառնալ: Ժամանակը կը դատէ:

«Ա.».- Տարբեր սերունդներու հետ աշխատելէ ետք այսօր ի՞նչ խօսք ունիս յատկապէս նոր սերունդին:

Պ. Գ.- Նոր սերունդը պէտք է գիտակցի, որ 3-4 հազար տարուան պատմութիւն ունեցող ազգ մը չեն կրնար սպաննել, սակայն այդ ազգը կրնայ անձնասպան ըլլալ. եւ եթէ վերջինը պատահի, մենք եւ մեր սերունդները կ՛ըլլանք միակ յանցաւորը: Մեզմէ եւ յառաջիկայ սերունդներէն կախեալ է ամէն ինչ:

Հարցազրոյցը վարեց`
ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES