ՆՈՐ ԳԻՐՔԵՐ. ՎԵՐԾԱՆՈՒՄՆԵՐ (ՀԵՂԻՆԱԿ` ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆ)

Գիրք մը ամբողջովին կարդալէ ետք է, որ ընթերցողը կրնայ իր գնահատականը տալ ընթերցուածին հետաքրքրական, հաճելի կամ շինիչ երկ մը ըլլալուն, նաեւ` հակառակը: Այս հաստատումը կ՛ընենք, որովհետեւ երբ գիրքի մը առաջին էջերը չի գրաւեր ընթերցողին ուշադրութիւնը, կէս կը ձգէ ընթերցումը, ինչ որ ճիշդ չէ, պէտք է շարունակել մինչեւ վերջին էջը` ընդհանուր գաղափար մը ունենալու համար. կը պատահի նաեւ, որ մինչեւ վերջին էջը կարդացած ըլլալուդ ալ կը զղջաս…

Կարդացինք Պօղոս Սնապեանի «Վերծանումներ» ծաւալուն հատորը (194 էջ): Հատորին ծաւալուն տեսքը չքաջալերեց, որ սկսինք կարդալու սա տաք եղանակին, բայց հատորին պարզ անունը խորհրդաւոր բան մը ունէր, հետեւաբար բացինք գիրքը եւ առաջին տողերէն իսկ մխրճուեցանք ընթերցանութեան վայելքին մէջ:

Պօղոս Սնապեանի գրականագիտական հմտութեան արգասինքն է այս երկը, որուն բովանդակութիւնը պարբերաբար լոյս տեսած էր «Բագին» գրական ամսագրի էջերուն: Անկեղծ ըլլալու համար չենք յիշեր ներկայացուած նիւթերուն բոլորին մեր ծանօթ ըլլալը: Կը շարունակենք ընթերցումը եւ չենք ուզեր գիրքը վար դնել մեր ձեռքէն:

Բովանդակութի՞ւնը…

Մեծ մասամբ մեր գրականութեան (արեւմտահայ) մէջ համբաւ վաստկած գրագէտներուն, բանաստեղծներուն ինքնութիւնը, նկարագիրը արծարծած երկեր են, պատմուածքի կամ վիպակի տպաւորութիւն կը ձգեն, այնքան հաճելի եւ հետաքրքրական, երբեմն զուարճալի, նաեւ` թէ ինչպիսի՛ կենցաղ ունեցած են անոնք, զարմացնող իրենց արտասովոր բնոյթով: Անձնական տեսակէտէն,  իբրեւ գրող, գրականութեան անդաստանին արժանի, հոն կը տողանցեն Զապէլ Եսայեան իր «Կեղծ հանճարներ» վէպին մանրամասն իրադարձութիւններով, Կոստան Զարեան, Յակոբ Օշական, Ինտրա, Սուրէն Պարթեւեան, Վահրամ Փափազեան, Մարտիրոս Սարեան, Շիրվանզադէ, Արշակ Չօպանեան, Արփիար Արփիարեան, Վահան Թէքէեան, Սիամանթօ, Ռուբէն Որբերեան, Երուանդ Օտեան, Արշաւիր Շահխաթունի, Եղիշէ Չարենց, Աւետիք Իսահակեան եւ ուրիշներ: Յիշուած են մէջբերումներով եւ վկայութիւններով: Հեղինակը էջեր տրամադրած է Զապէլ Եսայեանի «Կեղծ հանճարները»ի մէջ արձանագրուած հերոսներու անուններուն վերծանման, թէ ովքե՞ր եղած են Զ. Եսայեանի մատնանշած գրողները, արուեստագէտները, անոնց իրական անունները ի՞նչ եղած են, ինչպիսի՞ վերաբերում ունեցած են իրարու նկատմամբ:

Այս կապակցութեամբ Զապէլ Եսայեան հեղինակաւոր ոչ մէկ գրող կամ արուեստագէտ խնայած է, թէեւ անոնց իւրաքանչիւրը մկրտած է տարբեր անուններով, բայց գրագիտուհիին հեգնանքին ենթարկուած անձնաւորութիւնները իրենց կարգին լուռ չեն մնացած, յարձակած են Զ. Եսայեանի գրիչին` զայն ձաղկելով, արհամարհելով: Անոնցմէ մէկն է Տիրան Չրաքեան (Ինտրան), որ կծու խօսքերով կշտամբած է Եսայեանը:

* * *

Վերծանման ենթարկուած հատորներուն հեղինակներէն է նաեւ Կոստան Զարեան, որուն «Անցորդը եւ իր ճամբան» երկը վերծանած է Պ. Սնապեան` հանելուկ լուծելու սուր պրպտումով: Գիտական գործ է այս, գրականութեան պատմութեան վերաբերեալ, որ բացառիկ յայտնագործում մըն է անկասկած: Նոյն վերծանումը նաեւ` «Նաւը լերան վրայ» վէպին առնչուած:

* * *

Յ. Օշականի «Սահակ Պարգեւեան» աշխատասիրութիւնը ենթարկուած է նոյնանման պրպտումի: Այս ենթադրել կու տայ, թէ  Պ. Սնապեան հարեւանցի ընթերցումներ չէ կատարած, այլ թափանցած է հեղինակներուն, մտադրութեան եւ թիրախին խորքը, յայտնաբերելով քողազերծումներ, ծածուկ մնացած գաղտնիքներ կամ վերապահումներ:

* * *

Տարաբախտ Եղիշէ Չարենցի նուիրուած էջերը կը վկայեն «Վերծանուած եւ վերծանումի կարօտ»… հարցերուն` պարզաբանելով խորհրդային կարմիր վարչակարգին մէջ զիրար ամբաստանած յարգելի անձերուն «աննախանձելի» վարմունքին:

Անուններ, անուններ, դաւաճանութեան ախոյեաններ կ՛երեւին այս էջերուն, հսկայական գրականութեան շունչ տուած խորհրդային օրերու գրողներու գործերէն, նոյնպէս, յետ խրուշչեւեան եւ պրեժնեւեան  «ձնհալի» ժամանակաշրջաններուն: Ընթերցողը կը զարմանայ, կ՛ապշի, կ՛անիծէ մօտիկ անցեալին հայոց ճակատագրին թոյն սրսկած մարդոց անարժան վերաբերումին ի տես: Ի՜նչ վայրագութիւն, անգթութիւն, վատութիւն…

Այս վկայութիւնները երեւան բերած Պ. Սնապեան սքանչելի վիպագրութեամբ կը թարմացնէ 70 տարիներ առաջ մեր հայրենիքը բզկտած եղելութիւններուն ծալքերը: Երկար տարիներու վաստակ է այս բազմաթիւ գիրքերու, հանդէսներու, օրաթերթերու եւ պարբերաթերթերու սիւնակներէն քաղուած արձանագրութիւններ են` համբերութեամբ եւ յարատեւութեամբ հաւաքուած ու մէկտեղուած:

Հապա՞ արձանագրուած վերծանումներուն կցուած լուսանկարները հեղինակներուն, անոնց կենսագրական հակիրճ տեղեկութիւններով ծաղկած: Ընթերցողը դարձեալ զարմանքով հարց կու տայ` խօսքը ուղղելով հատորի հեղինակին, թէ ուրկէ՞ ճարած է այս նկարները, մեզի ծանօթ եւ անծանօթ գրողներուն, բանաստեղծներուն, արուեստագէտներուն, մտաւորականներուն: Քրտնաջան գործ կ՛ենթադրէ, որուն հոգւով-սրտով նուիրուած է Պօղոս Սնապեան` գրականութեան այս մարզին եզակի գրողը:

Ըսինք` գրականութեան պատմութիւն է այս, անմոռանալի դիպաշարերու «տեսարաններով» յորդուն: Բերնէ բերան պատմուած խօսքերը պիտի թռին տարիներու փչած հովերէն, բայց վաւերագրական ԳԻՐԸ պիտի մնայ անջնջելի վկայարան մը գալիք սերունդներուն…

* * *

Հատորին 50 էջերը յատկացուած են խորհրդային մուրճին եւ մանգաղին տակ ճզմուած ու հնձուած պաշտելի դէմքերու չարչարանքին, տառապանքին, անլուր սպանդին:

«Գուրգէն Մահարի» խորագրուած բաժինը լոյսին կը բերէ «փակ գզրոցներ»էն դուրս բերուած յուշերուն` Ստալինի մահէն ետք լոյսին բերուած:

Սիպերիական սառնամանիք, որուն ընդհանրական անուանում մը շնորհած է Մահարին` «Ծաղկած փշալարեր» բառերով: Մօտ 60 անուններ յիշուած են այս ցանկին մէջ. մատնիչներ, դաւաճաններ, «ժողովուրդի թշնամի» դաշնակ իմպերիալիստներ եւ այլն: Եղիշէ Չարենց, Ակսէլ Բակունց, Վահան Թոթովենց, Վահրամ Ալազան, Մկրտիչ Արմէն եւ ուրիշներ, որոնց կենսագրութիւնները ներփակուած են «Վերծանումներ»ու էջերուն իրենց նկարներով, նաեւ` մեր լսածներն ու չլսածները: Այս հակիրճ ծանօթագրութիւնները հարստացնող նորութիւններով կը յորդին: Ընթերցողին սիրտը կը ճմլուի, թէ ինչպէ՞ս տոկացած են այսքան չարիքին, ճերմակ ջարդին:

Հետաքրքրական եւ նոյնիսկ զարհուրելի է իմանալ խորհրդային միահեծան իշխանութեան օրօք փայլած Անաստաս Միկոյեանի «աննախանձելի» վարքին մասին: Հազար ափսոս, որ հռչակի արժանացած այս անուան կը ծանօթանանք տարբեր երեսով…

Կը խուսափինք մանրամասնութիւններ արձանագրելէ: Այդ պարտքը կը թողունք ընթերցողին, որպէսզի ինք մասնակից դառնայ հայրենիքին ապրած 70 տարիներուն «Ծաղկած փշալարեր»ուն:

Գիրքը տպուած է Համազգայինի «Վահէ Սէթեան» տպարանին մէջ, 2011-ին:

Տխրամած, բայց նոյն ատեն պատմական ու գրական հարուստ վկայութիւններով յագեցած` գոհունակութիւն կ՛ունենանք: Ապրեցանք այն ընթերցման զգացումը, թէ քանի մը օրուան ընթացքին կարդացինք հարիւրաւոր գիրքեր պարունակող գրադարանի մը հատորները` խորհրդային խայտաբղէտ հրատարակութիւններով փքուած:

Շնորհակալութի՛ւն` վարպետ գրող ու քննադատ, եռանդուն գրականագէտ, հայ գրականութեան պատմութիւնը վկայագրող Պօղոս Սնապեանին:

ՇԱՀԱՆԴՈՒԽՏ

Օգոստոս, 2011

Share this Article
CATEGORIES