ԽՈՐՀՐԴԱԾՈՒԹԻՒՆՆԵՐ` ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ԱՆԿԱԽՈՒԹԵԱՆ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆՈՒՄԻ 20-ԱՄԵԱԿԻՆ ԱՌԻԹՈՎ. ՀԱՅԱՍՏԱՆԱԿԵԴՐՈՆ ՀԱՅԵՑԱԿԱՐԳԻ ԱԶԳԱՅԻՆ ՊԱՐՏԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ ( 21 Սեպտեմբեր 1991)

ՀԱՄԲԻԿ ՊԻԼԱԼԵԱՆ

Հայրենիքի հանդէպ իւրաքանչիւր հայու ունեցած սէրն ու պաշտամունքը, կարեկցանքն ու խանդաղատանքը, անով հպարտանալու եւ ոգեւորուելու ներաշխարհը ոչ մէկ ատեն բռնազբօսիկ  է եղած, հակառակ այն բազմաթիւ ժամանակահատուածներուն, երբ հայրենիքի գոյութիւնն անգամ վտանգի ենթարկուած ըլլալով` ազգային-պետական մեր համակարգը կորսնցուցած է իր կողմնորոշուելու ընթացքն ու կարողականութիւնը:

Պատմականօրէն եւ քննական հայեացքով ընդգծուած են վերոնշեալին պատճառներն ու հետեւանքները, որոնց իւրացման եւ էապէս արժեւորման հրաւէրն է, որ կը շեշտուի այսօր` յանուն վերանկախ Հայաստանի հզօրացման, անոր գոյութեան պահպանման, բարգաւաճումին եւ ազգային երազանքի իրականացումին:

Իրօք, ազգովին իրաւունքը ունի՛նք բարձրագոռ յայտարարելու, թէ հայ ժողովուրդի անասելի տառապանքէն, հերոսական խոյանքներէն, անհատական  թէ հաւաքական աշխատանքի քրտնաթոր ներդրումէն ծնունդ առած հայրենիքը, թէեւ ոչ ամբողջական, բայց եւ այնպէս այսօր անկախ է, ազատօրէն կը շնչէ, ինքնավստահութեամբ կ՛ուղղուի դէպի միջազգային հասարակարգերու ոլորտ:

Թէեւ որոշակի խարխափումի ենթակայ, սակայն քաղաքականապէս համեստ ներուժ պարփակած` կը ձգտի դառնալ կայուն եւ յառաջադէմ պետութիւն, աւելի՛ն. ապաւինած հայոց բանակի մարտունակութեան ու կամքին եւ հայ ժողովուրդի գիտակցական հայրենասիրութեան` քաջաբար կը յաւակնի դէմ դնել թշնամի բոլոր ոտնձգութիւններուն եւ սադրանքներուն:

Անցնինք:

Ըսուած է, եւ արդարօրէն, թէ ամեակներու նշումը ուրախութեան, կորովի վերանորոգման թէ վճռակամութեան առընթեր, նաեւ իր մէջ կը սնուցանէ գիտակից մօտեցում, ինքնարժեւորման եւ ինքնաքննարկման հրայրք, որ միշտ ալ ուղենիշ հանդիսացած է բոլոր ազգերուն, որոնք կրցած են դիմակայել դժուարութիւններն ու խոչընդոտները եւ շրջանցել մարտահրաւէրները:

Այլ ասած, ատիկա հաշուետուութեան գիտակցական մղումն է` իր առարկայական եւ ինքնաճանաչողական ենթահողով:

Այս առումով, Հայաստանի վերանկախացման 20-ամեակին առիթով, արդեօք պատեհ չէ՞ հարցադրումներու շարք մը ընդգծելի դարձնել, պեղելու եւ լոյսին բերելու այն խորթութիւններն ու ապիկար վարքագծերը, տմարդի եւ սնանկ վերաբերումները, ապազգային եւ աղիտաբեր գործընթացները, որոնց ականատես եղաւ ամբողջ հայութիւնը, յատկապէս վերանկախ հայրենիքի առաջին տարիներուն եւ իրերայաջորդ վարչակարգերու օրով:

Ի դէպ, շատերու համար պատահածները անցողակի պէտք է նկատել, ուրիշներ այդ բոլորին բացատրութիւնը կը վերագրեն պետականօրէն անփորձ ըլլալու իրողութեան եւ խորհրդային ժամանակներէ ժառանգուած ախտագին վիճակներու, իսկ առկայ է այսպէս ասած փոքրամասնութիւն մը, որ կը հաւատայ այն մօտեցումին, թէ անհրաժեշտ է նայիլ դէպի ապագան յանուն հայրենիքի գոյութեան եւ ժողովուրդի ինքնահաստատման:

Այդուհանդերձ եւ բարեբախտաբար, տակաւին հայ ժողովուրդի կեանքին մէջ կը տողանցեն հեղինակութիւններ (պատմագէտ, օրէնսգէտ, գրող, հրապարակախօս, արուեստագէտ) եւ հաւաքական կամքի դրսեւորումներ (կուսակցութիւններ, հասարակական միութիւններ, կառոյցներ), որոնց համար հայրենիքի գոյութիւնն ու հայ ժողովուրդի անվտանգութիւնը թէեւ միանշանակ անսակարկելի է ու մշտատեւ, սակայն այս երկուքին  յարատեւութեան եւ բարգաւաճումին համար գերազանցապէս ուժական եւ խորիմաստ հայեցակարգեր են ազգային արժէքներու խարսխումն ու անոնց տիրութիւն ընելը, նաեւ` խոտոր երեւոյթներու ընդդիմանալու պատասխանատուութիւնը:

Փակագիծ մը:

Եթէ երբեք ակնարկ մը նետենք վերանկախացման առաջին տասնամեակին վրայ, յստակօրէն ի յայտ կու գան այն բոլոր ախտերն ու փորձութիւնները, որոնք պատճառ դարձան հայրենիքի ահաւոր կացութեան մատնուելուն:

Ճիշդ է, որ խորհրդային համակարգի փլուզումը այնքան ալ հեզասահ չընթացաւ, հայոց թշնամիները` թուրք-ազերին իրենց բարբարոսութեան եւ գազանաբարոյ նկրտումներով փորձեցին այս անգամ եւս բնաջնջել հայութիւնն ու անոր հայրենիքը, շրջափակել ու ներքնապէս ջլատել զայն, իսկ աշխարհաքաղաքական մրցակցութիւնները ի հեճուկս հայութեան, ձեւաւորեցին իրենց մարդակեր ախորժակները, այդուհանդերձ, հայրենի հայութիւնը կրցաւ միակամ պոռթկալ եւ համախումբ պայքարիլ մատնանշեալ երեւոյթներուն դէմ եւ իր յաղթանակը պարտադրել համայն աշխարհին:

Սակայն, իրողական կեանքէն շատ բան կրնար փոփոխութեան ենթակայ ըլլալ, եթէ երբեք Հայաստանի պետական այրերը կարենային նման կացութիւններու մէջ ներկայանալ իբրեւ հայրենիքի զտարիւն զաւակներ եւ բազմաչարչար ժողովուրդի մը աջակից ղեկավարները: Անոնք չունեցան այն ներքին համոզումն ու հաւատամքը, որոնցմով պատուով պիտի շրջանցէին իւրաքանչիւր մարտահրաւէր եւ օժտուէին ստեղծուած անախորժ կացութեան ու դարանակալ թշնամիին դէմ դնելու վճռակամութեամբ:

Այլ ասած, Լեւոն տէր պետրոսեանական ապազգային միտումներն ու կամայական ոտնձգութիւնները նոյնինքն իր ժողովուրդին նկատմամբ, եւ իրեն խմբակից սիրադեղեանական աւարածու վարքագիծերը միայն պատուհաս դարձան ազգին` մեր դարաւոր արժէքներու ոտնակոխումին հաշուոյն:

Եւ դժբախտաբար, ստեղծուած նման թոհուբոհին մէջ, միջազգային քաղաքական շրջանակներու մօտ ուրուագծուեցան հետագայ տարիներու աշխատելաոճերու տարբեր հեռանկարներ Հայաստանի հաշուոյն, ուր խնդրոյ առարկայ դարձան ազգային արժէքներու ամէն արտայայտութիւն, պահանջատիրական կամքի տոկունութիւն, Արցախի ազատագրում եւ նոյնիսկ կտոր մը հայրենիքի պահպանում:

Եւ ցաւ ի սիրտ, այդ օրերուն վաճառքի հանուած էին հայութեան հաւաքական կամքի ու արժանապատուութեան ամէն խորհրդանիշ եւ լծուած շուտափոյթ ինքնասպանութեան:

Ա՛լ ինչ խօսք հայրենի ժողովուրդի ընկերային, տնտեսական թէ հասարակական կեանքի բարելաւումի եւ յառաջդիմութեան մասին:

Օրն ի բուն հայրենիքի թալանն ու աւերումը շարունակուեցաւ, հայ զանգուածներ բռնեցին արտագաղթի ճանապարհը` յանուն բարեկեցիկ կեանքի ապահովման: Աղքատացած ստուար հաւաքականութեան դէմ յանդիման, երբեմնի աւատապետական-շահամոլական աւագանի մը տիրացաւ ազգի բարիքներուն` զգետնելով յոյսի ամէն նշոյլն անգամ:

Սակայն այս անճիտուած եւ խառնաշփոթ  կացութիւններու առընթեր, կը պատահէր ազգածնունդ հրաշքը` Արցախի ազատագրութիւնն ու կռանուած հոգիներու բոցավառումը:

Ու հայ ժողովուրդը իր ապրած դաժան երկունքով հանդերձ, փորձ կը կատարէր ինքնաճանաչումի եւ ինքնասրբագրութեան, առանց սակայն աղիտաբեր պատուհասներու չքացումին:

Այլ ասած, թէեւ նախագահ Ռոպերթ Քոչարեանի օրերուն պետական համակարգի կայացումին մէջ տեղի ունեցան որոշակի յաջողութիւններ, դիւանագիտական եւ ընկերատնտեսական բարենպաստ մօտեցումներ, հայ-թուրք պետական յարաբերութիւններու մէջ կեցուածքներու յստակացումներ, Արցախի հանդէպ լուրջ եւ կորովի կեցուածքներ, բայց եւ այնպէս օրուան նախագահը կարողութիւնը չունեցաւ ցուցաբերելու համազգային կողմնորոշումի հայեցակարգ, որ ամրագրուած ըլլայ ազգային անժամանցելի արժէքներու վրայ:

Այսօր, յամենայն դէպս, Հայաստանի վերանկախացման քսանամեայ կեանքին մէջ, իշխող նախագահ Սերժ Սարգսեանի վարքագիծին մէջ տիրապետող են քաղաքական բարդութիւններն ու հակոտնեայ քաղաքական ձեւաչափերը յատկապէս իշխանութիւն-Ազգային քոնկրես հարթակին վրայ:

Եւ խորքին մէջ զարմանալին կը մնայ այն, որ իրերայաջորդ պետական իշխանաւորներ փոխանակ ժառանգելու կայացած ու յառաջադէմ երկրի մը աւանդները, քաղաքական հասունացման մակարդակն ու ընկերատնտեսական յառաջատար կողմնորոշումներու փայլքը, այլ խօսքով` արդարադատական թէ օրէնսդրական համակարգի արդար ու աշխուժ գործընթացը, ազատ մամուլի բարիքները, տակաւին կ՛արձանագրեն բազմապիսի խորթութիւններ եւ կ՛ուրուագծեն դժխեմ պատկերներ:

Ընդգծում մը:

Ոչ ոք կրնայ ուրանալ Հայաստանի ներկայ նախագահի իշխանութեան օրերուն հայրենիքին մէջ արձանագրուած յառաջդիմութիւններու ընթացքը` տարբեր մարզերու մէջ, ինչին ցուցանիշն է վերջին ամիսներու պատկերը:

Իրօք, վերջին տարիներուն ու ցարդ զգալի են պետական մակարդակի յանդուգն եւ կայտառ տնտեսական գործառոյթներ, շինարարական կեանքի արագընթաց ոստումներ, գիւղատնտեսական թէեւ համեստ, բայց խրախուսիչ արձագանգներ, ընկերային-հասարակական մթնոլորտի բարելաւումներ, պետական թէ իրաւական համակարգի քաջալերելի քայլեր, բանակի զարգացման տրամադրուածութիւն, հայրենիք-սփիւռք աւելի գործուն կամքի դրսեւորումներ, հայ թէ օտար ստեղծագործ մտքի գնահատում եւ քաջալերանք, դիւանագիտական մարզի ակադեմական ընկալումներ, գիտաժողովներ եւ առհասարակ հայաստանակեդրոն մտադրութիւններ:

Միւս կողմէ սակայն, երբեք մտահան պէտք չէ ընել նախագահ Սերժ Սարգսեանի կողմէ նախաձեռնուած հայ-թուրք պետական մակարդակի յարաբերութիւններու ազգավնաս մօտեցումներն ու գործընթացները, յատկապէս 2008-2009 տարեշրջաններու ընթացքին, երբ միջազգային որոշիչ կեդրոններու այսպէս ասած հովանաւորութեամբ եւ ձեւով մը պարտադրած կամքին` ստորագրուեցան համաձայնագիրներ, որոնք թէեւ մնացին անվաւեր, այդուհանդերձ, անոնք կը շարունակեն մղձաւանջ դառնալ հայ ժողովուրդին:

Ամէն պարագայի, սփիւռքահայութիւնն ու հայրենի ժողովուրդը ատենին սրտապինդ կեցուածքով մը իր կամքը արտայայտեց նման ապազգային վարքագիծերու նկատմամբ:

Այլապէս ալ բազմավաստակ հայրենի թէ սփիւռքահայ հեղինակութիւններ բարձրագոռ դրսեւորեցին իրենց գիտական եւ ազգակերտ մտածումներն ու կեցուածքները` արժանանալով հայութեան ջախջախիչ մեծամասնութեան գնահատանքին:

Արդարեւ, պատմական թէ ժամանակակից կեանքի մասին ներկայացուած համառօտակի ընդգծումները եթէ մէկ կողմէ կը միտին վերաթարմացնել յիշողութիւնները, ապա միւս կողմէ կը հետապնդեն յստակ նպատակ մը, որն է` անյապաղ լծուիլ ազգային պետական արժէքներով յագեցած հայեցակարգերու հաստատագրումին, որպէսզի ինքնավստահութեամբ եւ աչալուրջ մօտեցումներով կարենանք ընթանալ դէպի նոր տասնամեակներու նշում, առանց խարխափեալ իրավիճակներու:

Այլ խօսքով, արձանագրուած յաջողութիւններու առընթեր երբ տակաւին հայրենի պետական մտածողութեան մէջ չեն ամրագրուած կարգ մը վճիտ եւ անկորնչելի արժէքներ (Արեւմտահայաստանի ազատագրում` Սեւրի դաշնագիրով իսկ հաստատուած, ջաւախահայութեան իրաւունքի նկատմամբ ուղղակի պահանջատէրի մօտեցում, Նախիջեւանի հայապատկան ըլլալու յաճախակի անդրադարձ, Հայոց ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչումի եւ հատուցման ընդգծումի աւելի յանդուգն եւ պերճիմաստ քաղաքական կեցուածք, եւ այլն), ինչպիսի խանդաղատանք եւ կամ ոչ յուզական կեցուածք պէտք է ակնկալել հայութենէն, յանուն այս կամ այն նախագահի եւ իշխանաւորներու շքերթին:

Աւելի՛ն. այսօր աւելի քան երբեք հայրենի նախագահն ու իր իշխանութիւնը հարկ է, որ ցուցաբերէ բացարձակ շրջահայեցութիւն յատկապէս ազգային խորք ունեցող օրակարգերու նկատմամբ:

Փաստօրէն, աղքատութեան, անգործութեան եւ արտագաղթի տոկոսային համեմատութիւնը հասած է աներեւակայելի աստիճանի, հակառակ պետական լրատուութեան կողմէ պարբերաբար այս մասին տրուած «լուսաբանութիւններու»:

Երբ հայրենի պետական աւագանիի ներկայացուցչութիւններ կը խօսին 10 միլիոն հայութեան անունով` գործնականօրէն ինչպիսի գործընթացներ կը կատարուին օգտագործելու այդ ներուժը` յանուն հայրենիքի վերելքին, երբ տակաւին ամէնէն տարրական իրաւունքն անգամ կը զլացուի սփիւռքահայութեան երկաքաղաքացիի կարգավիճակին տիրանալու:

Ի դէպ, ՀՅ Դաշնակցութեան յարատեւ եւ տքնաջան աշխատանքով կարելի եղաւ փոփոխութեան ենթարկել Սահմանադրական կարգ մը յօդուածներ, աւելի ձեռնտու դարձնելու երկքաղաքացիութեան տուչութեան աշխատանքը, որ իր կարգին անհրաժեշտ է, որ ունենայ աւելի գործնական եւ հեշտ գործընթաց:

Այս գործընթացին զուգահեռ կը բացակային պետական մակարդակի աշխուժ եւ նպատակասլաց աշխատանքները հայրենադարձութեան օրակարգով` դէպի հայրենիք առաջնորդելու սփիւռքահայ զանգուածներ:

Ինչո՛ւ կը յամենան ազգային ռազմավարական հիմնախնդիրներու մասին անորոշ եւ վարանոտ քաղաքական հայեացքները, փոխանակ շուտափոյթ կերպով լծուելու ազգակերտ առաջադրանքներու իրագործումին:

Արդեօք բաւարա՞ր են սփիւռք-հայրենիք մերձեցումի թէեւ աշխուժ, բայց դասական մօտեցումները: Խոստումներու շռայլ արտայայտութիւններ որքանո՞վ ձեռնտու են անհայրենիք եւ տակաւ այլասերող հայ զանգուածներու փրկութեան համար:

Իրաւամբ ըսուած է, թէ ղեկավարելու կամ տնօրինելու արժեչափը առաջադրուած քաղաքականութեան արդիւնաւէտութեան մէջ կը կայանայ, յատկապէս երբ հարցը վերաբերի հայութեան գոյութենական պայքարին:

Ոեւէ իշխանաւոր, որ հայութեան հիմնախնդիրներուն հետ կը վերաբերի սոսկ մակերեսային մտադրութեամբ, դատապարտուած է ձախողութեան:

Փաստօրէն, սփիւռքի հետ յարաբերութեան ծիրին մէջ հայրենի պետական մտածողութիւնը կ՛ունենայ բացթողումներ, երբ այդ հարթակին վրայ չի ձեւաւորեր քաղաքական հասունութեան մակարդակ` ազգային մէկութեան գաղափարականին առաւել ուժական ընդգծումով:

Եթէ երբեք քաղաքական, գաղափարական, յարանուանական թէ միութենական այլազանութիւններ միայն կը հարստացնեն հաւաքական մեր կեանքը, մտաւորական կարծիքներ թէ ստեղծագործ մօտեցումներ կ՛ամրապնդեն հայութեան զարգացման ընթացքը, ապա հայրենի պետական կառուցուածքին մէջ հարկ է միանշանակ որդեգրել այլընտրանքային քաղաքական ճանապարհներ, որոնց հենքը ազգային արժէքներու եւ երազանքներու յարատեւութիւնն է:

Այլ ասած, սփիւռքի այլազան շերտերուն հայրենի քաղաքական կեանքին ագուցելու հրամայական պահանջին մասին է խօսքը` իբրեւ ազգային անյետաձգելի պարտաւորութիւն:

Դարձդարձիկ եւ անհեռանկար քաղաքական գործընթացներ կը դառնան ինքնանպատակ եւ այսպէս ասած ինքնարտադրումի միջոց:

Անվարան կը հաստատենք, որ հայութեան համար հացի ու ջուրի չափ անհրաժեշտ է ունենալ ամենայն հայոց նախագահ, որուն հեղինակութիւնը առաջին հերթին ամրագրուած է իւրաքանչիւր հայու ներաշխարհին մէջ, ապա տարբեր հարթակներու վրայ: Հայրենիքի կենսունակութիւնը կ՛ապահովուի ազգային մէկութեան գաղափարականին շունչ ու ոգի մատակարարելով, նաեւ` ժամանակի թշնամիին դէմ անխորտակ կամքի արտայայտութեամբ:

Անկախութեան 20-ամեայ երթը այդ պարտաւորութեան ցուցանիշ պէտք  է ըլլայ` յանուն սերունդներու յարատեւութեան եւ հայ տեսակի շարունակութեան:

Թող որ մերօրեայ իշխանաւորներ գէթ այս հանգրուանին լծուին ազգային արժէքներու առաւել բոցավառումին եւ կայուն, հզօր պետութիւն մը, նաեւ ազգային գաղափարաբանութիւն ժառանգ ձգեն յաջորդ սերունդներուն, այն ատեն ապահովաբար պիտի տեսնեն հրաշագործ հայութեան սխրանքներն ու դէպի աստեղութիւններ խոյանքները:

Կը մնայ հաւատալ սեփական ուժերու կարողականութեան:

 

Share this Article
CATEGORIES