ՈՐՊԷՍԶԻ ՈՐԲ ՉՄՆԱՅ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԸ

Հիմա, երբ Հայաստանի վերանկախացման 20-ամեակին առիթով հայ ժողովուրդի ողջ էութիւնը փոթորկած հպարտութեան ու երջանկութեան տօնական խանդավառութիւնը սկսած է վերադառնալ իր տրամաբանական մակընթացութեան, քարերը հաւաքելու եւ քսանամեայ նուաճումներուն ու բացթողումներուն ընդհանուր հաշուեկշիռը կատարելու ժամը հնչած է արդէն: Քաղաքական, տնտեսական, գիտական, ընկերային, մշակութային, բարոյական եւ այլ աներեր հիմնասիւներու վրայ հաստատուած հզօր ու բարգաւաճ Հայաստանի համազգային տեսլականին դիմաց` մեր հայրենիքի եւ ժողովուրդի պայծառ ապագան կերտելու կոչուած պետական այրերը չեն կրնար, իրաւո՛ւնք չունին կրկնելու վերջին երկու տասնամեակներուն կամայ թէ ակամայ գործուած սխալները: Արմատական սրբագրութիւնները ճակատագրական ըլլալու աստիճան անյետաձգելի պահանջ են այսօր եւ, կը հաւատանք, ո՛չ մէկ պատասխանատու կրնայ հեռու մնալ այս համազգային պատասխանատուութենէն: Համընդհանուր հաւատք ու նուիրում, ծառայական ճիգ ու ծրագրուած աշխատանք` բոլո՛ր մակարդակներու վրայ եւ բոլորին բոլորանուէր մասնակցութեամբ, ուժերու առաւելագոյն գերլարումով եւ ամբողջական հաւատարմութեամբ:

Հայաստանի Հանրապետութեան գոյութեան ու պայծառ ապագային սպառնացող քաղաքական, տնտեսական, ընկերային եւ մնացեալ ծանօթ-անծանօթ մարտահրաւէրներուն, բայց յատկապէս ահաւորագոյն համեմատութիւններ արձանագրած մարդուժի արտահոսքին, չծամծմենք բառերը եւ ըսենք` հայաթափման քաղցկեղի դրդապատճառներու քննարկման, արմատական որոշումներու կայացման եւ անոնց անշեղ հետապնդումը երաշխաւորող համընդհանուր քաղաքականութեան բիւրեղացման ու իրականացման պատասխանատու աշխատանքը վերոնշեալ մարզերու պատասխանատուներուն ձգելով` անցնինք մշակութային կողմն հայոց աշխարհի:

Բազում են մեր մշակութային մտահոգիչ հիմնախնդիրները: Անոնք կը կարօտին մանրամասնեալ եւ համապարփակ քննարկման, լուրջ ու ճիշդ ախտաճանաչումներու եւ անոնց լոյսին տակ առնուած նշդրակի քաջ ու ճշգրիտ հարուածներու: Այսօրուան մեր սիւնակով մենք պիտի փորձենք լուսարձակը կեդրոնացնել անոնցմէ մի՛միայն մէկուն` հայ գիրքին աստանդական ճակատագրին վրայ:

Անցնող օրերուն, հեռատեսիլի երփներանգ պաստառներուն դիմաց արձանացած հայրենաբնակ եւ աշխարհատարած միլիոնաւոր հայորդիներ, կը հաւատանք, ապրեցան ցնծութեան եւ ազգային հպարտանքի բացառիկ երկու պահեր: Առաջինը` խրոխտ, ինքնավստահ, նպատակասլաց եւ յաղթաքայլ գոյերթն էր պատմութիւն կերտած մեր յաղթական, դուք ըսէք` պաշտելի՛ բանակին. երկրորդը` հայ ոգիի եւ իմացական հզօրութեան միջնաբերդ Մատենադարանի կողքին կառուցուած նոր մասնաշէնքը, որուն բացման արարողութեան հետեւեցանք բոլորս, յուզումնախառն աչքերով եւ հպարտութեան սաւառնաթեւ ապրումներով փոթորկած հոգիներով: Արդիական ամէն տեսակի յարմարութիւններով օժտուած ճարտարապետական եզակի հրաշալիք մը, որ խաղատուներու եւ քաֆէ-սրճարաններու կառուցման անսանձ մրցավազքի այս մռայլ ու անհոգի ժամանակաշրջանին մէջ, իբրեւ շառաչուն ապտակ եկաւ բարձրաղաղակ վերյիշեցնելու բոլորին, թէ արդար հացի, ջերմաջերմ լոյսի եւ կենարար օդի չափ որքա՜ն անհրաժեշտ են, անփոխարինելի եւ պատմակերտ անհրաժեշտութիւններ են նորահաս սերունդները իրենց հարազատ ինքնութեան հրաւիրող, անոնց ոգի, հաւատք, դիմագիծ ու վճռականութիւն պարգեւող հայ յաւերժահունչ մշակոյթի նմանօրինակ լուսատուները:

Արեւու լոյսէն աւելի պարզ ու յստակ ճշմարտութիւն: Այնուամենայնիւ, ցաւախառն համոզում եւ ապրում, երբ պահ մը կը փորձենք կատարել վերաքաղը վերջին երկու տասնամեակին իրար ետեւէ մահացած մեր գրախանութներուն: Մշակութասպան համաճարակ մը, որ շուկայական յարաբերութիւններու եւ պարտադրանքներու դիմակին տակ կծկուած` գիրի եւ լոյսի քաղաքամայր մեր Երեւանը մերկացուց իր հարազատ գեղեցիկ էութենէն, ազգային բովանդակութենէն եւ հմայքէն` մեզի ժառանգելով բիւրախոց, այլանդակուած ու խորթ «քաղաքակիրթ» նոր Երեւան մը:

Կարելի է երկար խօսիլ այս մասին: Կ՛արձանագրենք փաստը եւ կ՛անցնինք` ըսելու համար պարզապէս, որ կարելի չէ այսպէս շարունակել: Եւ կը շեշտագրենք. Հայաստանի Հանրապետութեան մշակոյթի նախարարութիւնը չի կրնար, իրաւո՛ւնք չունի ձեռնածալ նստելու, մանաւանդ այս օրերուն, երբ կը պատրաստուինք մշակութային համազգային տօնին` հայ գիրքի միջազգային փառատօնին, որ հայ գիրքի տպագրութեան 500-ամեակին առիթով, Երեւանի 2012 տարին պիտի վերածէ Գրիքի Միջազգային Տարիի:

Եւ որպէսզի որբ ու տխուր չմնայ մեր հոյակերտ Մատենադարանը` պատմութիւն կերտած իր վեհապանծ կառոյցով ու նոր մասնաշէնքով, յանուն ներկայ ու գալիք սերունդներուն, բոլորին, բոլորի՛ն, բոլորի՜ն անունով առաջարկելու պէս կը պահանջենք մշակոյթի նախարարութենէն` Երեւանի մէջ առնուազն բանալ 20 գրախանութ: Բայց միայն Երեւանի՞ մէջ: Հապա՞ մեր միաքաղաքներն ու հայաւանները…

Կը հաւատանք, որ պատասխանը ծանօթ է բոլորին: Տակաւին կ՛անդրադառնանք:

Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

 

ԳԵՂՕՆ ՈՒ ՏԱՂ

Ի ՊԱՏԻՒ ՀԱՅ ՄԱՏԵՆԱԴԱՐԱՆԻ

Դարի աւիշը արդէն,
Վիրակապի պէս ծծան, յիսուն խաւ է փաթաթել
Եաթաղանով մեր բնին բացուած ծորո՜ւն վէրքի շուրջ,
Սակայն դեռ օ՛ր չի մթնում, որ արագիլ թէ տառեղ
Բանան կտուց ու թաթեր
Եւ չանձրեւեն մեզ, իբրեւ դարասկիզբեա՜ն վերյիշում,
Մագաղաթի փշրանքներ, իրենց աչքի՜ պէս տառեր:
Արաքսի ա՜յն եզերքից անգամ հովերը տակաւ
Մեր այս ափն են թռցընում ձեռագրի թերթ ու կափկափ,
Որ դաշտերում աշխատող հայ գիւղացին շտապաւ
Քե՛զ է բերում իր վէրքից որպէս պոկուա՜ծ վիրակապ…

Դեռ զարմանա՞լ, որ ունես
Մէ՛կ էջ միայն, ուր ոսկի դարից բիբեր են յածում,
Մէ՛կ հատիկ էջ, որ անճառ խանդաղանքիդ մատեանում
Փուխր մատով դիպուածի թերթատւո՜ւմ է կամացուկ:
Բայց ահա մեր պատմութեան աչքերն են զոյգ թէժ ածուխ`
Զարմացական, հիացիկ,
Թէ մենք ինչպէ՞ս ունենք դեռ, ունենք այսքա՜ն բիւր անուն,
Թէ մենք ինչպէ՞ս ունենք քե՛զ…

Քե՛զ` բոցեղէ՜ն պատկառանք, քեզ` լուսանիւթ լռութիւն,
Շտեմարան շշուկի, զգաստութեա՜ն հրաւէր,
Քեզ` ցանց, որտեղ կայծկլտաց յոյսի տառեխը կայթուն,
Ամէն անգամ մեր տան մէջ երբ երաշտ կար, երբ սո՛վ էր:
Դու` ո՛չ միայն Անիի, այլ պատմութեան պահոցում
Վաղամեռիկ ու չիշխած արքաների պէս` անգամ
Անուա՛մբ ներկայ վանքերի կաղապարում եւ հոծում.
Դու` Ռոսլինի, Պիծակի գոյնի կշռոյթ ու զանգակ,

Շիրակացու նայուածքի ծայրին թառած Բիւրական.
Դու` անընդմէջ ուխտաւոր Օշականից – Հացեկաց,
Ուր մեզ, մե՛զ էլ ես տանում
Եւ ետ կանչում, երբ որ դու արդէն վաղո՜ւց ես եկած:
Դու` ուխտաւոր, նոյն ատեն դու` նորիմա՜ստ  ուխտավայր,
Ուր չենք մտնում մենք այնպէս, ինչպէս հայրերն էին մեր
Ձեռագրի դէմ փակցընում մոմ ու մրմուռ մշտավառ,
Այլ ալիքի՜ նման այն,
Որ ովկիանի բացերից գետաբերան է դիմում
Եւ ձուլելով վաղեմի բոյրեր, ձայներ ու համեր,
Շարունակում գետն ամբողջ մինչեւ խորքերը տմոյն…

Բայց ի՞նչ, ի՞նչ յոյզ կը շարժէր քո մէջ այսքա՜ն փառատրում:
Ի՞նչ կը փոխէր գովքերիս, ներբողներիս բովանդակ
Կշռաքարն այս քո լեցուն, բազմազեղո՜ւն նժարում,
Եթէ նաեւ, մա՛նաւանդ, չունենայի զօրավիգ
Քեզ աներկմի՛տ կոչելու Բարեյուսո՜յ հրուանդան:
Անդարձօրէն, վե՛րջնապէս
Բարեյուսոյ հրուանդան գտած երկրում Հայաստան`
Մեր գրքերի համար ողջ, որոնք ծուիկ առ ծուիկ:
Նաւի նման նարեկեան, խլեակ-խլեակ եկան քե՛զ…

Մրրիկների հրուանդան կը մնայիր անպայման,
Ինչպէս մեր մէ՛ն գրքի ծննդավայրն էր ամէն,
Թէ մի մրրիկ, սպիտակ գիշերների հովերից
Երան-երան կուտակուած`
Ամպրոպներից չմաքրէր մեր երկինքն էլ ամպամած,
Ծովն յարածուփ, ուր ճայեր ճգնում էին երամել.
Թէ կապոյտից չթորէր մեզ վրայ էլ մո՜վ երիզ`
Կը մերկանա՞ր, կը յառնէ՞ր մշուշներից հեռարձակ
Նաեւ քո դէմքը, իբրեւ կտաւազե՜րծ մի արձան:

Քանաքեռի լանջերից ահաւասիկ մի քամի
Երեւանի վրայ է տարուբերում քեզ մեղմիւ,
Ցոյց տալով քեզ իմ երկրի ամենախո՜ւլ կողմերում:
Առագաստը Մասիսի, տե՛ս, անցած շեղ մի կայմի,
Քո բացխփիկ փարոսի դէ՛մ է միայն հողմուռոյց:

Ծխաններից շրջակայ քո ապագան է նաեւ
Ընդարձակւում, ծալուելով մեր տրոփող դրօշում:
Պատուամատոյց հիացքով քո ներկան է, որ նայեց
Սա վերծանող ծերունու եւ մանկան հետ` Մեսրոպի
Արձանումին, որի շուրջ
Նո՛ր է դառնում օրաւուր անցնող ամէ՛ն մէկ րոպէն:

Թերեւս հայը այսպէ՛ս բարձրանայ լեռն Արարատ`
Տեսիլներից ծանրացած, կաշկանդըւած քայլերով,
Ինչպէս որ ես` կարկինիս դրած սուր ծայրը վրադ,
Ժամանակի՛ց էլ անդին շրջանակներ գծելով
Քո սանդուղքով դէպի քե՛զ ելնում, ելնո՜ւմ եմ հիմա,
Յետոյ դիտում դարպասն այն, որ –
Օ, յղա՛ցք գերիմաստ,
Գիւտ, գիւտարա՛ր հանճարեղ,–
Դո՜ւռն է վանքի Թարգմանչաց` նրա պատճէնը թէպէտ,
Սակայն միա՛կ կատարեալ քո աւարտումն արդարեւ,
Հրաշագե՜ղ ձայնանիշ, սրտաճմլիկ վանկ ու շեշտ
Քո յաղթերգի լրումին, քո թափին` ա՜յլ անջրպետ,
Անհո՜ւնօրէն անհրաժեշտ…

Քեզ, միայն քե՛զ ներյատուկ մի լռութեան զմայլում:
Սակայն, ահա, զգո՞ւմ ես`
Կոմիտասի լուսանուան Երաժշտանոցն է, լսի՜ր,
Մի նորահունչ «Տօնական» երգեհոնում, ծաւալում

Եւ կարկառում մինչեւ քեզ`
Մինչեւ քո մի՛շտ բազմամարդ ցուցասրահը լոյսի,
Որտեղ Սայաթ-Նովայի բաց ձեռագրին մարգարտէ,
Ջութակահար մատների, ճիպոտների բարունակ
Ստուերներն են պղպջում: Շարակնոցներ են շրշում:
Մի ձեռք, վերին անկիւնից բռնած էջեր ու սիւնակ,
Ի՜նչ վաղնջուց գործիքի գրակալին, ո՜վ գիտէ,
Խազգրքերի թերթերն է շրջում, շրջո՜ւմ է շարունակ:

Իսկ դրան մօտ, դրան չափ հսկայափեղկ, խլրտուն
Մագաղաթէ քո հսկան,
Կարծես ամէն մի վայրկեան պատրաստ թեւեր ածելու
Ցուցասրահն ընդլայնող հնչիւնների ոլորտում`
Իր շուրջ խորհո՛ւրդն իր քամող աչքերի տակ այցելու,
Ահա դարձեա՛լ զրուցուող, պատահարի աւանդած
Իր այն կեանքն է մտմտում,
Որ ես, ես նո՛ր երգեցի, իբրեւ անգի՜ր անտունի:
Ու ահա քե՛զ եմ բերում, Բարեյուսո՜յ հրուանդան:
Ա՛ռ, քաղցրութեա՜մբ ընդունիր…

ԱԲՐԱՀԱՄ ԱԼԻՔԵԱՆ

(Հատուած)

 

ՄԱՏԵԱՆՆ ԱՀԱ…

Բարեկամիս` Յովհաննէս Պալեանին

Մատեանն ահա` զոր խոստացայ… Երբ գըտնես
Հոն դարերու կեանքին Երազն անյատակ,
Եւ Բագոսի քըրմուհիներ վարդերես
Որ կը պարեն բըլուրին վրայ, լուսնին տակ,

Եւ աստուածներ` որ կ՛ուզեն սիրտն Հոմերին
Դեռ ողջակէզ, կամ Մեսալին մ՛հըրաչեայ`
Որ պատանքի տեղ կը սըփռէ ծիրանին
Սէրէն մեռած ասպետներուն մարմնին վրայ,

Երբ հոն գըտնես Պոմպէի գիշերներ,
Նո՜ւռ` հրաբուխին բերանին վրայ հասունցած,
Յետոյ Դարն` Յիսուսի պէս կարեվեր`
Արշալոյսի մը երկունքէն բըռնըուած:

Երբ հոն գըտնես սիրտեր ճրագի պէս մարող,
Մաքառումներն երկաթներուն ու մարդուն,
Ցեխէն կանգնող Ոճիրը խէթ, անսըքող,
Որ կը խըմէ արիւնն անմեղ վարդերուն,

Ո՛վ բարեկամ, խորհէ թէ Երգս է պատմեր
Ցաւն հաճոյքին եւ հաճոյքները ցաւին.
Սիրտն ըսկիհ մ՛է` ուր երբ լեցուին գինիներ
Աստուածներու սուրբ արիւնին կը փոխուին.

Խորհէ թէ սանձն արեւաբիբ Բեգասիս
Ոչ ոք կըրցաւ իր ափին մէջ ամփոփել.
Ագռաւներու կըռընչիւնները ամախիզ
Խըրտչեցընել չըկըրցան վազքն անարգել.

Խորհէ թէ միշտ քննադատն է միաչեայ,
Եւ ներքինի` բարոյագէտը խոհեմ.
Տառապած Սիրտն ո՞վ պիտի կշռել կարենայ
Նըժարին մէջ` Տիեզերքին դէմ առ դէմ:

Ա՛ն լոկ կըրնայ ճանչնալ Երազը սրարբած`
Ո՞վ կ՛արբենայ կեանքի դիրտովն ու խունկով,
Ա՛ն որ Մարդն է` լոյսով ցեխով թըրծըւած,
Ա՛ն որ Մարդն է սըրբագործուած արցունքով:

ԴԱՆԻԷԼ ՎԱՐՈՒԺԱՆ

 

ՏԱՂ` ՁՕՆՈՒԱԾ
ՄԱՆՐԱՆԿԱՐԻՉՆԵՐԻՆ

Այս մատեանները հին, մագաղաթեայ,
Այս հաստակող գրքերը` ձեռքով գրուած,-
Որքա՜ն, որքա՜ն մէջքեր` ցաւից կորուած
Եւ որպիսի՜ կորով ու երկաթեայ
Համբերութիւն ու կամք են նոցա ծնել…
Օ՜հ, հանճարեղ ճորտե՛ր, որ չէք քնել
Գիշերներով երկար, ու կապարէ, ու կոյր,
Ինչպէս դարերը ձեր, ինչպէս անլուր
Տքնութիւնը ձեր խեղճ ու սրբազան…
Օ՜, բարբարոս բերքի հազարամեա՛կ դաժան,
Անարշալոյս խաւար ու տքնութիւն,
Եւ անպտուղ մտքի խռովք անդաւաճան,
Եւ կեղեքող ոգու հանճարեղ թո՛յն…

Ահաւասիկ նստած են կորաքամակ`
Արծաթեայ միրուքներով եւ աչքերով բորբոք,
Եւ գրում են ոգու ստրկութեան համար
Մագաղաթեայ գրքեր… Օ՜, անթափանց ցնորք,
Կոյր դարերի ծնած Օ՜, զառանցանք հտպիտ,-
Ոգու աղքատութեան ու տաժանքի գնով
Օ՜, անտենչանք վատնում ստեղծագործ մտքի…
Այսպէս նստած դարեր` ոսկեղենիկ գրչով
Ճորտութի՛ւնն են իրենց ոսկեզօծել,-
Ինչպէս նստէր այսօր մի հանճարեղ աղջիկ
Եւ գիշերուայ խաւարը ստեղծագործէր…

Անկարելի սիրով, տքնութիւնով անլուր,
Յաճախ անխոցելի ճարտարութեամբ,
Մանրակրկիտ, ինչպէս հանելուկ,
Հրաշալի, ինչպէս յարութեան
Զարմանալի լեգենդը – զարդարել են էջերը
Գրերով թռչնազարդ ու ծաղկապատկեր,-
Եւ դարձել է մռայլ միջնադարեան գիշերը
Նրանց աչքին ցնորք մի լուսակերտ:
Եւ տանջանքով իրենց ստեղծագործ ոգու
Կատարելով հրաշքը այդ սնամէջ –
Ճաշակել են նոքա բերկրութիւնը թագուն,
Որ տալիս է խոնջէնքը խոհերին մե՛ր:-
Ու վերացած ոգու հիացմունքով անհո՛ւն այն,
Բաւարարուած այդ խուլ երջանկութեամբ –
Թագցրել են նոքա իրենց նուաստ անունը`
Հաւատալով հոգու անմահութեան…

Օ՜, միամիտ ճորտե՛ր, թէկուզ եւ հանճարեղ.-
Ահաւասիկ ձեր հին ճարտարութեամբ տարուած`
Մենք փորձում ենք ձեր հին անունները ճարել
Մատեաններում այս հին` ձեր ձեռքերով գրուած:
Չե՛նք հաւատում մենք ձեր հոգու անմահութեան,
Բայց գիտենք` գրքերն այս մագաղաթեայ,
Որ գրել էք մի օր դուք խոնարհ տքնութեամբ –
Դարձել են ձեզ համար – մահո՛ւ պատեան: –
Այս մատեանները հին, այս սնամէջ
Դամբարանները, որ ձեր հանճարեղ ձեռքով
Զարդարել էք մի օր դուք արուեստով անմեռ
Միջնադարեան մռայլ կամարների ներքոյ…

ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑ

 

Share this Article
CATEGORIES