ԱՆՑԵԱԼԻ ՀԵՏ ԿԱՊ. ՊԷ՞ՏՔ Է ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ԴԱՍԱՒԱՆԴԵՆՔ

ԿԸ ԿԱՐԾԵՆՔ, ԹԷ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՏԱԳՆԱՊՆԵՐԸ ԱՆԳՈՅ ԵՆ ԱՐԵՒՄՈՒՏՔԻ ՄԷՋ, ԹԷ` ԱՆՈՆՔ ՅԱՏՈՒԿ ԵՆ ՄԻԱՅՆ ԻՐԱՒԱԶՐԿՈՒԱԾ ԿԱՄ ԳՈՅԱՊԱՅՔԱՐ ՄՂՈՂ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴՆԵՐՈՒ: ԿԸ ԹՈՒԻ, ԹԷ ՀԵՇՏՕՐԷՆ ԱՆՁՆԱՏՈՒՐ Կ՛ԸԼԼԱՆՔ ԱՅՆ ԳԱՂԱՓԱՐԻՆ, ԹԷ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆԱԳԻՏԱԿՑՈՒԹԻՒՆԸ ԱՐԴԷՆ ՄԱՇԱԾ Է ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ՀԱՂՈՐԴԱԿՑՈՒԹԵԱՆ ԱՅՍ ԴԱՐՈՒՆ, ՈՒՐ ՇԱՏԵՐ ՀԱՐՑ ԿՈՒ ՏԱՆ` ԱՐԴԵՕՔ ՏԱԿԱՒԻՆ ԻՄԱՍՏ ՈՒՆԻ՞ ՄԵՐ ԱԶԳԱՅԻՆ ԱՆՑԵԱԼԻՆ ՄԱՍԻՆ ԽՕՍԻԼԸ: ՍԱԿԱՅՆ ՅԱՅՏՆԱՊԷՍ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՓՆՏՌՏՈՒՔԸ ՍԿՍԱԾ Է ՍՐԻԼ ԱՄԷՆԷՆ ԱՆՀԱՒԱՆԱԿԱՆ ՎԱՅՐԵՐՈՒՆ ՄԷՋ, ՈՒՐ ՓԱՍՏՕՐԷՆ ԲԱԶՄԱՄՇԱԿՈՅԹ ԸՆԿԵՐՈՒԹԵԱՆ ՄԸ ՏԵՍԼԱԿԱՆԸ ՁԱԽՈՂԱԾ Է: «ՏԻ ԷՔՈՆՈՄԻՍԹ» ԹԵՐԹԻՆ «ԻՆԹԵԼԻՃԸՆԹ ԼԱՅՖ» ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԵԱՆ ՄԷՋ ՓԵԹՐԻՔ ՏԻԼԸՆ* ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿՐԹՈՒԹԵԱՆ ԴԱՍԵՐՈՎ ԶԻՆՈՒԱԾ, ԻՆՉՊԷՍ ՆԱԵՒ ԺԱՄԱՆԱԿԱԿԻՑ ԱԽՏԱՃԱՆԱՉՈՒՄՆԵՐ ԿԱՏԱՐԵԼՈՎ` ԿԸ ՓՈՐՁԷ ՔԱԿԵԼ ԲՐԻՏԱՆԻՈՅ ՄԷՋ ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ԲԱՑԱԿԱՅՈՒԹԵԱՆ ԹՆՃՈՒԿԸ ԵՒ ԿԸ ՎԵՐԼՈՒԾԷ ԱՆՑԵԱԼԻ ԴԵՐԸ` ԻԲՐԵՒ ԺՈՂՈՎՈՒՐԴ ՄԸ ԻՐԱՐՈՒ ՄԻԱՑՆՈՂ ԵՒ ԿԱՆԳՈՒՆ ՊԱՀՈՂ ԱՂԵՐՍ:

Լոնտոնի մէջ կը գործէ յունական շաբաթօրեայ վարժարան մը, ուր մանուկներ եւ պատանիներ կը սորվին յոյն ըլլալ: Անոնք կը սորվին ոչ միայն իրենց լեզուն, այլ նաեւ` երգեր, կը ծանօթանան տարազներու եւ կը լսեն բոլոր այն պատմութիւնները, որոնք զիրենք կը միացնեն իբրեւ ազգ: Նման իրադարձութեան մը ականատես դարձայ քանի մը տարի առաջ, Փելոփոնեզի մէջ: Հոկտեմբեր 28-ն էր, Օհի օրը կամ «Ոչ»ի օրը: Գիւղաւանը անշարժացաւ, մանուկներ աթոռներ զետեղեցին տեղւոյն պատուարժան անձնաւորութիւններուն համար եւ սկսան պարել: Հոկտեմբեր 28-ը այն օրն էր, երբ 1940-ին Յունաստանի նախագահ Մեթաքսաս մերժեց Մուսոլինիի վերջնագիրը, ինչ որ առաջնորդեց երկիրը նուաճելու Մուսոլինիի սպառնալիքին: Ներկայացուած պարը ազգագրական մատուցում մը չէր զբօսաշրջիկներու համար, այլ` ազգային միասնութեան արտայայտութիւն մը. ցուցանիշ մը, որ եթէ թշնամիներ դարձեալ սպառնան Յունաստանի, քաղաքապետը, կրօնաւորն ու մանուկը «ո՛չ» պիտի ըսեն իրենց կարգին:

Ժողովուրդներ մեծ մասամբ կը նշեն նման օրեր: Յուլիս 4-ին ամերիկեան փոքր գիւղաւանները կը լեցուին ամերիկեան յեղափոխութենէն առաջ պետական այրերու եւ զինուորներու յատուկ տարազներով եւ արդուզարդով շրջող կերպարներով: Ուիլիըմզպուրկի մէջ աւանդական տարազով տղամարդիկ եւ կիներ կը վարեն Ամերիկայի առաջին վերաբնակիչներուն յատուկ կենցաղ: Երբ կ՛անցնինք Ալաոյէն, բախտաւոր օր մը նոյնիսկ կրնանք հանդիպիլ ամերիկացի ժողովրդային հերոս Տէյվի Քրոքեթի նման մկներէի (ռաքուն) մորթէ շինուած գլխարկով շրջող կերպարի մը: Պատմութեան մէջ է, որ իւրաքանչիւր երկիր կը պեղէ իր ինքնութեան հում նիւթերը. յաղթանակներ, հերոսներ, ժողովրդապատումներ, որոնք քաղաքացիները կը ներշնչեն հասարակաց հպարտութեամբ:

Սակայն կարգ մը երկիրներու մէջ, որոնց շարքին` Բրիտանիա, կը թուի, թէ անցեալը կորսնցուցած է իր կախարդանքը: Զաւակներս, որոնք հասակ նետած են Լոնտոնի մէջ, չէին հասկնար, թէ ի՛նչ կ՛ընէին յոյները: Անոնք երբեք անգլիական ազգագրական Մորիս պարերը չեն պարած դպրոցին մէջ, ոչ ալ արձակուրդ ստացած են Թրաֆալկարի ճակատամարտին բրիտանական ծովուժին արձանագրած յաղթանակին օրը: Մայրս, որ կը յիշէ, թէ դրօշակ կը ճօճէր Բրիտանական կայսրութեան կողմէ կազմակերպուած տողանցքներուն առիթով, տակաւին կրնայ թուել Անգլիոյ թագաւորներուն եւ թագուհիներուն անունները` շարքով: Սակայն զաւակներս չեն կրնար: Բրիտանիոյ կրթութեան նախարարը` վերջին 13 տարիներուն առաջին պահպանողական քաղաքագէտը, որ կը վարէ այս պաշտօնը, մտահոգութիւն կը յայտնէ սերունդի մը համար, որ կարծէք բիրտ հարուածով մը անջատուած է իր սեփական պատմութենէն: Իսկ ան միակը չէ:

Թերեւս մխիթարական բան մը կայ այս մռայլ կացութեան մէջ: Պատմութիւնը կ՛ենթարկուի որոշ աղաւաղումներու, երբ կ՛օգտագործուի ի սպաս ազգային ինքնութեան: Երբ ռակպիի անգլիական խումբի մը համակիրները կը կանչեն «Աճինքո՛րթ»` (15-րդ դարուն Ֆրանսայի մէջ Աճինքորթի ճակատամարտին անգլիացիները պարտութեան մատնեցին ֆրանսացիները. «Ա») Ֆրանսայի մէկ խումբին դէմ յաղթանակ մը արձանագրելէ ետք, ասիկա չի նշանակեր, թէ յանկարծ Թուիքընհամի մարզադաշտը կը լեցուի միջնադարեան հաւատալիքներով: Ցեղախմբային համակեցութիւն մը սնուցող ջերմ մթնոլորտը պատմութիւնը վերածած է միթի: Հին պատմութիւնները կրկնելով այնպէս`ինչպէս դասընկերներ կը մրթմրթան փոփ երգերու բառերը, միթը կ՛օգտագործենք ո՛չ թէ բան մը սորվեցնելու, այլ` կապ մը հաստատելու միտումով: Իսկ իւրաքանչիւր ժողովուրդ կ՛այլափոխէ իր անցեալը, երբ կը վերապատմէ զայն: Բրիտանացիք կը փայփայեն Տանքըրքի յիշատակը (Բ. Աշխարհամարտին Ֆրանսայի ծովափէն բրիտանացի զինուորներու ապահով ելքը. «Ա.»), սակայն անոնք հազուադէպօրէն կը նշեն հոլանտացի այն 39 եզերապահները, որոնք զինուորները նաւակներով փոխադրած էին դէպի ծովուն բացերը: Ֆրանսացի մանուկներ, որոնք կը սորվին օդանաւային թռիչքի պատմութիւնը, շատ աւելի կը լսեն ֆրանսացի Լուի Պլերիոյի մասին, քան` բրիտանացի Ռայթ եղբայրներուն:

Յաճախ կը թուի, թէ ազգ-պետութիւնը նահանջի մէջ է տարուէ տարի կորսնցնելով իր տեղը` համաշխարհային շուկաներու եւ հաղորդակցութեան վայրերու աւելի լայն աշխարհին մէջ: Ոմանք չեն ողբար անոր կորուստը, որովհետեւ ժողովուրդներ կը նմանին գազաններու: Իրենց վերաբերող միթերով փքած` անոնք ձգողական ուժով մը կը ներգրաւուին դէպի պատերազմներու անցեալը եւ կը ծաղկին` զանց առնելով դրսեցիները: Ոմանք իրենց կրթութեան նախարարներէն կը պահանջեն հրճուիլ, քան թէ` զայրանալ, երբ պատմաբաններ պատկերասփիւռի յայտագիրներէ կոչ կ՛ուղղեն զօրակցելու կրթական ազգային ծրագիրի մը: Անոնք կը նշեն, թէ պետութիւններ իրենց դրօշակներով եւ քայլերգներով մեծ մասամբ նոր կառոյցներ են, որոնք հազիւ մէկ կամ երկու դարու անցեալ ունին: Իսկ այն յատկանիշները, որոնք ժամանակին կը տարբերէին զանոնք, այժմ կը մաշին մեր աչքերուն առջեւ:

Երբ 30 տարի առաջ սկսայ այցելել հարաւարեւմտեան Ֆրանսա, շուկաները կը վխտային ֆրանսական ցած գլխարկներով եւ ֆրանսական կապոյտ ճինզերով: Ամէն տեղ կը լսուէր տեղական օք բարբառը: Այժմ այս բարբառը փոքրամասնութիւններու յատուկ լեզուներու կողքին կը գոյատեւէ պետական նպաստներու զօրակցութեամբ, իսկ ճամբաներու երկլեզու նշաններն ու ցած գլխարկները իրենց տեղը զիջած են անգլիական անձրեւանոցներու: Գնորդներ ոչ մէկ տարբերութիւն պիտի զգային, եթէ գտնուէին Շրոփշըրի մէջ: Այլեւս տարբեր երեւոյթ չունինք, ոչ ալ տարբեր կը թուինք ըլլալ: Աշխարհի տարածքին ամէն ոք կ՛ունկնդրէ նոյն երաժշտութիւնը, կը դիտէ նոյն ժապաւէնները, կը համտեսէ միւսին ճաշերը: Այն այլազանութիւնը, որ յոյնը կը տարբերէր իբրեւ յոյն եւ ֆրանսացին իբրեւ ֆրանսացի` կորսուած է համաշխարհային ճինզի եւ թի. շըրթի թափթփածութեան մէջ, ինչ որ համազօր է Երկիր մոլորակի հրուանդան դարձած անգլերէնին համատարած գործածութեան:

Լաւատեսներու դիտանկիւնէն` այս թափթփածութիւնը արշաւ մըն է դէպի ազատութիւն: Թերեւս կ՛ապրինք աւելի միայնակ աշխարհի մը մէջ, ուր այլեւս գոյութիւն չունին Կայսրութեան օրուան առիթով կազմակերպուած տողանցքներ, սակայն կը վայելենք այնպիսի ընտրանքներ եւ ազատութիւններ, զորս նոյնիսկ պիտի չերեւակայէին ունենալ մեր մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը: Մեր ինքնութիւնը կրնանք հիմնել անձնական ճաշակի վրայ եւ ոչ` ազգային միթի: Այս դիտանկիւնէն` ապագան կը պատկանի գերազգային խմբաւորումներու, ինչպէս` ֆութպոլի երկրպագուներ, ճազի սիրահարներ, «արշալոյսը դիտելու» մոլիներ, զորս իրարու կապող աղերսները կը մականցեն պետութիւններու սահմաները` զեղչուած գինով տոմսեր վաճառող օդանաւային ընկերութիւններու պէս: Հռոմէական կայսրութիւնը ստեղծած էր գերցեղախմբային աշխարհ մը: Նոյնպէս ալ` միջնադարեան եկեղեցին, թէեւ կարելի է վիճիլ այս մասին: Թերեւս ֆէյսպուքն ու այ. թիունզ նոյն ներգործութիւնը ունին այսօր:

Յուլիս 4-ն ու «Ոչ»ի օրը այլ բան կ՛ըսեն: Քոքա քոլան եւ Լիվայզ ճինզը չեն կրնար փոխարինել ազգային հպարտութիւնը: Աշխարհի բաժակի մրցաշարքին առիթով վուվուզելաներու ճչոցը ցոյց տուաւ, թէ ազգային ինքնութիւնը կենդանի է` անտաշ կերպով: Կապոյտ ճինզի նկատմամբ հասարակաց  սէրը բաւարար չէր, որ Սարայեւոյի բնակիչները դադրէին զիրար սպաննելէ: Սարայեւոյի աւերակները մեզի կը յիշեցնեն, թէ համաշխարհային բարգաւաճութեան ամառնային ծաղկումի մը տակ թաղուած կը մնան բազմաթիւ տարբերութիւններ եւ երկփեղկումներ` Սան Անտրէասի երկրաշարժային գօտիին բազմաթիւ ճեղքերուն պէս:

Ոչ ալ պէտք է մոռնալ ազգութեան մը արժանիքները: Եթէ քաղաքակրթութիւնը օտար անձերը մէկտեղելով զանոնք հաւաքականութեան վերածող գործօնն է, ապա ազգը անոր մարզադաշտն է, իսկ ազգային ինքնութիւնը` յաջողութեան խորհրդանշանը: Ազգ-պետութիւնը հաւաքականութեան այն մակարդակն է, ուր կը մշակուին օրէնքները եւ կը հաստատուի ապահովութիւնը: Ժողովրդավար երկրի մը մէջ անիկա այն մակարդակն է, ուր մենք մեր խօսքը ունինք մեր սեփական կեանքը ձեւաւորելու մէջ: Ազգ-պետութիւնը այն վայրն է, ուր օտարներ կը սորվին միասին ապրիլ: Եթէ այս է քաղաքակրթութեան մեծագոյն իրագործումը, ապա աւելի լաւ է, որ փայփայենք ազգութիւնը, քան թէ մերժենք զայն:

Հետեւաբար, եթէ Բրիտանիոյ մէջ շատեր կորսնցուցած են անցեալի նկատմամբ հետաքրքրութիւնը, եթէ ֆրանսականութեան համար բռունցքները սեղմելը դարձած է ցուցանիշ ազգային ջղային խանգարումի, պատճառը այն չէ, թէ ազգութեան կամ ինքնութեան գաղափարները սնանկացած են, այլ այն, թէ տուեալ երկիրները կորսնցուցած են իրենց զաւակները իրարու շաղկապող պատմութիւնները: Ամերիկա ունի հասարակաց առաքելութեան մը այն համոզումը, թէ ինք առաջնորդն է ազատ աշխարհի մը. համոզում մը, որ դարբնուած է 1945-ին, եւ որուն ականատես դարձանք այս տարի Եգիպտոսի մէջ տեղի ունեցած ապստամբութեան ընթացքին: Յոյները կը բաժնեն պատմութիւններ այն մասին, թէ աշխարհը ի՛նչ ըրած է իրենց եւ ի՛նչ կրնայ ընել դարձեալ: Բրիտանացիք նման ձգտում մը չունին, ոչ ալ` նման վախ մը, որ միացնէ զիրենք: Երբ Բրիտանական կայսրութիւնը այլեւս գոյութիւն չունի, ժամանակին անոր մաս կազմած երկիրները հարց կու տան, թէ այլեւս ի՞նչ կը նշանակէ «Բրիտանիա»: Ազգային կապերու թուլացումը այժմ բրիտանացիներուն մէջ արթնցուցած է ինքնութեան բարդ երեւոյթներու գիտակցութիւն մը, ուր անգլիացին, սկովտիացին եւ իսլամը կը բախին իրարու: Բրիտանացիք այլեւս իրենց զաւակներուն պատմութիւններ չեն պատմեր անցեալի մասին, որովհետեւ վստահ չեն, թէ ո՛ր պատմութիւնները պէտք է պատմեն:

Վարչապետ Տէյվիտ Քամերոնի համար այս բացակայութիւնը կը խորհրդանշէ վտանգ մը: «Անոնց համար դժուար է նոյնացած զգալ Բրիտանիոյ հետ, որովհետեւ մենք թոյլ տուած ենք, որ մեր հաւաքական ինքնութիւնը տկարանայ: Մենք չենք յաջողած տալ հաւաքականութեան տեսլական մը, որուն պիտի ուզէին պատկանիլ անոնք», ըսած էր ան, փետրուարին Բրիտանիոյ մէջ ապրող իսլամ հաւաքականութիւններուն վերաբերող ճառի մը մէջ: Քամերոնի դիտանկիւնէն` պետական բազմամշակոյթ դրութիւնը կը խթանէ յետազգային աշխարհի մը գաղափարը, ուր մշակութային կամ կրօնական խմբաւորումները իրենց հաւատարմութիւնները կ՛ամրապնդեն իրենց մայր մշակոյթին կամ կրօնին հետ` ազգային սահմաններէն անդին:

Քամերոնի վերլուծումին մէկ մասը արհամարհուեցաւ իբրեւ կոպիտ նկատողութիւն, իսկ անոր ոճը երբեմն նոյնիսկ զայրոյթ պատճառեց: Սակայն կը թուի, թէ դժուար է մարտահրաւէր ուղղել անոր մեկնակէտին, որ կ՛ըսէ. ոչ մէկ պետութիւն կրնայ գոյատեւել, եթէ իր քաղաքացիները կորսնցնեն այն աղերսները, որոնք իրարու կը կապեն զիրենք: Բրիտանիա շատ փոքր կղզի մըն է` դառնալու համար 60 միլիոն օտարներու բնակավայրը: Մանրուքներու համար իրարու հետ վիճող անհատներու խումբէ մը աւելին ըլլալու համար պետութիւն մը կարիքը ունի հաւաքականութեան մը, որ հիմնուած է արժէքներու եւ համոզումներու վրայ, հասարակաց պատմութեան մը, հիմնադրութեան միթի մը: Իսկ այս մէկը կարելի է կառուցել միայն երկրի մը հում նիւթով, այսինքն` պատմութեամբ: Միայն երբեմնի պատերազմները, վէճերը, պայքարներն ու յաղթանակները ոգեկոչելով կրնանք բռնել այն կապը, որ կը միացնէ մեզ: Այս պատճառով է, որ բրիտանացիք կը կառչին Տանքըրքի եւ Տի. Տէյ.ի ցամաքահանումի պատմութիւններուն: Այսպէս է, որ անոնք կը մնան հմայուած` Հենրի Ը. թագաւորին պատմութեան, որ կը ներկայացուի պատկերասփիւռէն` թատերական յայտագիրներով, ինչպէս նաեւ` «Ուոլֆ հոլ»ի պէս ժապաւէններով կամ վէպերով: Ինչպէս Հաուըրտ Պրենթըն ըսած է 2010-ին, երբ գրած է թատրերգութիւն մը` Էնն Պոլինի մասին, «թիւտըրները ձեւով մը կը ներկայացնեն մեր Աթրէուսի տունը (յունական դիցաբանութեան մէջ Միսենէի թագաւոր. «Ա.»)»:

Ժամանակը յարմար է նման ճառի մը համար: Որեւէ արժանի ինքնութիւն պէտք է ծնունդ առնէ ինքնագիտակցութենէ, ինչպէս նաեւ` ինքնարժեւորումէ: Իսկ ժամանակակից կեանքի սկեպտիկ մթնոլորտը յարմար է ինքնագիտակցութեան ուղեւորութեան մը համար: Տողանցքներէ եւ դրօշակ ճօճելու առիթներէ հեռու ժողովուրդ մը կրնայ պայծառ աչքերով դիտել անցեալը: Անիկա կրնայ իր ինքնութիւնը կառուցել աւելի ամուր կռուանի մը վրայ, քան` միթի: Այս պատճառով է, որ բրիտանացիք եւ ֆրանսացինք յոյն մանուկներուն պէս կարիքը ունին շաբաթօրեայ դպրոցներ յաճախելու: Ոչ միայն ոգեկոչելու համար անցեալը, այլ նաեւ` լսելու այն պատմութիւնը, որ կը պատմէ անիկա:

 

* Փեթրիք Տիլըն հեղինակն է «Տը սթորի աֆ Պրիթըն» մանկապատանեկան պատմութեան գիրքին, ինչպէս նաեւ` չափահասներու ուղղուած պատմական երկու գիրքերու, որոնցմէ մէկն է` «Տը լասթ ռեւոլուշըն»:

ԱՅՆ ՕՐԸ, ԵՐԲ ՏԱԿՆՈՒՎՐԱՅ ԵՂԱՒ ՀՌՈՄԸ

ԵՒՐՈՊԱՅԻ ՄԷՋ ԱՆԿԻՒՆԱԴԱՐՁ ՄԸ ՏԵՂԻ Կ՛ՈՒՆԵՆԱՐ 1600 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ, ԵՐԲ ՕԳՈՍՏՈՍ 24-ԻՆ 800 ՏԱՐՈՒԱՆ ՄԷՋ ԱՌԱՋԻՆ ԱՆԳԱՄ ԸԼԼԱԼՈՎ ԿԸ ՆՈՒԱՃՈՒԷՐ ՀՌՈՄԸ, ԻՆՉ ՈՐ ՊԻՏԻ ԱՐԱԳԱՑՆԷՐ ՀՌՈՄԷԱԿԱՆ ԿԱՅՍՐՈՒԹԵԱՆ ԿՈՐԾԱՆՈՒՄԸ ԵՒ ՊԻՏԻ ՇՐՋԷՐ ԵՒՐՈՊԱՅԻ ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ: «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.» Կ՛ԱՆԴՐԱԴԱՌՆԱՅ ԱՅՍ ԻՐԱԴԱՐՁՈՒԹԵԱՆ ԿԱՐԵՒՈՐՈՒԹԵԱՆ ԵՒ ԱՆՈՐ ՄԱՍԻՆ ՄԻՆՉԵՒ ԱՅՍՕՐ ՇԱՐՈՒՆԱԿՈՒՈՂ ՈՒՍՈՒՄՆԱՍԻՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՆ:

Կայսերական Հռոմի առաջին նուաճումը տեղի ունեցաւ 410-ին, հիւսիսային Եւրոպայէն արշաւող բարբարոս ցեղախումբի մը` գոթերուն կողմէ, Ալարիք անունով հրամանատարի մը գլխաւորութեամբ:

Հռոմ 8100 տարուան մէջ առաջին անգամ ըլլալով կը նուաճուէր ամբողջութեամբ: Անդրադարձները կ՛արձագանգէին ամբողջ Միջերկրականի տարածքին:

Քրիստոնեայ առաջին եկեղեցական հայրերէն` Երեմիա, որ կը բնակէր Բեթղեհեմի մէջ, բարեկամի մը ուղղուած նամակի մը մէջ կը գրէր, թէ արցունք թափած էր լուրը ստանալէ ետք:

«Ձայնս կը կպի կոկորդիս, եւ մինչ կը գրեմ այս տողերը, արցունքներս կը խեղդեն զիս: Այն քաղաքը, որ տիրած էր ամբողջ աշխարհին, այժմ գրաւուած է», կը գրէր ան:

Թէեւ Ալարիք քրիստոնեայ մըն էր, որ կը նուաճէր ու կը թալանէր քրիստոնէական քաղաք մը, սակայն կը տիրէր այն չարագուշակ զգացումը, թէ փուլ կու գար հեթանոս Հռոմի ստեղծած աշխարհի կառոյցը:

Հռոմէական կայսրութիւնը 410-էն ետք գոյատեւեց քանի մը տասնամեակ եւս, ապա այլ բանակներ դարձեալ գրաւեցին քաղաքը, սակայն ասիկա այն թուականն էր, երբ սկիզբ առաւ Հռոմի մեծութեան քայքայումը:

Դարեր ետք, այն քաղաքը, որ իր փառքի օրերուն կը հպարտանար աւելի քան մէկ միլիոն բնակչութեամբ, վերածուած էր հազիւ 30 հազար բնակչութեամբ անօրէն եւ աւերակ գիւղի մը:

ԱՌԱՆՑ ԴԻՄԱԴՐՈՒԹԵԱՆ

Հռոմի նուաճումէն ետք հեթանոսներ կ՛ըսէին, թէ քրիստոնեաներ քանդած էին երբեւիցէ տեղի ունեցած մարդկային մեծագոյն իրագործումը:

Իսկ քրիստոնեաներ, որոնք կը հպարտանային, թէ փրկած էին եւ նոր բարձունքներու առաջնորդած ինչ որ լաւ բան կար հնադարեան քաղաքարկրթութեան մէջ, ապրեցան ինքնավստահութեան տագնապ մը:

Այդ ժամանակ քրիստոնէական Հռոմէական կայսրութիւնը բաժնուած էր Արեւմուտքի եւ Արեւելքի հակամարտ կայսրերու միջեւ. առաջինը կ՛իշխէր հիւսիսային Իտալիոյ մէջ Ռաւեննայի իր պալատէն, իսկ երկրորդը` Կոստանդնուպոլիսէն: Այսուհանդերձ, կը տիրէր այն զգացումը, թէ փուլ եկած էր ամէն ինչի կեդրոնը` առասպելի կարգ անցած Հռոմը:

Գերմանիայէն, Զուիցերիայէն, Բրիտանիայէն եւ Միացեալ Նահանգներէն  Հռոմէական կայսրութեան քայքայումի պատմութիւնը ուսումնասիրած պատմաբաններ եւ հնագէտներ որոշած են հոկտեմբերին եւ նոյեմբերին մէկտեղուիլ եւ իրենց նորագոյն ուսումնասիրութիւնները ներկայացնել Հռոմի առաջին նուաճումին ու թալանումին մասին:

Համագումարին կազմակերպիչներէն` Ֆիլիփ ֆոն Ռումըլ կ՛աշխատի Հռոմի Գերմանական հնագիտական կեդրոնին մէջ:

Պատասխանելով այն հարցումին, թէ արդեօք 410-ի օգոստոս 24-ը կարելի՞ է նկատել հնադարեան աշխարհի սեպտեմբեր 11-ը, ան կ՛ըսէ.

«Նոյնիսկ` շատ աւելին: Չեմ կարծեր, թէ մարդիկ 2000 տարի ետք պիտի շարունակեն խօսիլ սեպտեմբեր 11-ի մասին: Սակայն օգոստոսի այդ օրը տակաւին իր ներգործութիւնը ունի պատմութեան մեր ժամանակակից աշխարհահայեացքին վրայ»:

Իրականութեան մէջ որո՞նք էին գոթերը, այն բարբարոսները, որոնք առանց դիմադրութեան հանդիպելու` արշաւած էին Հռոմի վրայ:

Ֆոն Ռումըլ կ՛ըսէ, թէ նորագոյն ուսումնասիրութիւնները կը ներկայացնեն շատ տարբեր պատկեր մը, քան ինչ որ ունէինք մինչեւ 50 տարի առաջ:

«Այժմ գիտենք, թէ անոնք կը բաղկանային տարբեր մարդոցմէ: Պարզապէս կը կազմէին բանակ մը` յաջողութիւններ արձանագրած հրամանատարի մը ղեկավարութեամբ: Հռոմէական կայսրութեան մէջ մարդիկ միացած էին այս բանակին: Անոնք թալանած էին բազմաթիւ գիւղաքաղաքներ, սակայն կը գործէին տարբեր ձեւերով: Ոմանք նաեւ հռոմէացիներու երբեմնի դաշնակիցներն էին»:

«Այն վայրկեանին, երբ Հռոմի կայսրը դադրեցաւ վճարել անոնց, անոնք շրջեցին իրենց հաւատարմութիւնները եւ թալանեցին քաղաքը, պարզապէս կայսեր ըսելու համար` «պէտք էր վճարէիր մեզի»:

ԱԼԱՆ ԹԱԼԱՆ

Հռոմի հիւսիսային պարիսպներուն մէջ երկար մասեր շուրջ երկու հազարամեակէ ի վեր կը մնան գրեթէ անխախտ վիճակի մէջ: Սակայն Հռոմի անկումին հետքերը կարելի է տեսնել հոն:

Արդիական վաճառատունէ մը քիչ մը անդին` ճամբուն վրայ կայ բացութիւն մը, ուր նշան մը կ՛ակնարկէ երբեմնի Սալարեան դարպասին: Ալարիքի բանակը ուղղուած էր դէպի Սալարեանի դարպասը, որ կը բացուէր այսպէս կոչուած` աղի ճամբուն վրայ, եւ քաղաքը կը միացնէր Ատրիական ծովուն:

Երբ ստրուկներ բացած էին քաղաքին դարպասները, Ալարիքի խայտաբղետ բանակը խուժած էր ներս` թալանելու: Կողոպուտը տեւած էր միայն 3 օր: Այնուհետեւ Ալարիք քաշուած էր եւ արշաւած դէպի հարաւ` նաւարկելու համար դէպի Հիւսիսային Ափրիկէ, որ հռոմէական կարեւոր եւ հարուստ գաւառ մըն էր:

Սակայն Ալարիք չհասաւ իր նպատակին: Անոր նաւերը խորտակուեցան փոթորիկի մը ընթացքին, եւ ան մահացաւ կարճ ատեն մը ետք:

Բազմաթիւ հռոմէացիներ ապահով խոյս տուին դէպի Հիւսիսային Ափրիկէ: Հոն, ծովեզերեայ յատկանշական գիւղաւանի մը` Հիփփոյի (այսօրուան Ալճերիոյ մէջ) եպիսկոպոսը` Ս. Օգոստինոս ներշնչուած էր գրելու իր հիմական գործերէն մէկը` «Աստուծոյ քաղաքը»:

Երեմիայի պէս` Օգոստինոս եւս սահմռկած էր` լսելով Հռոմի քայքայումին լուրը: Երբ Հռոմը չքացած էր, այլեւս ի՞նչ իմաստ  ունէր աշխարհը:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES