ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆԸ ՑՈՅՑ ԿՈՒ ՏԱՅ, ԹԷ ԻՆՉՈ՞Ւ ՀԱՅԵՐԸ ԱՅՍՈՒՀԵՏԵՒ ՉԵՆ ԿՐՆԱՐ ԱՊՐԻԼ ԱԶՐՊԷՅՃԱՆԻ ԼՈՒԾԻՆ ՏԱԿ

Սկովտիացի գիտաշխատող Սթիվըն Սիմ զեկուցած էր իր տհաճ տպաւորութիւնները Ազրպէյճանի կողմէ ներկայիս գրաւուած պատմականօրէն հայկական տարածք հանդիսացող Նախիջեւան իր կատարած այցին մասին: Քանի որ Սիմի 2006 թուականի բացայայտող զեկոյցը պատշաճ կերպով չէր լուսաբանուած միջազգային մամուլով, կը փափաքիմ այս յօդուածով ներկայացնել անոր որոշ կարեւոր հայեցակէտերը:

Սիմը յայտնած է, որ ինք Նախիջեւան մտած է ինքնաշարժով, թրքական սահմանէն, եւ ուղղուած է դէպի Երնճաք հովիտի Ապրաքունիս գիւղը: Երբ այնտեղ հարց տուած է 12-ամեայ տղու մը, թէ ո՞ւր կը գտնուի գիւղի եկեղեցին, ան ցոյց տուած է դատարկ տարածք մը:

Ապա Սիմ այցելած է Պանանիյար գիւղը, որ հայերուն ծանօթ է իբրեւ Ափարանք, ուր, անոր խօսքով, «առնուազն մինչեւ 1970-ական թուականները գիւղին կեդրոնը բարձրադիր վայրի մը մէջ գտնուող միջնադարեան մեծ եկեղեցիին փլատակը կար: Այժմ նախկին եկեղեցիի հողին վրայ մզկիթ կառուցուած է»: Նորաշէնի մէջ, այս գիւղի հիւսիսարեւմտեան ծայրամասը, երկու հայկական եկեղեցիներ եւ գերեզմանատուն մը կային: Ան ոչ մէկ եկեղեցիի կամ գերեզմանատան հետքը գտաւ այնտեղ:

Նախիջեւանի մէջ, երրորդ օրը, երբ շոգեկառքով կը ճամբորդէր Ջուլֆա, Սիմ նկատեց Ջուղայի գերեզմանատան փլատակները: Ան զեկուցեց, որ տեսած է «երեք լեռնաշղթաներու վրայ սփռուած եւ քարէ սալիկներով ծածկուած բլրալանջ մը: Բոլոր գերեզմանաքարերը, առանց բացառութեան, շրջուած էին»:

Օրտուպատի մէջ Սիմ բերուեցաւ ոստիկանատուն, ուր ան հարցաքննութեան ենթարկուեցաւ իր այցելութեան նպատակին առնչութեամբ եւ իր պայուսակը խուզարկուեցաւ: Ապա ան յաջորդ հանրակառքով ետ ուղարկուեցաւ Նախիջեւան քաղաք: Այնտեղէն ան ուղղուեցաւ դէպի Շուռութ, որ` «միջին դարերու վերջաւորութեան փոքրիկ հայկական քաղաք մըն էր` իր եկեղեցիներով, դպրոցներով, վանքերով, մատենադարանով եւ քանի մը տասնեակ հազար բնակիչներով»:

Քըռնա գիւղի հարեւանութեամբ տեղի հայկական եկեղեցիին հետքերն իսկ չկային: Նոյն վիճակը կը պարզէր նաեւ Կահ գիւղը: Երբ Սիմ անցորդի մը հարցուցած է Շուռութ գիւղի եկեղեցիին մասին, անցորդը պատասխանած է, թէ եկեղեցին քանդուած է: Շուռութ գիւղին մէջ Սիմ դէմ յանդիման եկած է խումբ մը գիւղացիներու հետ: Երբ ան յայտնած է, որ եկած է տեսնելու հին եկեղեցին, անոնք պատասխանած են, թէ գիւղին մէջ երբե՛ք եկեղեցի չէ եղած: Հազիւ հեռացած Շուռութէն` «թաքսի»ի վարորդը ըսած է Սիմին, թէ գիւղացիները հեռաձայնած են Ջուլֆայի ոստիկանութիւն, եւ թէ` իրաւապահ մարմիններու աշխատակիցները հաւանաբար զինք կը սպասեն ճանապարհին:

Ոստիկանական ինքնաշարժ մը իրօք կը սպասէր Սիմը: «Ոստիկանը նստաւ «թաքսի»ի ետեւի նստարանը եւ հարցուց, թէ արդեօք տեղագրական քարտէս եւ ազգագրական գիրք կա՞յ հետս»: Երբ Սիմ պատասխանած է` ո՛չ, չկայ, ոստիկանը արագօրէն խուզարկած է անոր պայուսակը: Ջուլֆայի մէջ Սիմ դարձեալ կանչուած է ոստիկանատուն, ուր անոր պայուսակը անգամ մը եւս խուզարկուած է: Միջանցքին մէջ որոշ ժամանակ սպասելէ ետք, Սիմը տարած են քաղաքի «Արազ» պանդոկը: Անոր ուղեկցած են դէպի շէնքի ետին գտնուող պարտէզը: Սիմը երեք ժամ հոն պահելէ ետք, ի վերջոյ զայն ազատ արձակած են: Սիմի պայուսակէն «հանած էին բոլոր իրերը եւ մանրամասն զննած` պարզելու համար, թէ արդեօք պայուսակը գաղտնի գրպաններ ունի՞: Ասիկա տեւեց շուրջ 15 վայրկեան` առանց որեւէ բառ փոխանակելու»:

Սիմին հարցուցած են անոր աշխատանքին մասին. որքա՞ն կը վաստակի, ո՞վ կը հովանաւորէ իր այցը Նախիջեւան եւ ինչո՞ւ ան իր սեփական միջոցները ծախսած է այստեղ գալու համար: Ոստիկանները մանրամասնօրէն ստուգած են Սիմին գրառումները, ինչպէս նաեւ` անոր թուային քամերային բոլոր լուսանկարները: Անոնց ուշադրութիւնը յատկապէս գրաւած է Նախիջեւան քաղաքին մէջ առնուած լուսանկարը: «Ատիկա քարէ սալիկ մըն էր, զոր ես տեսած էի Մոմինա Հաթուն դամբարանի դիմացի պարտէզին մէջ` շրջապատուած խոյաձեւ գերեզմանաքարերով: Այս քարին վրայ փորագրուած էր խաչ մը, որ վեր կը խոյանար ուղղանկիւն հիմքէ մը»:

Ազրպէյճանցի պաշտօնեաները ըսած են անոր, թէ ատիկա խաչ չէ: Սիմ իր կարգին պատասխանած է, որ ինք հայկական գիրքի մը մէջ կարդացեր է այդ եկեղեցիին մասին: Անոնք ջղագրգիռ պատասխանած են. «Ատիկա ճիշդ չէ: Այնտեղ սուտ գրուած է: Տեսէ՛ք` հայերը միշտ կը ստեն, կը խաբեն բոլորը»: Անոնք նաեւ նշած են, թէ` «Նախիջեւանի մէջ որեւէ հայկական եկեղեցի գոյութիւն չէ ունեցած, երբե՛ք: Այստեղ երբե՛ք ոեւէ հայ չէ ապրած, հետեւաբար ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ, որ եկեղեցիներ գոյութիւն ունեցած են այստեղ»: Ազրպէյճանցիները ըսած են Սիմին. «Կը կարծենք, որ դուք Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն չէք եկած բարի նպատակներով»:

Սիմը նշած է, որ Նախիջեւանի իր տհաճ տպաւորութիւնները «որոշ առումով լոյս սփռեցին այն կեցուածքին վրայ, զոր ազրպէյճանցիները ունին հայերու եւ հայկական ամէն ինչի նկատմամբ»: Զեկոյցին մէջ յստակ կը դառնայ, թէ ինչո՛ւ Արցախի հայերուն համար անհնար է ազրպէյճանցիներու կեղեքիչ լուծին տակ կրկին ապրիլը: Եթէ սկովտիացի այցելուին հետ այսպիսի վատ ձեւով վարուած են, ապա պատկերացուցէք, թէ ազրպէյճանցիները որքա՛ն աւելի վատ ձեւով վարուած են իրենց հայ քաղաքացիներուն հետ` մինչեւ Արցախի ազատագրումը:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ
«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի
հրատարակիչ եւ խմբագիր

Թարգմանեց`
ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES