50 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ (28 ՍԵՊՏԵՄԲԵՐ 1961)

ԱՆՀԵՏԱՑՈՂ ԴԷՄՔԵՐ

Տարի մը առաջ, սեպտեմբեր 21-ին Հոմսի մէջ իր յաւիտենական հանգիստը  մտաւ Աբրահամ Րէնճիլեան 83 փոթորկալից տարիներու ծանր բեռը ուսին:

Ծնած էր Սուէտիոյ (Մուսա Լեռ) Պիթիաս գիւղը, 1877-ին: Մէկ քանի տարի Այնթապի Կեդրոնական քոլեճը յաճախելէ ետք, կը մտնէ Պրուսայի Շերամաբուծական վարժարանը, ուր մեծապէս կը գնահատուին իր ընդունակութիւնները վարժարանի հիմնադիր տնօրէն Թորգոմեանի կողմէ (եղբայրը` ծանօթ գրագէտ եւ բանասէր տոքթ. Վահրամ Թորգոմեանի, որ հայ բժշկութեան պատմութեան նուիրուած իր անթիւ հրատարակութիւններով կարեւոր տեղ մը կը գրաւէ հայ գրականութեան մէջ) եւ փայլուն կերպով շրջանաւարտ կ՛ըլլայ սոյն վարժարանէն` որպէս մասնագէտ շերամաբուծութեան արուեստին, եւ հունտերու փասթէօր մեթոտով գիտական պատրաստութեան:

Աբրահամ Րէնճիլեանի ձեռք բերած հմտութիւնը եւ պատրաստած հունտերը շուտով իրենց բարերար արդիւնքը կու տան ամբողջ Սուէտիոյ շրջանի մետաքսի արդիւնաբերութեան եւ տնտեսական վերելքին: Իր պատրաստած հունտերը կը փնտռուին նաեւ Լիբանանի եւ Կիլիկիոյ հեռաւոր շրջաններէն:

Նկարագրի եզական գիծեր ունէր այս մարդը եւ զօրաւոր անհատականութիւն մը: Իր լեզուն շատ գրաւիչ էր եւ պատկերալից: Պատմելու բացառիկ շնորհք մը ունէր: Ժամերով կը պատմէր իր արկածալից կեանքի մասին եւ բարեկամները շուրջը հաւաքուած` մեծ հետաքրքրութեամբ մտիկ կ՛ընէին զինք: Արեւելեան երաժշտութեան մեծ վարպետ մըն էր: Հակառակ որ գիւղի յայտնի բարեպաշտ մեծատունի զաւակ էր, ամէն անգամ երբ շրջանները գործի համար պատրաստուէր երթալու, փոխանակ Ս. Գիրքի մը` իր սիրելի ջութակը եւ ատրճանակը հետը կը տանէր:

1915-ի արհաւիրքի օրերուն, որպէս գիւղի մեծաւորները, առաջին անգամ զինք եւ իր հօրեղբօրորդին` Մովսէս աղա Րէնճիլեանը կը ձերբակալեն նենգամիտ թուրք կառավարութեան գործակալները եւ ընտանեօք Համա կ՛աքսորեն, երբ գիւղի հայրենակիցներ եւ ազգականներ ապստամբութեան դրօշը պարզած` Մուսա Լեռ կը բարձրանային:

Համայի մէջ տարագրութեան ամբողջ չորս սեւ տարիներու ընթացքին հրեշտակ բարերարի դերը կատարեց իր ազգականներուն եւ ազգակիցներուն` իր կարողութեան ներած չափովը: Անիկա կերպով մը կրցած էր Անտիոք ծախած հունտերու փոխարժէքին կարեւոր մէկ մասը բարեկամ յոյնի մը միջոցով գանձել: Այս կարեւոր գումարը փրկութիւնը եղաւ իր ընտանիքին եւ ազգականներուն: Ի տես շուրջի համատարած թշուառութեան` անոր սիրտը կը ճմլուէր եւ ջանք չէր խնայեր շատ շատերու քաղցը ամոքելու: Համայի արաբ աւետարանական հովիւ վեր. Ապտալլա Մասուհի եւ պատ. Յարութիւն Նոխուտեանի հետ մեծ նուիրումով աշխատանքի լծուեցաւ գաղթականներու օգնութեան եւ որբերու հաւաքման եւ խնամքին` փրկելով հարիւրաւոր կեանքեր սովի ու հիւանդութեանց ճիրաններէն, 1916-1918: Վերապրող որբեր, այսօր դիրքի տէր, երախտագիտութեամբ կը յիշեն Համայի իրենց բարերարները:

Զինադադարէն ետք, Աբրահամ Րէնճիլեան ընտանեօք կը հաստատուի Այնթապ, ուր իր գործօն մասնակցութիւնը կը բերէ 1920-ի Այնթապի հերոսամարտին: Անիկա որեւէ կուսակցութեան չէր պատկաներ` հակառակ յեղափոխականի խառնուածք մը ունենալուն: Այնթապի հերոսամարտէն յիշատակ մնացած պատերազմական իր զէնքը որպէս տան էն կարեւոր առարկաներէն մէկը քաղաքէ քաղաք աներկիւղ փոխադրեց, նախ Հալէպ, Հալէպէն Պիթիաս, Պիթիասէն Քեսապ, Քեսապէն Թրիփոլի եւ Թրիփոլիէն Հոմս:

Անկողինէն իր արտասանած վերջին խօսքերը սուէտացիներու բարբառով այս եղաւ.-

«Իս Հայաստանը չտիսօ օղլըմ, միկ վըատիս գըրըզմունն է, էմ բունը արթըդ խելիսուծ է, կուրթում…: Չըննօ քի իսկըրնէս հուս թուղէք, աս տիզէօնքը միրը չէ: Հայաստան տահա շիւտ պըր միծնոյ: Թիւրք միլլաթը իր արժանի պատիժը պըր գտնոյ էնճամը: Գրի զաս քուվիդ օղլըմ…»:

Աբրահամ Րէնճիլեան անցնող սերունդի վիպային դէմքերէն մէկն էր:

Յարգանք իր յիշատակին:

Յ. Թ.

Share this Article
CATEGORIES