ԹՈՒՐՔԻԱ-ԻՍՐԱՅԷԼ ՅԱՐԱԲԵՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐԻ ԼԱՐՈՒԱԾՈՒԹԻՒՆ` ՄԻՋԻՆ ԱՐԵՒԵԼՔԻ ԽԱՂԱԴԱՇՏՈՒՄ

ՍԱՀԱԿ ՇԱՀՄՈՒՐԱԴԵԱՆ

Մինչ «Արաբական գարուն» կոչուած յեղափոխութիւնները արագօրէն ստանում են քաղաքական եւ տարածաշրջանային նոր ձեւակերպումներ եւ Միջին Արեւելքի աշխարհաքաղաքական քարտէսը գնալով ուրուագծւում է արաբական-իսլամական աշխարհի ապագայ ուժերի տեղաբաշխման եւ արեւմտեան մեծ տէրութիւնների հետ նոր յարաբերութեան կառուցման ուղղութեամբ, թւում է, թէ Թուրքիայի դիւանագիտութիւնը` կապուած Միջին Արեւելքի քաղաքական զարգացումներին, շատ աւելի խորքային եւ կանխամտածուած ռազմավարութեան հիմքերի վրայ է ընթանում. այնպէս որ, Թուրքիայի ներկայում գործող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան վարչակարգը, օգտուելով ստեղծուած բացառիկ առիթից, տարածաշրջանում աճող քաղաքական իսլամի տուեալ միջավայրը խիստ բարենպաստ է գտնում արաբական-իսլամական աշխարհում իր երկարատեւ քաղաքա-տնտեսական ներկայութիւնն ամրապնդելու համար:

Բնական է, ստեղծուած պայմաններում, երբ աշխարհի մեծ տէրութիւնները զգալիօրէն շահագրգռուած են միջամտել Միջին Արեւելքի քաղաքական գործընթացներում եւ ազդել յետյեղափոխական կառավարութիւնների կազմաւորման գործում, Թուրքիայի նման պետութեան համար անհրաժեշտ է իր արտաքին քաղաքականութիւնը զուգորդել մեծ ուժերի ռազմավարական հաշուարկների հետ: Հէնց այդ առումով կարելի է մեկնաբանել Թուրքիայի աշխուժ մասնակցութիւնը` իսլամական երկրներում բռնկուած ժողովրդական ապստամբութիւնների եւ յեղափոխական շարժումների կառավարման, իսկ անուղղակիօրէն Իսրայէլի եւ Միացեալ Նահանգների հետ համագործակցութիւնը` իբրեւ տարածաշրջանային առաջատար ուժի դերում: Ի հարկէ, Թուրքիայի այսպէս կոչուած գործնապաշտ քաղաքականութիւնը պայմանաւորուած է տարածաշրջանում տիրող մի շարք գաղափարական տրամադրութիւնների եւ քաղաքա-տնտեսական գործօնների հետ, այնպէս որ, Միջին Արեւելքի իսլամական քաղաքական միջավայրում, երբ միաժամանակ գոյութիւն ունեն Իրանի, Եգիպտոսի եւ Սէուտական Արաբիայի պէս իսլամական զօրեղ եւ լուրջ մրցակից տէրութիւններ, Թուրքիան ստիպուած է իր նոր հայեցակարգի եւ համապատասխան նոր արտաքին քաղաքականութեան կողմնորոշման հիման վրայ քայլեր վերցնել: Թուրքիայի դիւանագէտներն առաւել լաւ են պատկերացնում Միջին Արեւելքի տարածաշրջանի ժողովուրդների եւ երկրների ապստամբութիւնների հետ առնչուող խնդիրները, որի մի մասը վերաբերւում է ժողովրդավարական աւելի տանելի կարգեր հաստատելու ձգտման, իսկ միւս մասը` աշխարհի մեծ տէրութիւնների ռազմավարական ծրագրերի գործադրման հաշիւները: Ակնյայտ է, որ ստեղծուած պայմաններում Թուրքիան թեւակոխել է աշխարհաքաղաքական խաղերի նոր փուլ, որն սկսուել է Միջին Արեւելքի քաղաքական ու հասարակական նոր ճգնաժամից յետոյ: Յատկանշական է, որ Թուրքիայի Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան ղեկավարները, խորհրդարանական զգալի յաղթանակից յետոյ, Միջին Արեւելքի քաղաքական վերջին զարգացումների կապակցութեամբ բաւական լուրջ եւ բարդ խաղի մէջ են մտել, որի վախճանը կարող է ճշդորոշել Թուրքիայի ապագայ դերը` միջազգային եւ տարածաշրջանային նոր ձեւակերպուող աշխարհաքաղաքական հաշուեկշիռներում:

Հէնց վերոնշեալ դիտարկման լոյսի տակ պէտք է անդրադառնալ, որ թուրք-իսրայէլական յարաբերութիւնների վատթարացումը, փաստօրէն, թուրք-արաբական յարաբերութիւններին գոնէ ժամանակաւորապէս տուել է նոր շունչ, քանի որ Թուրքիան հնարաւորութիւն է ստացել իսլամական աշխարհում ընդգծել իր կարեւորութիւնը` Միացեալ Նահանգների եւ ՕԹԱՆ-ի հետ գործընկերային ու ռազմավարական յարաբերութիւնների պահպանման գործում:

Ուշագրաւ է, որ ՕԹԱՆ-ի հակահրթիռային պաշտպանական համակարգի տեղակայումը` Թուրքիայի հարաւարեւելեան շրջանում ուղղակիօրէն առնչւում է Անգարայի տարածաշրջանային անվտանգութեան նոր հայեցակարգի իրագործման հետ: Չնայած այն իրողութեան, որ Թուրքիան պնդում է, թէ ՕԹԱՆ-ի հակահրթիռային պաշտպանութեան համակարգի տեղակայումն իր տարածքում ուղղուած չէ հարեւան երկրների, ի մասնաւորի Իրանի անվտանգութեան դէմ, սակայն այս գործողութիւնը խիստ անհանգստացրել է իրանցիներին: Խնդրի կարեւորութիւնը նրանում է, թէ ՕԹԱՆ-ի ռատարները տեղակայւում են Թուրքիայի քրտաբնակ տարածքի` Տիգրանակերտ քաղաքի մերձակայ Փարինճալիք կոչուող ռազմայենակում, որը երկար տարիներ ՕԹԱՆ-ի դաշնութեան շրջագծում օգտագործւում էր Միացեալ Նահանգների տեղակայուած զինուժերի միջոցով: Ինչպէս յայտնի է, նշեալ կէտը նախ մօտ է Իրաքի Ինքնավար Քիւրտիստանի կիսանկախ կառավարութեան, ապա Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան սահմաններին: Նշելի է, որ որոշ քաղաքական վերլուծաբանների հաստատումով, Իսրայէլը վերջին տարիների ընթացքում մեծ ազդեցութիւն է տարածել Իրաքի Քիւրտիստանի ինքնավար կառավարութեան մօտ, ինչը կարող է վնասել Թուրքիայի եւ Իրանի անվտանգութեանը: Սակայն թուրքերի որոշումը` նշեալ համակարգը Տիգրանակերտի շրջանում տեղակայելու առնչութեամբ, անշուշտ, Իրանի անվտանգութեան մտահոգութիւնների հետ կիսուելուց չի բխում, այլ թուրքերը փորձում են Իսրայէլի հետ դիւանագիտական եւ ռազմական յարաբերութիւնը սառեցնելուց յետոյ, քրտական-իսրայէլական հաւանական հակահարուածի սպառնալիքից խուսափելու հեռանկարով, կրկին մտնել ՕԹԱՆ-ի պաշտպանական համակարգի մէջ: Այսպէս, Իսրայէլի հետ առաջացած խնդիրները` կապուած 2010 թ. Կազայի հատուածի պաղեստինցի բնակչութեան մարդասիրական օգնութիւն ցուցաբերող «Մաւի Մարմարա» թուրքական դրօշակիր նաւի վրայ, Իսրայէլի յատուկ նշանակութեան ուժերի միջոցով կատարուած յարձակման հետ, որի ընթացքում Թուրքիայի 9 քաղաքացիներ սպաննուեցին, կրկին թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների օրակարգի վրայ է յայտնուել: Նշելի է, որ թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների վատթարացումը կատարուեց ճիշդ այն պահին, երբ Միջին Արեւելքի արաբական-իսլամական աշխարհում շատ լուրջ իրադարձութիւններն են տեղի ունենում, յատկապէս եթէ նկատի առնենք, որ «Մաւի Մարմարա» նաւի դէպքին առնչուող ՄԱԿ-ի քննչական յանձնաժողովի կատարած հետաքննութեան զեկոյցը ուղիղ այն պահին հրապարակուեց, երբ արաբական աշխարհում կատարւում է քաղաքական-հասարակական զգալի տեղաշարժ:

Ահա այս ամէնը պատահականութեան արդիւնք պէտք չէ համարել, քանի որ արաբական աշխարհում բռնկուած յեղափոխութիւնների պատճառով տարածաշրջանում թէժացել են նաեւ հակաամերիկեան եւ հակաիսրայէլեան տրամադրութիւնները, յատկապէս եթէ նկատի առնենք, որ սեպտեմբերի վերջերում Պաղեստինի անկախութեան ճանաչման հարցը ՄԱԿ-ի Ընդհանուր ժողովի օրակարգ է դառնալու. մի երեւոյթ, որին խիստ դէմ են Իսրայէլը եւ Միացեալ Նահանգները: Ստեղծուած կացութեան մէջ եւ արաբական հանրային կարծիքն աւելի մեղմացնելու նպատակով Միացեալ Նահանգներն ու Իսրայէլը կարիք ունեն իսլամական աշխարհում հեղինակութիւն վայելող վստահելի մի գործընկերոջ աջակցութեանը: Բնական է, որ նման պայմաններում անհնարին է յենուել Սէուտական Արաբիայի կամ Եգիպտոսի օգնութեան վրայ, հետեւաբար` Միացեալ Նահանգների տարածաշրջանային շահերի պաշտպանութեան դերը վստահուել է Թուրքիային:

Յատկանշական է, որ արաբական աշխարհում տեղի ունեցող զարգացումների վերահսկողութեան առնչութեամբ Միացեալ Նահանգների եւ Թուրքիայի շահերը ժամանակաւորապէս համընկնում են միմեանց: Արդէն պարզ է, որ Պաղեստինի ժողովրդի իրաւապաշտպանութեան դերում հանդէս եկած Էրտողանի կեցուածքը միտուած է Թուրքիայի վարկանշի բարձրացմանը` արաբական-իսլամական աշխարհում:

Հաշուի առնելով, որ այդ դերում արդէն երկար տարիներ է, ինչ Իրանը եւ Սուրիան առաջատար դիրքերում են գտնւում, կարելի է հետեւցնել, որ վերջիններիս դիրքերի թուլացմամբ` այդ գործը Միացեալ Նահանգների կողմից յանձնարարուել է իսլամական հակումներ ունեցող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան ղեկավարին: Սակայն պէտք չէ  անտեսել, որ իսլամական աշխարհում Թուրքիան համարւում է ոչ արաբ երկիր, իսկ շիի իսլամների մօտ Իրանի ազդեցութիւնն անվիճելի է: Նման հակասութիւնները փարատելու համար Թուրքիայի իշխանութիւններին մնում է հակաիսրայէլեան առերեւոյթ եւ ժամանակաւոր կեցուածքով հանդէս գալ Միջին Արեւելքի քաղաքական-հասարակական գործընթացներում:

Ուշագրաւ է, որ Թուրքիայի աշխարհաքաղաքական նկրտումները խորքում բախւում են Իրանի տարածաշրջանային շահերին, քանի որ Միացեալ Նահանգների համար անթոյլատրելի է, որ Թուրքիա-Իսրայէլ յարաբերութիւնների լարուածութեան տեւականութիւնը լուրջ եւ անյաղթահարելի ծաւալներ ստանայ: Դիտել տանք, որ շատ մօտ ապագայում Միացեալ Նահանգները միջնորդի դերում հանդէս կը գան Թուրքիա-Իսրայէլ յարաբերութիւնների բնականոնացման օգտին, եւ դա կը կատարուի դիւանագիտական փակ շրջանակների ծիրում:

Հարկ է նշել, որ Միացեալ Նահանգների եւ նրա դաշնակիցների միւս կարեւոր խնդիրը Իրանի աշխարհաքաղաքական մեկուսացումն է. այնպէս որ, վերջնիս հիւլէական գործողութիւնը խափանելու հարցով որոշակիօրէն տեսակէտների տարբերութիւն կայ Ուաշինկթընի եւ Թել Աւիւի քաղաքական հայեացքներում: Մինչ Արեւմուտքը փորձում է պատժամիջոցների եւ միաժամանակ բանակցութիւնների միջոցով Թեհրանին համոզել հրաժարուել իր հիւլէական ծրագրերից, Իսրայէլն ընտրել է անհանդուրժողականութեան եւ ռազմական սպառնալիքի ճամբան: Եթէ ընդունենք, որ վերջին տարբերակի անկառավարելի կիրառումը իրագործուի Իսրայէլի կողմից, ապա կարծէք թէ Միջին Արեւելքում տիրող ներկայի ճգնաժամը կը վերածուի համընդհանուր պատերազմի դրութեան: Այս ահաւոր պատկերացումը, անշուշտ, պահանջում է Միացեալ Նահանգների ու ՕԹԱՆ-ի առաւել մեծ զինուորական ներկայութիւնը` պայթունավտանգ շրջաններում:

Այդ առումով, Միացեալ Նահանգներին հարկաւոր է ոչ միայն Իրանի, այլ նաեւ` Իսրայէլի օդային տարածքը 24-ժամեայ հսկողութեան տակ առնել, որպէսզի վերջինս չնախաձեռնի որեւէ արկածախնդրական գործողութեան, իսկ հարկ եղած պարագայում` Իրանի հրթիռային հակահարուածը տեղում կասեցուի:

Ահա այսպիսի խիստ բարդ պայմաններում է, որ Թուրքիան մուտք է գործել արեւմտեան տէրութիւնների ռազմավարական հաշուարկների դաշտը:

Արդէն գաղտնիք չէ, որ վերջին տարիներում Թուրքիան մեծ յաջողութիւնների է հասել Իրանի եւ Ռուսիոյ հետ առեւտրա-տնտեսական եւ ուժանիւթի ոլորտներէն ներս գործընկերային յարաբերութիւններում, իսկ վերջերս Թուրքիան սկզբունքային շահեր է հետապնդում արաբական աշխարհում. ուստի մօտիկից համագործակցում է Իրանի եւ Ռուսիոյ հետ եւ չի կարող անտեսել նշեալ շահերը` յանուն Իսրայէլի հետ ռազմական գործընկերութեան: Այս պայմաններում «Մաւի Մարմարա» նաւի տագնապի հարցով Թուրքիան, փաստօրէն, կը փորձի իր ռազմական համագործակցութիւնը Իսրայէլի հետ կասեցնել, իսկ Միացեալ Նահանգների հետ թաքուն համաձայնութեամբ դիւանագիտական յարաբերութիւնները Իսրայէլի հետ շարունակել, իսկ աւելի՛ն. ՕԹԱՆի դաշնութեան շրջագծում Ռուսիոյ եւ Իրանի հետ իր կապերի ուղղութեամբ հակահրթիռային պաշտպանութեան համակարգի տեղակայման հարցով իրեն արդարացնել: Սակայն այստեղ մի շատ կարեւոր հանգամանք գոյութիւն ունի. ասենք, որ եթէ Թուրքիան փորձում է բազմանկիւն ճարպիկ քաղաքականութիւն վարելով` թէ՛ իր եւ թէ՛ արեւմտեան մեծ տէրութիւնների շահերն ապահովել Միջին Արեւելքի տարածաշրջանում, ապա լրջօրէն անտեսում է հարեւան Իրանի կենսական շահերը` Պարսից ծոցի եւ շիի աշխարհի տարածաշրջաններում: Եթէ ընդունենք, որ թուրքերի համար աւելի գերադասելի է մասնաւոր եւ վայրկենական շահերի ապահովումը, ապա Իրանի տեսակէտից Թուրքիայի բռնած խիստ կասկածելի ուղին վերջիններիս տանում է աշխարհաքաղաքական առաւել մեկուսացման եզրին, որից խուսափելու համար հաստատապէս Թեհրանը, ուշ թէ շուտ, կը ձեռնարկի համապատասխան քայլերի. հէնց այս նկատառումով պէտք է մեկնաբանել ՕԹԱՆ-ի մօտ Ռուսիոյ ներկայացուցչի այցը Թեհրան:

«Ալիք»

 

Share this Article
CATEGORIES