ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՆԻԻ ԹԱՂԱՄԱՍԵՐԸ, ՊԱՐԻՍՊՆԵՐԸ
ԵՒ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԸ

Անի, Աշոտեան եւ Սմբատեան պարիսպներով պաշտպանուած, բաղկացած էր Միջնաբերդէն, բուն քաղաքէն, արուարձաններէն եւ Քարանձաւային ու Ստորերկրեայ Անիէն: Հազարումէկ եկեղեցիներու քաղաք, անուանի էին յատկապէս մայր տաճարը, Գագկաշէն, Առաքելոց, Սուրբ Փրկիչ, Ապուղամրենց Սուրբ Գէորգ եւ Հովիւի եկեղեցիները:

ԱՆԻԻ ԹԱՂԱՄԱՍԵՐԸ

Անիի մայր տաճարը

Անի համեմատաբար խիտ բնակչութիւն ունեցող քաղաք էր: Պարսպապատ մասը ընդարձակ չէր, սակայն մայրաքաղաքին բաղկացուցիչ մասերն էին նաեւ արուարձանները. ամէնէն աւելի ընդարձակ էին հիւսիս-արեւելեան արուարձանները:

Անի ունէր մօտաւորապէս 25-էն 30 քառակուսի քիլոմեթր տարածութիւն, որուն մեծագոյն մասը կը գրաւէին արուարձանները` Արտաքին պարիսպէն դուրս տարածուող թաղամասերը` Ախուրեանի ձորը եւ Ծաղկոցաձորի, Գլիձորի, Իգաձորի եւ հիւսիս-արեւելեան սարահարթին վրայ գտնուող շրջանները:

Միջնաբերդը, որ գոյութիւն ունէր հին ժամանակներէն, կը գտնուէր մայրաքաղաքին հարաւ-արեւմտեան կողմը: Միջնաբերդին եւ Աշոտեան կամ Ներքին պարիսպին միջեւ տարածուած էր Հին քաղաքը, իսկ Հին քաղաքէն մինչեւ Սմբատեան կամ Արտաքին պարիսպ տարածուող գօտին կ՛ընդգրկէր Նոր քաղաքը: Հին եւ Նոր քաղաքը միասին կը կազմէին բուն քաղաքը կամ Շահաստանը: Արտաքին պարիսպէն դուրս տարածուած էին արուարձանները, որոնք կազմուած էին առանձին թաղամասերէ: Միջնաբերդը ունէր 2,7 հեկտար տարածութիւն, Հին քաղաքը ունէր հիւսիսէն հարաւ 400 մեթր երկարութիւն եւ արեւելքէն արեւմուտք 120-էն 150 մեթր լայնութիւն, մօտաւորապէս 6,5 հեկտար տարածութիւն, իսկ Նոր քաղաքը ունէր մօտաւորապէս 42 հեկտար տարածութիւն: Նոր քաղաքի բաղկացուցիչ մասերը կը նկատուէին նաեւ Ծաղկոցաձորը եւ Ախուրեանի կիրճին մէկ մասը, որ պարսպապատ բուն քաղաքին հետ ունէր 150-էն 170 հեկտար տարածութիւն: Արուարձանները կ՛ընդգրկէին Հիւսիսային, Հարաւային, Քարանձաւային եւ Ստորերկրեայ Անին:

Միջնաբերդը, քաղաքի հարաւ-արեւմտեան բլուրին վրայ, բուն քաղաքէն 80-էն 100 մեթր բարձր, քաղաքէն բաժնուած էր հաստ պարիսպներով եւ Բագրատունիներուն աթոռանիստն էր: Հոն կը գտնուէին թագաւորական պալատը, զինանոցը, գանձարանը, ամբարանոցը եւ բերդապահ զինուորներու, պալատական պաշտօնեաներու ու հոգեւորականներու բնակարաններ, պալատական եւ ուրիշ վեց եկեղեցիներ, արքայական գրադարանը եւ թագաւորական գերեզմանոցը: Միջնաբերդը ունէր իր բաղնիքը եւ ջրմուղը: Արքունիքի բլուրը ամբողջ ծառաստաններով ու ծաղկանոցներով ծածկուած էր:

Բուն քաղաքին մէջ կը գտնուէին ճարտարապետական յուշարձաններուն մեծագոյն մասը` Մայր եկեղեցին, Գագկաշէն եկեղեցին, Առաքելոց եկեղեցին, Սուրբ Խաչ եկեղեցին, ինչպէս նաեւ հիւրանոցներ, բաղնիքներ, իշխանական ապարանքներ եւ այլն: Հոն կեդրոնացած էր քաղաքին տնտեսական ու մշակութային կեանքը:

Ամէնէն ընդարձակ եւ բազմամարդ Հիւսիսային արուարձանը մասամբ երկրագործական գօտի էր եւ շնորհիւ հոնկէ անցնող վտակին պարգեւած առատ ջուրերուն, ծառաստաններով ու մրգաստաններով ծածկուած էր:

Հարաւի արուարձանը կը տարածուէր Միջնաբերդին եւ Աղջկաբերդին դիմացը, Ախուրեան գետի ձախ ափի երկայնքին, եւ Միջնաբերդին ու քաղաքին հետ կապուած էր կամուրջներով:

Քարանձաւային կամ Այրային Անին կ՛ընդգրկէր մայրաքաղաքը երեք կողմէն շրջափակող ձորերու կողերուն տարածուող եւ քարանձաւ-տուներէ կամ քարտուներէ բաղկացած գօտին: Ամէնէն աւելի մեծ թիւով քարայրները կը գտնուէին Ծաղկոցաձորի կողերուն, ինչպէս նաեւ Իգաձորի, Գլիձորի եւ Ախուրեանի աջակողմեան կողերուն: Բնակելի քարայրներուն մեծ մասը մէկ սենեակէ բաղկացած բնակարաններ էին, որոնք իրենց պատերուն ունէին որմնախորշեր: Կային նաեւ քարանձաւային եկեղեցիներ: Քարանձաւներուն միջեւ կային անցքեր, աստիճաններ, նեղ փողոցներ, ինչպէս նաեւ գաղտնի անցքեր:

Ստորերկրեայ Անին բաղկացած էր ստորգետնեայ երկար, նեղ եւ ոլորապտոյտ անցքէ մը եւ անոր վրայ փորուած երկու ընդարձակ սրահներէ, ռազմագիտական կարեւոր նշանակութիւն ունէր եւ կապուած էր Կարսի եւ այլ քաղաքներու հետ: Գաղտնուղիին գլխաւոր մուտքը հաւանաբար կը գտնուէր Ծաղկոցաձորի մէջ, Արտաքին պարիսպին մօտ:

Անիի անմիջական շրջակայքը կը գտնուէին Հոռոմոսի վանքը, Բագնայրը եւ փոքր թաղամասեր` Ձորք, Իգաձոր, Բովաձոր, Կարմնջի ձոր, Աբէլի ակն եւ Ապրունց ձոր:

ՊԱՐԻՍՊՆԵՐԸ

Անի

Անիի պաշտպանական ամրութիւններն էին` Աշոտեան եւ Սմբատեան պարիսպները, Աղջկաբերդի եւ Միջնաբերդի ամրութիւնները, պաշտպանական խանտակը, Ծաղկոցաձորի, Գլիձորի եւ Ախուրեանի կիրճերուն ուղղութեամբ կառուցուած լրացուցիչ պարիսպները, արուարձաններուն պարիսպները եւ մայրաքաղաքի մատոյցներուն ամրացուած կէտերը:

Աշոտեան պարիսպը կ՛երկարէր Միջնաբերդի հիւսիս-արեւելեան ստորոտէն, հարաւ-արեւելքէն հիւսիս-արեւմուտք ուղղութեամբ` Ախուրեանի եւ Ծաղկոցաձորի կազմած պարանոցի ամէնէն նեղ մասէն, իրարու միացնելով երկու գետերուն ձորերը: Կարմիր քարէ պարիսպի աշտարակներուն մէջ կային եկեղեցիներ: Գլխաւոր դարպասը հաւանաբար կը գտնուէր հարաւային կողմը եւ անոր միջոցով Հին եւ Նոր քաղաքամասերը կապուած էին իրարու:

Սմբատեան պարիսպը կ՛երկարէր Ախուրեան գետէն մինչեւ Ծաղկոցաձոր եւ Նոր քաղաքը կը բաժնէր հիւսիսային արուարձաններէն: Կիսաբոլորաձեւ եւ քառանկիւն աշտարակներով պարիսպը, հարաւ-արեւելքէն հիւսիս-արեւմուտք ուղղութեամբ, Գլիձորի եւ Ծաղկոցաձորի միջեւ տարածուող սարահարթին վրայ ունէր երկու շարք: Երկարութիւնը աւելի քան 2500 մեթր էր, բարձրութիւնը` առնուազն 8-էն 10 մեթր, իսկ լայնութիւնը` մէկ մեթր: Պատերը շարուած էին հրաբխային քարերով եւ մածուցիկ կրաշաղախով, կազմելով միաձոյլ զանգուած մը, որ դուրսէն եւ ներսէն սրբատաշ դեղնաւուն, կարմիր, սեւ եւ կարմիր քարերով պատած էր: Քարերուն վրայ ստեղծուած էին զարդեր, խաչեր, բարձրաքանդակներ եւ ժապաւէնաձեւ գօտիներ: Հոյակերտ պարիսպին առանձին շքեղութիւն կու տային բարձրաբերձ աշտարակները, որոնց մէջ կային զօրանոցներ` պարիսպին վրայ հսկող պահակախումբերուն համար: Կարգ մը աշտարակներու մէջ կային նաեւ մատուռներ: Աւագ դրան մօտ, ներքին պարսպաշարքին վրայ քանդակուած վազող առիւծի բարձրաքանդակը Անի քաղաքի զինանշանը նկատուած է: Աշտարակներէն մէկուն վրայ պահպանուած են ցուլի եւ բացուած երախով վիշապներու բարձրաքանդակներ: Պարիսպին ներքին եւ արտաքին շարքերու դուռերը կը գտնուէին ոչ թէ դէմ առ դէմ, այլ շեղ վիճակի մէջ, ռազմական նկատառումներով. այդպիսով քաղաքին պաշտպանները հնարաւորութիւն կ՛ունենային յարձակող թշնամին երկու պարիսպաշարքերու նեղ միջանցքին մէջ կաշկանդել եւ հարուածել: Դուռերը կամարակապ էին եւ անոնցմէ իւրաքանչիւրին երկու կողմերը եռայարկ աշտարակներ կը բարձրանային:

Սմբատեան պարիսպի գլխաւոր դուռերն էին` Աւագ, Գլիձորի, Ծաղկոցաձորի, Կարուց եւ Դուինի: Աւագ դուռը գլխաւոր դարպասն էր եւ կը գտնուէր քաղաքի հիւսիս-արեւելեան կողմը, պարիսպին գրեթէ կեդրոնը: Քաղաքին գլխաւոր փողոցը Աշոտեան պարիսպէն կ՛երկարէր մինչեւ Աւագ դուռ, ուրկէ կ՛երեւի քաղաքին համայնապատկերը: Կարուց դուռէն կ՛անցնէր դէպի Կարս եւ հոնկէ ալ Սեւ ծովու քաղաքները տանող կարաւանային ճանապարհը: Իսկ Դուինի դուռը կը գտնուէր քաղաքին հիւսիս-արեւելեան կողմը:

Սմբատեան պարիսպին առջեւ, դուրսի կողմէն անոր զուգահեռ փորուած խանտակը` փոսը ունէր 500 մեթր երկարութիւն եւ 10-էն 12 մեթր լայնութիւն եւ ջուրով լեցուած էր: Վտանգի պարագային, ջուրը որոշ մակարդակի վրայ պահելու համար երկու կողմէն որձաքարէ պատեր շինուած էին եւ իրարմէ որոշ հեռաւորութեան վրայ դարձեալ ջրամերժ պատերով միացած էին իրարու, եւ ամբողջ խանտակը գրեթէ իրարու հաւասար մեծութիւն ունեցող ջրաւազաններու շղթայի վերածուած էր: Կեդրոնական մասը քիչ մը աւելի բարձր էր ծայրերէն, եւ այդ կերպով խանտակի ամբողջ երկայնքին կ՛ապահովուէր ջուրի միեւնոյն խորութիւնը: Ջուրը խանտակ կը լեցուէր անոր կեդրոնի ամէնէն բարձր մասէն եւ աստիճանաբար կը լեցուէր դէպի Գայլիձոր ու Իգաձոր իջնող հատուածները: Խաղաղ ժամանակ խանտակին ջուրերը կ՛օգտագործուէին ոռոգման եւ ջրաղացներու համար: Խանտակին ջուրի խորութիւնը հաւանաբար կը հասնէր քանի մը մեթրը եւ անոր վրայէն նաւակներով կ՛անցնէին:

Ծաղկոցաձորի, Գլիձորի եւ Ախուրեանի կիրճերու առանձին հատուածներ, որոնք խոցելի կը նկատուէին, պարսպապատուած էին:

Անիի մատոյցները կը պաշտպանէին Մաղասբերդ եւ Տիգնիս բերդերը:

ԿԱՄՈՒՐՋՆԵՐԸ

Երեք կողմէն ձորերով ու կիրճերով կտրատուած ըլլալով, Անի շրջակայքին հետ կապուած էր շարք մը կամուրջներով: Մեծ կամուրջները կառուցուած էին գլխաւորաբար Ախուրեան գետին վրայ եւ հաւանաբար աւելի փոքր կամուրջներ կային Ծաղկոցաձորի, Իգաձորի եւ Գլիձորի վրայ: Անոնց միջոցով քաղաքին տարբեր մասերը կը կապուէին իրարու հետ:

Թորոս Թորամանեանի վկայութեան համաձայն, Ախուրեանի վրայ հինգ միակամար մեծ կամուրջներ եղած են, որոնց երկուքը Անիի շրջագիծէն ներս: Քարակերտ, աւելի քան 30 մեթր բացուածքով այդ կամուրջները ճարտարապետական գլուխ գործոցներ են: Բուն Անիի մեծ կամուրջին տրամագիծը 31,21 մեթր եղած է. անոր երկու թեւերուն փայտեայ հատուածները շարժական էին. վտանգի ժամանակ դէպի ափ կը քաշէին եւ այսպիսով կամուրջին երկու թեւերը կտրելով գետի աջ ու ձախ ափերէն անանցանելի կը դարձնէին: Կամուրջին յենարաններուն երկու երկյարկ աշտարակներ կային, որոնց ներսը պահականոցներ եւ մաքսատուն կային: Աշտարակները կամարակապ ծածկ եւ կամարաձեւ դուռեր ունէին, որոնք վտանգաւոր պահերուն կը փակէին եւ կամուրջը անանցանելի կը դարձնէին:

ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԸ

Ապուղամրենց Սուրբ Գէորգ եկեղեցին

Անի սովորաբար կոչուած է հարազումէկ եկեղեցիներու քաղաք, եւ հաւանաբար հայկական ուրիշ ոչ մէկ քաղաքի մէջ այնքան եկեղեցի չէ եղած, որքան Անիի մէջ: Եկեղեցիները ցրուած էին քաղաքի ամբողջ տարածքին` Միջնաբերդին, բուն քաղաքին, արուարձաններուն եւ Քարանձաւային Անիի եւ ներքին պաշտպանական պարիսպներու աշտարակներուն մէջ: Մօտաւոր տուեալներով, Միջնաբերդին մէջ կային 5-էն 7 եկեղեցիներ, բուն քաղաքին մէջ` 20-էն 30 եկեղեցի, քանի մը տասնեակ ալ` արուարձաններուն եւ Քարանձաւային Անիի մէջ: Եկեղեցիներուն մէկ մասը փոքր մատուռներ էին: Ամէնէն աւելի հոյակերտ էին` Մայր տաճարը, Գագկաշէն, Առաքելոց եւ Սուրբ Փրկիչ եկեղեցիները: Հաւանաբար, մայրաքաղաքին եկեղեցիներուն թիւը հարիւրի շուրջ էր:

Մայր տաճարին կառուցումը սկսաւ Սմբատ Բ. թագաւորին օրով, 988-ին կամ 989-ին եւ աւարտեցաւ 1001-ին` Գագիկ Ա. թագաւորին կնոջ` Կատրամիդէ թագուհիին հովանաւորութեամբ: Ճարտարապետը եղած է Տրդատ: Կաթողիկէ կոչուող Մայր տաճարը կը գտնուի Աշոտեան եւ Սմբատեան պարիսպներու միջանկեալ տարածքի կեդրոնական գօտիին մէջ եւ կ՛երեւի քաղաքի բոլոր կողմերէն. իր կարգին հոնկէ դիտողին առջեւ կը բացուի մայրաքաղաքին համայնապատկերը: Տաճարին երկարութիւնը 34-30 մեթր է, լայնութիւնը` 21-70 մեթր: Կառուցուած է գլխաւորաբար դեղին եւ մասամբ ալ սեւ, կարմիր եւ գորշ սրբատաշ տուֆէ: Ճարտարապետական գլուխ գործոց տաճարը ունի երեք դուռ, որոնց գլխաւորը կը գտնուի արեւմտեան կողմը, իսկ միւսները կը բացուին դէպի հարաւ եւ հիւսիս: Պատուհանները նեղ են եւ երկար եւ զարդաքանդակ շրջանակներ ունին:

Գագկաշէն Սուրբ Գրիգոր եկեղեցին կառուցուած է մօտաւորապէս 1000-ին, Գագիկ Ա. թագաւորին կողմէ, Ծաղկոցաձորի կողմը, քաղաքի արեւմտեան մասին մէջ: Խաչաձեւ յատակագիծով, բոլորակ, կեդրոնագմբէթ եւ եռայարկ տաճարը իր կարգին ճարտարապետական գլուխ գործոց էր, ունէր 48 մեթր բարձրութիւն եւ 37,5 մեթր տրամագիծ:

Առաքելոց եկեղեցին կը գտնուի Ծաղկոցաձորի կողմը, Գագկաշէն տաճարէն հիւսիս-արեւմուտք, եւ կառուցուած է Ժ. դարու վերջաւորութեան եւ ԺԱ. դարուն սկիզբը: Երկարութիւնը, արեւելքէն արեւմուտք 21,6 մեթր է, լայնութիւնը` 19,68 մեթր: Ունէր հինգ գմբէթ, որոնցմէ չորսը կը գտնուէին չորս խորաններու վրայ, իսկ կեդրոնական մեծ գմբէթը կը յանգէր հզօր որմնասիւներու վրայ: Եկեղեցւոյ ճակատը կը զարդարէին կիսասիւները, փոքր կամարներ եւ եռանկիւնաձեւ խորշեր: Լուսամուտները լայն եւ զարդաքանդակ շրջանակներ ունէին: Եկեղեցին զարդաքանդակ շրջանակներով ու շքեղ դուռերով կապուած էր հիւսիսային եւ հարաւային գաւիթներուն հետ:

Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին

Սուրբ Փրկիչ եկեղեցին տեղադրուած էր Մայր տաճարէն 60-էն 70 մեթր հիւսիս-արեւելք, Գլիձորի ափին: Կառուցուած է Ապուղամրի թոռ եւ Գրիգոր իշխանի որդի Ապլղարիպ մարզպանի միջոցներով. շինարարական աշխատանքները աւարտած են 1036-ին: Բրգաձեւ եկեղեցին ունի 15,2 մեթր տրամագիծ, ներսի կողմէն ութանիստ է, իսկ արտաքին կողմէն` բազմանիստ. պատերը շարուած են սրբատաշ գորշ եւ մեծամեծ քարերով: Սիւնազարդ եւ զոյգ կիսասիւներուն վրայ կը գտնուին զարդանախշ կամարներ, որոնց եւ քիւին միջեւ տեղադրուած է մանրաքանդակներով նախշուած գօտի մը: Եկեղեցւոյ դրան քարակերտ լայն շրջանակը իր վրայ քանդականախշեր կը կրէ:

Ապուղամրենց Սուրբ Գէորգ եկեղեցին կը գտնուի Ծաղկոցաձորի կողմը, Մայր տաճարէն քիչ մը հեռու, եւ կառուցուած է Ժ. դարու վերջաւորութեան: Հետագային եկեղեցւոյ հիւսիսային կողմը Պահլաւունիներուն գերեզմանոցը դարձաւ: Իւրայատուկ գեղեցկութիւն ունին յատկապէս եկեղեցւոյ նեղ ու երկար լուսամուտները եւ երեք դուռերը:

Հովիւի եկեղեցին կը գտնուի քաղաքի պարիսպներէն դուրս, հիւսիսային արուարձանին մէջ: Աւանդութեան համաձայն զայն կառուցած է ծեր հովիւ մը, որ Զատկի օրը ուշացած ըլլալով աղօթելու համար չէ կրցած մտնել մայրաքաղաքի եկեղեցիներէն  մէկը: Ճարտարապետական գոհար նկատուող փոքրիկ եկեղեցին, սիւնաձեւ, արտաքին կողմէն եռայարկ է, իսկ ներսի կողմէն` երկյարկ:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES