ԵՐԻՏԱՍԱՐԴԱԿԱՆ ԱՆԿԻՒՆ. ՄՈՒՍԱ ԼԵՐԱՆ ԼԱՆՋԵՐՈՒՆ ՊԱՐԵՆՔ… ԱՅՆՃԱՐԻ ՄԷՋ ԿԵՆԱՑՆԵՐ ԽՄԵՆՔ…

ՀՐԱԿ Թ. ԱՒԵՏԱՆԵԱՆ

«Մուսա Լերան գիւղերէն, Այնճար եկած ենք…»:

Մուսա Լեռ… Լեռ մը, որուն խորհրդանիշն է հերոսութիւնը:

Այնճար… Գիւղ մը, որուն դրոշմն է` հայկականութիւնը:

Ինչպէ՞ս կարելի է Հայոց պատմութիւնը սերտել եւ չոգեւորուիլ Մուսա Տաղի հերոսամարտով:

Ինչպէ՞ս կարելի է Լիբանան ապրիլ եւ չհպարտանալ Այնճարով:

1915-ի Ցեղասպանութեան ընթացքին, երբ թուրքը որոշեց ամէն գնով վերջնականապէս խլել հայութեան հողերը, եղան շրջաններ, որոնք ոչխարի նման յանձնուեցան թուրքին եաթաղանին: Ուրիշներ «Ազատութիւն կամ մահ» դրօշը բարձրացուցած` մերժեցին հետեւիլ թուրքին գծած ճակատագրին, որովհետեւ գիտէին, թէ իրենց երթը պիտի առաջնորդուէր ոսկեզօծ դրօշակով մը, որուն վրայ հիւսուած էր «Յաղթանակը»:

Մուսա Լեռը այն շրջաններէն եղաւ, որուն համար պատուաւոր մահը, իր պապենական ժայռերուն վրայ, շատ աւելի անուշ էր, քան ապրիլ շան մը նման` բարբարոս թուրքին ոճրագործ ձեռքերուն տակ:

1915-ին Մուսա Լերան հայութիւնը արդէն ամփոփուած էր 6 հայաբնակ գիւղերու մէջ` Հաճի Հապիպլի, Վագըֆ, Խըտըրպէկ, Պիթիաս, Եողուն Օլուք եւ Քապպուսիէ: Ուրբաթ, 30 յուլիսին, Ճեպել Մուսան ալ ստացաւ տարագրութեան պաշտօնական հրահանգը: Շրջանին հայութեան որոշումը շատ յստակ էր ու վճռական… Լեռ բարձրանալ ու մինչեւ վերջին շունչ պայքարիլ թշնամիին դէմ: Եւ այդպէս, Մուսա Լերան 5311 բնակիչներէն 4231-ը բարձրացաւ լեռ ու սպառնալիք ղրկեց թուրքին` ըսելով. «Մենք լեռն ենք տակաւին, թող ետ գայ թշնամին»: 40 օրուան մէջ եւ 3 ճակատամարտերու իբրեւ արդիւնք` մուսալերցիք կատարեալ յաղթանակ ձեռք ձգեցին, դառնալով քաջութեան ու արիութեան մարմնացումը:

Ու այսպէս, բնականաբար, մուսալեռցիները եղան մեր ժողովուրդի հերոս տարրերը, որոնք հսկայական ներդրում ունեցան մեր զինեալ պայքարի պատմութեան մէջ: Յիշեցնեմ որ զինեալ պայքարի ռահվիրան` Պետիկ Ինճէեանը մուսալեռցի-այնճարցի մըն էր: Մեր ազգային ու մտաւորական կեանքին մէջ ալ յստակ են մուսալեռցիներուն անկրկնելի ծառայութիւնները` Մովսէս Տէր Գալուստեանի, Սարգիս Զէյթլեանի, Պօղոս Սնապեանի…

Մուսա Լեռը դադրեցաւ միմիայն ժայռ մը ըլլալէ, այլ դարձաւ սփիւռքահայութեան նոր Մասիսը: Մուսա Լեռը դարձաւ այն վէմը, որուն վրայ յենեցաւ ոչ միայն մուսա լեռցին, այլ անկէ շունչ առաւ նաեւ սփիւռքահայը` անգամ մը եւս շեշտելով այն գաղափարը, որ` «Միայն զէնքով կայ հայոց փրկութիւն»:

Իսկ մուսալեռցին դարձաւ այն տիպարը, որուն ընկերակցութիւնը եւ ներկայութիւնը փափաքելի էր ամէնուրեք: Այս մէկը շատ յստակ է մինչեւ օրս մեր այնճարցի բարեկամ-բարեկամուհիներու հարազատ ներկայութեամբ:

Ճեպել Մուսայէն` Փոր Սայիտ, ապա դարձեալ Մուսա Լեռ: Մուսա Լեռէն Թրիփոլի, Թրիփոլիէն Պասիթ եւ վերջապէս` Այնճար, ուր մուսալեռցին փաստեց, թէ ինք ո՛վ է, ուրկէ՛ եկած է ու դէպի ո՛ւր կ՛երթայ:

Մուսալեռցիք լեռը վերածեցին ժայռի, ժայռը վերածեցին հողի, իսկ հողը` հացի: Բազմացան, բարձրացան, շէնցուցին, ստեղծագործեցին եւ վերստին ապրեցան իսկական փիւնիկի նման:

Ահաւասիկ այսօր կը վայելենք դրախտավայր Այնճարը, ուր մուսալեռցիք, հոն հասնելու առաջին իսկ օրէն, սկսան նախապատրաստական աշխատանքի ու հիմնեցին ազգային, կրթական, հոգեւոր ու մշակութային կառոյցներ: Այնճար տակաւին պահած է սուէտահայոց գաւառաբարբառը` հայ ժողովուրդի ազգագրական գանձերէն մին: Մուսալեռցիք գիւղը վերածեցին փոքրիկ Հայաստանի ուր իսկապէս ամէն ինչ ու ամէն բան հայկական է:

Գիւղը տարուէ տարի նուաճումներ արձանագրեց` այնճարցիներուն օրինապաշտ եւ նուիրեալ, յանդուգն եւ խիզախ, հիւրընկալ եւ հիւրասէր, իմաստուն եւ սրամիտ, արուեստասէր ու արուեստագէտ, տիպար ու վճռական ըլլալուն պատճառով:

Հետաքրքական է` ինչպէս պատկանելիութիւնս փոխուած է ծննդավայրիս` Պէյրութի նկատմամբ: Այսօր Այնճարի հողին վրայ է որ ես ինքզինքս ա՛լ աւելի հայ կը զգամ: Այնճարի լեռներուն ընդմէջէն է, որ Արարատը ազատագրելու տենչը կ՛ամրանայ մէջս: Այնճարի Հարաչին է, որ զիս կը յիշեցնէ, թէ Արաքս գետը մեզ կը սպասէ: Այնճարի տաուլ- զուռնան ու «Հէլէ հէլէ»ն են, որ կ՛ապացուցեն, թէ հայ ժողովուրդը, հակառակ նեղ պայմաններուն ու մթնոլորտին, չի յուսահատիր, իր քէֆը կ՛ընէ, կենացները կը խմէ եւ հպարտօրէն շուրջպարը կը պարէ:

Հաւանաբար միշտ ալ մնամ պէյրութցի «եապանճօ»ն, բայց հոգիս միշտ ալ պիտի մնայ «այնճարցի» եւ ոչ մէկը կրնայ զիս զրկել այդ զգացումէն: Երանելի կ՛ըլլար Այնճարի պապուկներուն ու մայրիկներուն օրհնութիւնը ստանալ այս կապակցութեամբ:

Կը խոստովանիմ, որ շատ անգամ կը նեղանայի, երբ Մուսա Լերան հերոսամարտի եւ Այնճարի հիմնադրութեան յոբելենական մարմինին անունով շնորհաւորէին աշխարհի բոլոր մուսալեռցի-այնճարցիները, որովհետեւ կը հաւատամ, որ պէտք չէ հերոսամարտը սահմանել մուսալեռցիներուն եւ այնճարցիներուն միայն:

Մուսա Լերան հերոսամարտը ողջ հայութեան յաղթանակն է:

Այնճարի հիմնադրութիւնը համայն հայութեան պարծանքն է:

Օ՜ն, ուրեմն… Օ՜ն, յառա՜ջ… Արարատէն ետք Մուսա Լերան վերատիրանալու ու տեսնելու այդ լուսաշող առաւօտը, ուր Մուսա Լերան յաղթական գագաթին վրայ կը շողայ հայկական եռագոյն դրօշը:

 

 

Share this Article
CATEGORIES