ՈՒԽՏԱԳՆԱՑՈՒԹԻՒՆ. ԿԱՐՍԻ ՄԷՋ Ս. ԱՌԱՔԵԼՈՑ ԵԿԵՂԵՑԻՆ ՎԵՐԱԾՈՒԵՐ Է ՄԶԿԻԹԻ, ԻՍԿ ԵՂԻՇԷ ՉԱՐԵՆՑԻ ՏՈՒՆՆ ԱԼ ԴԱՐՁԵՐ Է ԱՂԲԱՆՈՑ

ՅԱՍՄԻԿ ՅԱՐՈՒԹԻՒՆԵԱՆ

«Բարի գալուստ Թուրքիայի Հանրապետութիւն»`  վրաց-թրքական սահմանին վրայ ըսաւ երիտասարդ թուրք սահմանապահը:  Արտայայտութիւնը չափազանց խորթ էր հայ զբօսաշրջիկներու մեր խումբին համար, որ աւելի քան 12 ժամ ճամբայ կտրած էր այցելելու համար ոչ թէ Թուրքիա, այլ`  ուխտագնացութիւն կատարելու Պատմական Հայաստան:

Մեզմէ իւրաքանչիւրը, հոգւոյն խորը, կը գիտակցէր, որ հայրենիքէն հայրենիք անցնելու համար չորս սահման անցեր էր ու Հայաստանէն Հայաստան այցելելու համար վիզա ձեռք բերեր էր, սակայն դաժան իրականութիւնը խոստովանիլը չափազանց դժուար էր:

Ինքնաշարժին մէջ լռութիւն էր:  Այդ լռութիւնը կը «խաթարէր» Ֆլորա Մարտիրոսեանի «Տլէ եաման»ը:  Իւրաքանչիւրը այդ պահուն ինքն իրեն հետ էր, իր անցեալի, յիշողութիւններուն ու նախնիներուն:  Լռութիւնը խախտեց ամերիկահայ Թալինը`  բարձրաձայն ըսելով այն, ինչ որ բոլորը կը զգային:

«Միեւնոյնն է, ես ինքզինքս Թուրքիոյ մէջ չեմ զգար: Ես ինքզինքս կը զգամ իմ հայրենիքիս մէջ:  Ասիկա հայկական հող է, հայրենի բնութիւն, հող ու ջուր»:  Սա կարծես ուշացած պատասխան էր թուրք սահմանապահի խօսքին:  Պատասխանն այդ, ցաւօք, միայն զգացական էր: Իրականութիւնը բոլորովին այլ էր:

Առաջին քաղաքը, որ կը դիմաւորէ զբօսաշրջիկը, Կարսն է:  Պատմական Հայաստանի 12 մայրաքաղաքներէն մէկը` Կարսը թէպէտեւ բնակեցուած է քիւրտերով եւ թուրքերով, սակայն կարելի է զգալ հազարաւոր անմեղ նահատակներու շունչն ու հոգին, որոնք կը սաւառնին օդին մէջ եւ կը պահանջեն արդարութիւն ու արժանի պատիժ` եղեռնագործներուն:

Առաջինը, որ կը գրաւէ զբօսաշրջիկներուն ուշադրութիւնը, հայկական երկյարկանի սրբատաշ քարերով կառուցուած տուներն են, որոնք բարձրայարկ, գունաւոր, ժամանակակից շէնքերուն քով կ՛առանձնանան իրենց ինքնատպութեամբ եւ ճարտարապետական լուծումներով:

Աշխարհին որպէս քաղաքակիրթ ազգ ներկայանալու համար թուրքերը ընտրեր են ամէնէն դիւրին ճամբան:  Կարսի փողոցներուն մէջ պահպանուած հայկական քարաշէն տուները, որոնց կարելի է հանդիպիլ նաեւ Գիւմրիի հին թաղամասին մէջ, կը ներկայացուին որպէս «թրքական ճարտարապետութեան գոհարներ» եւ ընդգրկուած են յուշարձաններու պահպանութեան ցանկին մէջ:  Հայկական սեւ քարով կառուցուած գրեթէ բոլոր շէնքերուն վրայ կը ծածանին թրքական դրօշներ:

Հայ քրիստոնեային համար չկայ աւելի սարսափելի տեսարան, քան երբ իր նախնեաց հողին վրայ կը տեսնէ, թէ ինչպէս հայկական եկեղեցիները կա՛մ հիմնայատակ աւերուեր են, կա՛մ վերածուեր են մզկիթներու:

Կարսի Ս. Առաքելոց եկեղեցւոյ մէջ շարականներ չեն հնչեր այսօր, պատարագ չի մատուցուիր:  Գմբէթի խաչը հանուած է, խորանը` քանդուած, յատակին փռուած թրքական գորգերն ալ կը յուշեն, որ եկեղեցին վերածուեր է մզկիթի:  Եկեղեցի ստիպուած էինք մտնել իսլամական օրէնքով:  Քիւրտ մոլլան ստիպեց դրան շեմին կօշիկները հանել:  Ան կը գիտակցէր, որ այցելուները տարածքի տէրերն են`  հայեր, եւ խէթ, բռնուող գողի հայեացքով կը նայէր:  Անոր դէմքը բարկութիւն ու միաժամանակ զարմանք կ՛արտայայտէր, երբ հայերը` գրեթէ արտասուելով, կ՛աղօթէին, շարական կ՛երգէին եւ կը խաչակնքէին:

Եկեղեցւոյ հարեւանութեամբ կը գտնուի Կարսի բերդը: Գագաթին կը ծածանի թրքական կարմիր դրօշը`  աստղն ու կիսալուսինը:

Ս. Առաքելոցի հարեւանութեամբ կը գտնուի Ս. Վարդանի կամուրջը:  Անիկա շրջապատուած է հայկական բաղնիքներով, որոնք հրաշալիօրէն պահպանուեր են:  Մօտը` մեծանուն բանաստեղծ Եղիշէ Չարենցի բնակարանն է:  Երկյարկանի կառոյցէն այսօր միայն պատերն մնացեր են:  Տարածքը չի խնամուիր եւ վերածուած է աղբանոցի:

Կարսի կեդրոնը կը գտնուի թանգարանը:  Թուրքիոյ զբօսաշրջութեան եւ մշակոյթի նախարարութեան աջակցութեամբ գործող թանգարանը կը ներկայացնէ «Թուրքիոյ անցեալը»:  Այստեղ այցելուն կրնայ գտնել հայկական զարդեր, սափորներ, կարասներ, մետաղադրամներ, հայկական գորգեր ու տարազ:  Թանգարանին վահանակը կը տեղեկացնէ, որ տարածքին մէջ ապրեր են ոչ միայն թուրքեր, այլեւ` յոյներ, քիւրտեր, ռուսեր:  Հայի գոյութեան մասին ոչինչ կայ գրուած, սակայն ցուցանմուշները հայու ներկայութեան լաւագոյն ապացոյցներն են:

Թուրքերը ջնջեր են հայուն ներկայութիւնը իր սեփական երկրէն, սակայն թանգարանին մէջ, որպէս քանդակագործութեան լաւագոյն տարր, անոնք կը ներկայացնեն հայ վարպետներու կերտած Ս. Առաքելոց եկեղեցւոյ դռները` իրենց զարդաքանդակներով ու նախշերով:

Առաջին իսկ հայեացքով անոնք կը գրաւեն այցելուն իրենց գեղեցկութեամբ, զարդանախշերու ինքնատպութեամբ:  Թանգարանի բակին մէջ, ի թիւս բազմաթիւ այլ քանդակներու, ներկայացուած են հայկական գերեզմանաքարեր, խաչքարեր:  Առաւել ուշադիրները կրնան գերեզմանաքարերու վրայ ոչ միայն հայկական խաչեր տեսնել, այլեւ` հայատառ արձանագրութիւններ:

Թանգարանի բակին ետեւը պահպանուած վակոնը ճակատագրական նշանակութիւն ունի հայերու համար:  Այստեղ որոշուեր են, 1921-ին, հայ ժողովուրդի ճակատագիրն ու ներկայի սահմանները:

Կարսի մէջ հայկական որեւէ այլ հետք չգտանք:  Մնացեալը մզկիթներ են, դիմագիծ չունեցող շէնքեր ու պանդոկներ, որոնք խորթ էին եւ որեւէ կապ չունէին հայ քրիստոնեային հետ, որ հայոց երբեմնի հզօր մայրաքաղաքին մէջ կը փնտռէր իր նախնիներուն անցեալն ու պատմութիւնը:  Առջեւը մեզ կը սպասէր Անին…

«Ազգ»

(Յապաւումներով եւ արեւմտահայերէնի վերածուած)

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES