ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՆԻԻ ԿԱՌՈՒՑՈՒԱԾՔԸ ԵՒ
ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎՈՅԹԸ

Անիի Միջնաբերդը

Անի իր արքայական պալատով, թաղամասերով ու եկեղեցիներով խիտ բնակուած քաղաք էր: Բագրատունեաց թագաւորութեան անկումէն ետք անիկա կորսնցուց իր նշանակութիւնը, Զաքարեաններուն օրով ժամանակ մը ծաղկեցաւ եւ յետոյ մոնկոլական արշաւանքներէն ու աւերիչ երկրաշարժէն ետք անշքացաւ:

ԱՆԻԻ ԲՆԱԿԱՐԱՆՆԵՐԸ

Անիի բնակարանները, հնագիտական արշաւախումբերու ընթացքին ձեռք բերուած արդիւնքներու ուսումնասիրութեան հիմամբ, ընդհանրապէս բաղկացած էին երեքէն վեց բնակելի ու օժանդակ սենեակներէ, որոնք իրարու հետ կը հաղորդակցէին միջանցքներով: Տուները սովորաբար երկյարկանի էին. առաջին կամ նկուղային յարկին վրայ կը գտնուէին օժանդակ սենեակները, իսկ երկրորդ յարկին վրայ` բնակելի սենեակները: Հարուստներու բնակարաններուն մէջ երբեմն եղած են նաեւ փոքր եկեղեցիներ եւ աղօթարաններ:

Բնակարաններուն պատերը շարուած էին անկանոն քարակոշտերով, իսկ հարուստներուն բնակարանները` երբեմն սրբատաշ քարերով: Պատերը ներսէն կամ կը ծեփէին, կամ առանց ծեփի ձգելով գորգերով ու կարպետներով կը ծածկէին: Աղքատ բնակիչներու բնակարաններուն յատակը ցեխով կը ծեփէին, իսկ հարուստներուն բնակարաններուն յատակը սալայատակուած էին, երբեմն` սրբատաշ քարերով:

Բնակելի թաղամասերուն տուները շատ խիտ էին եւ իրարու կից տուները ունէին ընդհանուր պատեր: Տուները դասաւորուած էին ոչ թէ փողոցներու երկայնքով, այլ խորութեամբ: Տուները իրարու փակած ըլլալու պատճառով լոյսի եւ օդափոխութեան համար լուսամուտներու փոխարէն տանիքին վրայ երդիք կը ձգէին: Ամէն տուն ընդհանրապէս ունէր իր թոնրատունը: Իբրեւ ընդհանուր կանոն, տուները իրենց շքամուտքով կը նայէին ոչ թէ դէպի փողոց, այլ դէպի բակ: Փողոցի կողմի պատը խուլ էր եւ տունը կամ քանի մը տուն միաժամանակ փողոցին հետ նեղ միջանցքով կը կապուէին: Բնակարաններու դասաւորման այս ձեւը բաւական տարածուած էր Արեւելքի մէջ:

Բնակարաններու ներքին յարդարանքներն էին` թոնիրը, բուխերիկը, խորշերը կամ պատրհանները, հորերը եւ ամբարները: Մթերքները կը պահէին նկուղներուն, կարասներուն եւ հորերուն մէջ: Իսկ անկողինները եւ տնային գործածութեան իրերը պատրհաններուն մէջ կը պահէին:

Անիի մէջ կային հարիւրաւոր արհեստանոցներ, խանութներ, հիւրանոցներ եւ իջեւաններ. անոնցմէ ոմանք մեծ, շքեղ ու յարմարաւէտ կառոյցներ էին:

ԱՐՔԱՅԱԿԱՆ ՊԱԼԱՏԸ

Անի. քաղաքամէջի աւերակները

Բագրատունիներու արքայական պալատը տեղադրուած էր Միջնաբերդի բարձունքին: Բուն պալատը իր օժանդակ շէնքերով 3500-էն 4000 քառակուսի մեթր տարածութիւն ունէր. անիկա պարսպապատ էր եւ անոր կողքին կային եօթը մեծ ու փոքր եկեղեցիներ:

Պալատը արեւելքէն արեւմուտք 59 մեթր երկարութեամբ միջանցքով բաժնուած էր երկու մեծ հատուածի` հարաւային եւ հիւսիսային մասերու: Հարաւային մասը կ՛ընդգրկէր նաեւ պալատական եկեղեցին: Գլխաւոր մուտքը կը գտնուէր արեւմտեան կողմը, ուրկէ դէպի միջանցք կարելի էր մտնել լայն դարպասով, որ հիմնական մուտքն էր. կար նաեւ գաղտնի մուտք մը, ուրկէ ժայռակերտ աստիճաններով դէպի վերի յարկ կը բարձրանային: Միջանցքին արեւելեան ծայրի մուտքը շատ նեղ էր եւ պալատի բակին հետ կապուած էր:

Պալատին հարաւային կողմը գտնուող ընդարձակ դահլիճը միջանցքին հետ շատ նեղ ու ոլորապտոյտ անցքով մը կապուած էր: Դահլիճին յատակը սրբատաշ քարերով պատած էր:

Միջանցքէն դէպի պալատին հիւսիսային մասը կային երկու մուտքեր: Մէկը կը տանէր դէպի խաչաձեւ դահլիճ, որ բաղկացած էր կեդրոնական սենեակէ եւ խաչաձեւ դասաւորուած չորս թեւերէ: Հարաւային թեւը կը վերջանար միջանցքին հետ կապուած նախասենեակով, որուն մօտ բազմաթիւ սենեակներ կային:

Հանդիսասրահները կը գտնուէին պալատին հիւսիսային կողմի թեւերուն վրայ: Մէկը տեղադրուած էր հիւսիս-արեւմտեան անկիւնին վրայ, Գագկաշէն եկեղեցիին դիմացը, երկրորդը տեղադրուած էր արեւելեան կողմը եւ կը նայէր դէպի մայր տաճար եւ Ախուրեանի ձորը, իսկ երրորդը կը գտնուէր պալատի հիւսիս-արեւելեան անկիւնին վրայ եւ կը նայէր դէպի իրմէ վար գտնուող քաղաքը: Հանդիսասրահներէն մէկը առանց զարդարանքի էր, երկրորդը զարդանախշուած էր, իսկ երրորդը պազիլիք դահլիճ էր եւ երկշարք սիւներ ունէր: Պատերը ծեփուած էին եւ նկարազարդուած: Պազիլիք դահլիճին տակ կային նկուղային սենեակներ:

Խաչաձեւ դահլիճը կը գտնուէր պալատին հիւսիսային կողմը եւ շարք մը սենեակներով շրջապատուած էր. կողքին կը գտնուէր պալատական փոքր բաղնիքը իր երկու բաժիններով եւ օժանդակ յարմարութիւններով:

Պալատին վերի յարկերուն յատակը բարձր էր միւս սենեակներուն, նաեւ` խաչաձեւ դահլիճին եւ բաղնիքին տափակ կտուրներէն, որոնք իբրեւ ներքին բակ կը ծառայէին վերի յարկերուն համար:

Պալատին յատակը կաւէ եւ երկաթէ խողովակներով ջրմուղով ցանցաւորուած էր եւ աղիւսով շարուած ջուրի բակ ունէր:

ԱՆԻԻ ՅԱՏԱԿԱԳԻԾԸ

Անի դիտուած Միջնաբերդէն

Անիի յատակագծային կառուցուածքը ձեւաւորուած է երկար ժամանակի ընթացքին, սկսելով Միջնաբերդէն եւ ծաւալելով դէպի բուն քաղաքը եւ արուարձանները: Մայրաքաղաքին փողոցներու, նրբանցքներու, բակերու, հրապարակներու եւ տարբեր կարգի կառոյցներու տեղադրութիւնը կատարուած էր կանոնաւոր կերպով: Միջնաբերդի շրջանին մէջ նկատի առնուած էին հին կառոյցները: Նոր քաղաքամասը ամէնէն շքեղ եւ ճարտարապետական առումով ամէնէն կարեւոր մասն էր, ուր կը գտնուէին մայր տաճարը, Գագկաշէն, Սուրբ Փրկիչ եւ Ապուղամրենց եկեղեցիները, ինչպէս նաեւ իշխանական շարք մը պալատներ: Մեծ կառոյցները գլխաւորաբար տեղադրուած էին բուն քաղաքին մէջ` Ախուրեանի եւ Ծաղկոցաձորի ափերուն, քաղաքի հարաւային մասին մէջ, կ՛երեւէին քաղաքի տարբեր վայրերէն եւ աւելի կը գեղեցկացնէին անոր ընդհանուր համայնապատկերը: Իսկ արուարձաններուն մէջ, տուները, բանջարանոցներով շրջապատուած, իրարմէ որոշ հեռաւորութեան վրայ կը գտնուէին:

Անի, մօտաւոր գնահատումներով, շուրջ 100 հազար բնակիչ ունէր: Խիտ բնակչութեան պատճառով բնակարանները իրարու մօտ կառուցուած էին եւ ազատ տեղեր քիչ կային: Բակերը փոքր էին եւ տուները յաճախ իրարու փակած էին. հրապարակները քիչ էին: Փողոցները անկանոն դասաւորութիւն ունէին. անոնցմէ կ՛անջատուէին եւ տարբեր ուղղութեամբ կ՛երկարէին մեծ ու փոքր նրբանցքներ: Գլխաւոր փողոցները կը սկսէին Սմբատեան պարիսպներու դարպասներէն եւ կ՛երկարէին դէպի հարաւ: Գլխաւոր փողոցը կը սկսէր Սմբատեան պարիսպի գլխաւոր դարպասէն եւ կ՛երկարէր մինչեւ քաղաքին հարաւային ծայրամասը: Գլխաւոր փողոցի երկարութեամբ կ՛անցնէր մայրաքաղաքի ջրմուղին հիմնական մասը: Փողոցին լայնութիւնը 4-էն 5 մեթր էր. տուները պաշտպանելու համար հսկայ քարակոշտեր դրուած էին, իսկ տեղ-տեղ ալ քարէ նստարաններ դրուած էին հանգստանալու համար:

Գլխաւոր փողոցները եւ կեդրոնական հրապարակները բարեկարգ էին, սալայատակուած կամ խճապատուած, եւ համեմատաբար լաւ շէնքերով կառուցապատուած էին, իսկ աղքատ թաղերն ու արուարձանները անբարեկարգ վիճակի մէջ կը գտնուէին:

Ջրամատակարարումը քաղաքի բարեկարգման գլխաւոր նախադրեալներէն մէկն էր եւ նաեւ ռազմագիտական կարեւոր նշանակութիւն ունէր: Ժամանակի ընթացքին Անիի մէջ  ստեղծուած էր ցանցաւորուած եւ բարեկարգ  ջրամատակարարման համակարգ` ջրմուղ, պաշտպանական խանտակ, որուն ջուրը կ՛օգտագործուէր նաեւ ոռոգման համար, ջուրի պաշարի կուտակման համար ջրաւազան կար Միջնաբերդին մէջ, եւ գաղտնի ուղի դէպի Ախուրեան` պատերազմի եւ ջրմուղի խափանման պարագային հոնկէ ջուր վերցնելու համար: Քաղաքին մէջ կային ջուրի բաւարար պաշարներ:

Անիի մէջ կային շարք մը բաղնիքներ: Միջնաբերդին մէջ գտնուող պալատական բաղնիքը արքայական պալատի համալիրին մաս կը կազմէր եւ քանի մը սենեակէ բաղկացած էր` հանդերձարան, նախասրահ, երկու լողարան եւ անոնց միջեւ նեղ սենեակ մը, ուր դրուած էր ջուրի կաթսան, իսկ անոր տակը` վառարանը, եւ լողարան մըն ալ` իր առանձին վառարանով ու ծխնելոյզով: Հասարակական բաղնիք մը կար Սմբատեան պարիսպէն դուրս,  Հովիւի եկեղեցիէն քիչ մը հեռու: Նոր քաղաքի հասարակական բաղնիքը կը գտնուէր բերդին հիւսիսային պարիսպին մօտ, կառուցուած էր արաբական բաղնիքներու նման, կեդրոնը կը գտնուէր ընդարձակ սրահը, որուն չորս կողմը կը գտնուէին կամարակապ չորս սենեակներ:

ԱՆԻԻ ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀՈԼՈՎՈՅԹԸ
ԵՒ ԱՆՇՔԱՑՈՒՄԸ

Անիի պարիսպները

Անի, Աշոտ Գ. Ողորմած թագաւորին օրով, մայրաքաղաք դառնալէն ետք արագօրէն մեծցաւ ու բազմացաւ: Անիի բարգաւաճումը շարունակուեցաւ Սմբատ Բ. թագաւորին օրով: Մայրաքաղաքը մեծ զարգացում ապրեցաւ Գագիկ Ա.ի թագաւորութեան (989-1020) խաղաղ տարիներուն. այդ ժամանակ ալ կառուցուեցան մայր տաճարը, Գագկաշէն եւ Ապուղամրենց եկեղեցիները:

Գագիկ Ա. թագաւորի մահէն ետք պայքար մը ծայր առաւ անոր երկու որդիներուն` Յովհաննէս Սմբատի եւ Աշոտի միջեւ: Ժառանգական կարգի համաձայն գահաժառանգը Յովհաննէս Սմբատն էր, աւագ որդին, բայց գահին տիրանալու յաւակնութիւն ունէր նաեւ կրտսերը` Աշոտ Դ.: Գահակալական կռիւներէ ետք 1022-ին հաշտութիւն գոյացաւ, որուն համաձայն Յովհաննէս Սմբատ պիտի թագաւորէր Անիի եւ շրջակայքի գաւառներուն վրայ, իսկ Աշոտ Դ.` սահմանամերձ գաւառներուն վրայ, իսկ անժառանգ եղբօր մահէն ետք պիտի տիրէր նաեւ անոր բաժինին, դառնալով հայոց թագաւոր:

Յովհաննէս Սմբատ, Տայքի ապստամբութիւնը ճնշած բիւզանդական բանակի ներխուժումէն վախնալով, 1023-ին Անին իր մերձակայքով Բիւզանդիոնի կտակեց:

Յովհաննէս Սմբատի մահէն ետք, 1041-ին (Աշոտ մահացած էր 1040-ին) Պետրոս Ա. Գետադարձ կաթողիկոս եւ Վեստ Սարգիս իշխան իրենց համախոհներով աշխատեցան իրականացնել Անին Բիւզանդիոնի յանձնելու կտակը, իսկ Բիւզանդիոն, իր ձեռքին ունենալով չարաբաստիկ կտակը, կը պահանջէր զայն: Խառնակ դրութենէն օգտուելով, Վեստ Սարգիս յափշտակեց արքունական գանձերը եւ ամրացաւ Միջնաբերդին մէջ: Իբրեւ Բագրատունի, գահին յաւակնորդ ներկայացաւ նաեւ Տաշիր Ձորագետի Դաւիթ Անհողին թագաւորը:

Երկիրը Բիւզանդիոնի զոհելու, բիւզանդական նենգ քաղաքականութեան վրայ յենող դաւաճաններու խմբակին դէմ կար ազգայնական, անկախութեան ջերմ պաշտպան հոսանքը` սպարապետ Վահրամ Պահլաւունիի գլխաւորութեամբ:

Անին զէնքի ուժով ձեռք ձգելու նպատակով բիւզանդական բանակները 1041-ի վերջաւորութեան եւ 1042-ի սկիզբը քանի մը արշաւանքներ կազմակերպեցին, բայց Անիի պարիսպներուն առջեւ պարտուած` հեռացան:

Երկրին սպառնացող վտանգը առժամաբար հեռացնելէ ետք, Անիի վերնախաւին համաձայնութեամբ Վահրամ Պահլաւունի Աշոտ Դ.ի զաւակը` պատանի Գագիկ Բ.ը գահ բարձրացուց:

Բիւզանդիոնի Կոստանդին Մոնոմախ կայսրը մէկ կողմէ ներքին պառակտումներով աշխատեցաւ տկարացնել հայութիւնը, միւս կողմէ ալ բանակներ ուղարկեց` Անին նուաճելու համար: Սպարապետ Վահրամ Պահլաւունիի գլխաւորութեամբ սկսաւ Անիի պաշտպանութիւնը: Բիւզանդական իրերայաջորդ արշաւանքները ձախողութեամբ աւարտեցան: Անկարող զէնքի ուժով նուաճելու հայոց անառիկ մայրաքաղաքը, կայսրը նենգաբար Կոստանդնուպոլիս հրաւիրեց Գագիկ Բ.ը, գահազրկեց զայն եւ փոխարէնը տուաւ Կապադովկիոյ Պիզու քաղաքը, Կալոնապաղատ դղեակը եւ այլ տիրոյթներ: Մինչ այդ, թագաւորի բացակայութեան Անին պաշտպանելու երդմնագիր տուած վեստ Սարգիս եւ Պետրոս Գետադարձ մայրաքաղաքին քառասուն բանալիները կայսեր յանձնեցին:

Այսպիսով, 1045-ին վերջ գտաւ Բագրատունեաց թագաւորութիւնը եւ Անի ինկաւ բիւզանդական լուծին տակ:

Սելճուքներ 1064-ին գրաւեցին Անին: Դուինի Ապուլսուար ամիրան 1072-ին սելճուքներէն գնեց Անին եւ զաւկին` Մանուչէին յանձնեց: Հիմնուեցաւ Շատտատեաններու իշխանութիւնը, որ ընդհատումներով գոյատեւեց մինչեւ 1199: Հայ-վրացական միացեալ զօրքերը քանի մը անգամ գրաւեցին Անին, մինչեւ որ 1199-ին ազատագրուեցաւ եւ անցաւ Զաքարեաններուն: Անի կրկին անգամ ծաղկեցաւ:

Մոնկոլներ 1236-ին պաշարեցին եւ գրաւեցին Անին: Մոնկոլներու եւ հետագային ալ թրքական ցեղերու դաժան քաղաքականութեան հալածանքներու եւ ծանր տուրքերու պայմաններուն տակ Անիի բնակիչները, աստիճանաբար ձգեցին իրենց բնօրրանը եւ գաղթականական իրերայաջորդ ալիքներով ցրուեցան դէպի Վրաստան, Խրիմ, Լեհաստան, Թրանսիլվանիա եւ Հունգարիա: 1319-ի երկրաշարժը կործանեց քաղաքը, իսկ Լենկթիմուրի հորդաները տուին վերջնական հարուածը: Անի ամայացաւ եւ աւերակներու կոյտի մը վերածուեցաւ:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES