ԶՈՄ-ԱԿԱՆՆԵՐ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻ ՄԷՋ

Զաւարեան ուսանողական միութեան «Դէպի Երկիր» յանձնախումբը, յաջորդաբար եօթներորդ տարին ըլլալով, անցնող ամառ կազմակերպեց եւ իրագործեց գործուղում մը` դէպի հայրենիք: Չորրորդ անգամ ըլլալով գործուղումը որպէս թիրախ ունեցաւ Քաշաթաղը, այն վայրը, որ ունի ռազմավարական մեծ նշանակութիւն` իբրեւ  Արցախը Հայաստանին միացնողը, այն  վայրը, որ ունի բերրի հող եւ, ուրեմն, վերաբնակեցման նպաստաւոր պայմաններ: Սփիւռք-Արցախ կապը զարգացնել, սփիւռքահայ ուսանողը իր հողին կապել եւ մանաւանդ Քաշաթաղի ժողովուրդին բարոյապէս նեցուկ կանգնիլ ու օգտակար դառնալ, որ ան աւելի եւս ամրանայ իր հողին` հիմնական նպատակներն են այս գործուղման:

Տասը զաւարեանական ընկերներ օգոստոս 16-26  մասնակցեցան գործուղման, որ տեղի ունեցաւ հարաւային Քաշաթաղի Կովսական քաղաքին մէջ: Հիմնական աշխատանքը կայացաւ քաղաքի Թաթուլ Կրպէեանի անուան դպրոցին մէջ, ուր օրական դրութեամբ 160 պատանիներ կը ժամանէին Կովսականէն, Վանէն, Միջնավանէն, Մուշէն, Ալաշկերտէն, Աշտարակէն եւ Կիրովականէն, եւ կը հետեւէին պատրաստուած դաստիարակչական-քարոզչական ծրագրին:

Ստորեւ ներկայացուած յօդուածները գրուած են գործուղման մասնակցող ընկերներուն կողմէ: Մեր ընթերցողը այս անգամ յօդուածները աւելի անձնական եւ զգացական կրնայ գտնել. անոնց ընդմէջէն ան պիտի ընկալէ հայրենիքին ձգած ազդեցութիւնը մասնակիցներուն վրայ, անուղղակի բաց հրաւէրը` մեկնելու Քաշաթաղ, Արցախ եւ ընդհանրապէս Երկիր, եւ ազատագրուած հողերու վերաբնակեցման կոչն ու հրամայականը… մէկ խօսքով` Դէպի Երկիր նայելու, մտածելու եւ գործելու հրաւէրը:

ԿՈՉ` ՀԱՅՐԵՆԱԴԱՐՁՈՒԹԵԱՆ

Հայրենիքը զբօսավայր մը չէ: Կարելի չէ սպասել, որ հայրենադարձութիւնը իրականանայ մօտիկ կամ հեռակայ ապագային` պարզապէս Սարդարապատ եւ Էջմիածին այցելելով, կամ Երեւանի գիշերային զբօսավայրերուն մէջ հաճելի ժամանակ անցընելով: Կարելի չէ սպասել հայ երիտասարդէն, որ ան պարզ շրջապտոյտի մը աւարտին բաւարարապէս ոգեւորուի, որպէսզի մտածէ Հայաստան հաստատուելու մասին:

Մեզ Գառնի-Գեղարդով չէ, որ հայ դաստիարակած են սփիւոքի մէջ: Այո՛, տեսարժան վայրերու այցելութիւնն ու Հայաստանի բնութիւնը վայելելն ալ հիմնական են, բայց ոչ բաւարար երիտասարդ սփիւռքահայուն հայեացքը դէպի հայրենիք ուղղելու` հոն հաստատուելու նպատակով:

Այնքան ատեն որ հաւաքական հայրենադարձութեան իսկական պատրաստակամութիւն եւ համոզում չկայ, մենք կը մնանք սփիւռք, եւ հայրենիքը կը մնայ դասագիրքերու եւ շրջապտոյտներու ծիրին մէջ:

Ուրեմն, ի՞նչն է, որ կը բացակայի սփիւռքի եւ ի մասնաւորի Լիբանանի հայ գաղութի ազգային եւ հասարակական կեանքին ընդմէջէն տարուած հայրենադարձութեան քարոզչական աշխատանքին մէջ: Ինչո՞ւ մեծ չէ հայրենիք հաստատուողներուն թիւը, մանաւանդ որ կ՛ապրինք տնտեսական եւ քաղաքական անկայուն վիճակ ունեցող երկրի մը մէջ:

Ենթադրաբար մէկէ աւելի են թերի մասերը քարոզչական այս աշխատանքին մէջ, սակայն ես կ՛ուզեմ լուսարձակի տակ առնել այն կէտը, որուն կարելի չէ չանդրադառնալ Քաշաթաղէն վերադարձիս:

Սփիւռքահայը քաջատեղեակ չէ հայրենիքի մէջ հաստատուելու կարելիութիւններուն մասին: Լիբանանահայ գաղութին ո՞ր տոկոսը գիտէ, թէ Ղարաբաղի մէջ կան հսկայական տարածքներ, որոնք պէտք է վերաբնակեցուին: Հողը, տունը, ելեկտրականութեան հոսանքը, աշակերտներու դպրոցական կրթաթոշակը եւ կենսական կարգ մը այլ ծառայութիւններ ամբողջովին տրամադրուած են պետութեան կողմէ: Միա՛յն թէ հայը բնակի այդ հողին վրայ: Որքանո՞վ յաջողած ենք այդ հողերը վերաբնակեցնելու աշխատանքին մէջ մեր ներդրումը ունենալու… Իսկապէս որ հսկայական, ընդարձակ եւ գրեթէ ամայի տարածքներու մասին է խօսքը: Յաւելեալ լուսաբանութեան համար թիւերով հիմնաւորեմ միտքս: Քաշաթաղի շրջանը, որ իր 3376 քառ. քմ. տարածքով կը նկատուի Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան մեծագոյն շրջանը, կը հաշուէ մօտ տասը հազար բնակիչ: Այսինքն իւրաքանչիւր քառ. քիլոմեթրի վրայ կ՛ապրի մօտ 3 բնակիչ: Մինչ Լիբանանի մէջ առնուազն 400 բնակիչ կ՛ապրի համարժէք տարածքի վրայ: Միւս կողմէ եւ առանց սակարկութեան անցնելու, բոլորս ալ գիտենք Լիբանանի եւ Սուրիոյ հայ գաղութներուն ներկայացուցած թիւերը: Նոյնքան լաւ գիտենք, թէ գաղութներուն ո՛ր տոկոսը տնտեսական կամ ապահովական ոչ նպաստաւոր պայմաններու մէջ է, եւ թէ Արցախ հաստատուելով` միաժամանակ պիտի վերակենդանացնէ անբնակ մնացած տարածքները եւ ապրի հարազատ հողի վրայ, ձուլումի վտանգէն հեռու եւ առնուազն սփիւռքէն ոչ աւելի վատ պայմաններու մէջ:

Մէկը մեզ չստիպեց ազատագրել մեր հողերը ազերիներուն ձեռքէն: Մենք մեր կամքով արձագանգեցինք հողին կանչին եւ ազատ Արցախը կերտեցինք: Իսկ հիմա պարտաւոր ենք տէր կանգնելու այդ հողին` մե՛ր հողին: Ահաւոր աշխատանքի եւ յարատեւ ճիգի կարիքը կայ. դիւրին չէ երկիր կերտելը… դիւրին չէ տարիներ շարունակ անկախութիւն եւ ազատութիւն երազել, պետականութիւն քարոզել, բայց չկարենալ մեր մտքերուն եւ համոզումներուն մէջ կառուցուած Արցախը իրականութիւն դարձնել:

Մենք` ուսանողութիւն ու երիտասարդութիւն,   պէտք է ըլլանք նախաձեռնողները: Հայրենիքի հետ ոչ միայն կապ պէտք է հաստատենք, այլ նաեւ ոտք կոխենք եւ ուղղակի շօշափումով ծանօթանանք  անոր:

Ահա ճիշդ այս կէտին մէջ է, որ կը կայանայ ԶՈՄ-ի «Դէպի Երկիր» գործուղումին եւ նմանօրինակ նախաձեռնութիւններու եւ ծրագիրներու ոչ բացայայտ կամ ակներեւ անհրաժեշտութիւնը:

Գործուղումի առաքելութիւններուն եւ աշխատանքներուն ուղղակի կիրարկումին ընդմէջէն երիտասարդը կը ծանօթանայ իսկական հայրենիքին իր ահաւոր անպատեհութիւններով` ապրուստի եւ տնտեսական դժուարութեան, մտածելակերպի եւ ապրելաձեւի տարբերութեան… Երիտասարդը առիթը կ՛ունենայ անձնապէս սերտելու Արցախ կամ Հայաստան հաստատուելու կարելիութիւնները կամ առնուազն կը կողմնորոշուի, թէ ինք ինչպէս լաւագոյնս կրնայ օգտակար դառնալ հայրենիքին…

Երանելի են այն երիտասարդները, որոնք յանդգնութիւնը ունին իրապաշտօրէն երազելու ազատագրուած հողերուն վրայ ապագայ կերտել: Բայց նաեւ իրականութիւն է, որ անոնց թիւը շատ փոքր է, չըսելու համար` չնչին: Ուրեմն, օ՛ն, յառաջ. ծրագրենք նոյնանման նախաձեռնութիւններ եւ սփիւռքահայ երիտասարդին հայեացքը ուղղենք դէպի ազատագրուած հողեր… Այդ հողն է, որ ապագային մեզ հայ պիտի պահէ, եւ մեր հոն գտնուիլն է որ այդ հողը յաւերժապէս հայկական պիտի պահէ:

Ի զուր չէ, որ գործուղումի աւարտին պատանի Գրիգորը կը գրէր. «Ես չեմ ուզում, որ նրանք գնան, բայց եթէ գնան, ապա թող նրանք կրկին գան»:

ՓԱԹԻԼ ԵՍԱՅԵԱՆ

 

ՔԱՇԱԹԱՂԸ` ԻՐԱՊԷ՛Ս ԻՄ ՏՈՒՆԸ

«Տուն: Մեծ կամ փոքր շինութիւն, վերեւից կտուրով ծածկած, դռներով ու պատուհաններով, որի մէջ ապրում են մարդիկ»:

Այս ձեւով Հայկական բացատրական բառարանը կը ներկայացնէ տուն բառին իմաստը: Բայց եւ այնպէս ամբողջական բացատրութիւն մը չէ իմ կարծիքովս: Տունը տեղ մըն է, ուր անձը հաստատուած է, ինքզինք հանգիստ կը զգայ: Տեղ մը, ուր ան ծնած եւ մեծցած է, եւ` իր ինքնութիւնը կազմած…

Սեպտեմբեր 2011, ԶՈՄ-ի «Քաշաթաղը իմ տունն է» գործուղումը արդէն սկսած է: Երեխաները 5 գիւղերէ կու գան Կովսական գիւղի Թաթուլ Կրպէեանի անուան դպրոցը, որպէսզի մեզի հետ անցընեն իրենց օրը, նոր տեղեկութիւններ ստանան հայկական յեղափոխութեան պատմութենէն, զուարճանան եւ ուրախ տուն վերադառնան: Տուներ, որոնք կառուցուած են ազերիական փլատակ բնակարաններու կից: Տուներ, որոնք կառուցուած են ամէն մէկ հայ ընտանիքի ճակտի քրտինքով: Տուներ, պահուըտած ծառերու ետեւ` բնութեան գիրկը: Այո՛, կրնայ ըլլալ, որ «վերեւից ամբողջովին կտուրով չէ ծածկուած» կամ պատուհաններ չունի կամ բոլոր տնային սարքաւորումներով չէ օժտուած, բայց տուներ են, ուր մարդիկ կը ծնին, կ՛ապրին, կը մեռնին: Տուներ, որոնք կը փորձեն ամրօրէն կապել այդտեղի գիւղացին իր հողին: Տուներ, որոնք մեզ կը հրաւիրէին պատառ մը հաց ուտելու կամ քանի մը օրէ սպասուած լոգանքը կատարելու…

Այո՛, առաջին հերթին «Քաշաթաղը իմ տունն է» խորագիրը այդտեղ ապրող գիւղացի պզտիկին համար էր, որովհետեւ ան պէտք է զգայ, որ այդտեղի հողը իրն է: Պէտք է կառչի անոր, որովհետեւ զայն լքելու եւ աւելի լաւ պայմաններու տակ քաղաքը ապրելու մտայնութիւնը նոյնքան վտանգաւոր է, քան` դրացի ազերին… Եւ այդ վտանգը դժբախտաբար ներկայ է ու կը յայտնաբերուի երիտասարդական խաւին բացակայութեամբ, զանազան պատճառներով (ուսում, գործի առիթի բացակայութիւն…):

Բայց եւ այնպէս, այս բոլորին դիմաց, պէտք չէ յուսահատիլ… Երբ կը տեսնես 10 տարեկան Երուանդին ուշիմութիւնը, 11  տարեկան Սոնային գիտելիքները, 9 տարեկան Ռազմիկին սրամտութիւնը, 10 տարեկան Նարեկին չարութիւնները, 9 տարեկան Լենային աշխատասիրութիւնը կամ պարզապէս 6 տարեկան Արոյին եւ Աբրահամին ժպիտները, կրնաս հաստատել, որ Քաշաթաղի ներկան եւ ապագան փայլուն է: Որովհետեւ անոնք հպարտ են այդ շրջանին պատկանելով… Կը նշմարէինք, թէ ինչպէ՛ս ամէն մէկ երեխայ իր գիւղին անունը հպարտօրէն կը հնչէր կամ համագիւղացիի մը կը գուրգուրար…

Իսկ, երկրորդ հերթին, այդ խորագիրը ձեւով մը ինծի համար էր կարծես… Երկու շաբաթ ապրելով հոն, այդ կանաչազարդ տեսարաններուն դիմաց, մէկ բան պիտի չմոռնամ… Վերջին օրն էր, Քաշաթաղի կեդրոնը` Բերձոր էինք եւ պիտի մեկնէինք ընկ. Սամուէլին գիշերօթիկէն… 5 տարեկան Հայկը կու գայ մօտս եւ կը հարցնէ փսփսալով` «Տունդ հեռո՞ւ է»: Ու ես` լուռ կը փորձեմ պատասխան մը գտնել… Շատ մը մտածումներ եկան միտքս… Վարժուած էի այդտեղի գիւղական կեանքին ու հանգիստ էի նոյն ատեն… Հոն կեանքս աւելի պարզ էր… Չկար օրական վազվզուքը, խճողումը, աղմուկը… Ա՛լ խորթ չէին թուեր ինծի այդ հողն ու գիւղացին… Կարծես հոն ապրած էի ամբողջ կեանքս… Ձեւով մը տունս կը համարէի…

Եւ հոն էր, որ հետեւեալ եզրակացութեան եկայ… «Քաշաթաղը իրապէ՛ս իմ տունն է»:

ՍԵՊՈՒՀ ՏՕՆԻԿԵԱՆ

 

«ՄԵՆՔ ՔԵԶ ԵՐԲԵՔ ՉԵՆՔ ՄՈՌԱՆԱՐ,
ՇՈՒՏ ՎԵՐԱԴԱՐՁԻՐ»

Ստեփանակերտ. խումբ մը ընկերներու հետ կը մտնեմ անյայտ կորած ֆետայիներու թանգարանը: Ապակեայ տուփի մը մէջ կը տեսնեմ արիւնաթաթախ հին հագուստներ, որոնք կը պատկանէին ազատամարտիկ Կարօտ Մկրտչեանին: Նոյն կեդրոնէն ձեռք կը բերեմ  «Հէյ Կարօտ, հէյ» գիրքը, ուր նշուած է Կարօտի մասին յիշատակներ` իր ընկերներուն կողմէ: Քանի մը օր ետք Լիբանան եմ եւ արդէն կարդացած եմ գիրքը: Տարբեր տեսակի պատմութիւններ, բայց նոյն տեսակի աւարտ.

«Կարօտը ուշացաւ վերադառնալու…»,

«Կարօտը չտեսանք…», «Կարօտը մշուշին մէջ անհետացաւ…»:

Մէկ շաբաթ ետք կը հասնիմ Քաշաթաղի Կովսական գիւղը: Ընթրիքի սեղանին վրայ կը խօսուի փոխհրամանատար Պետոյի մասին: Մէկը կ՛ըսէ. «Կարօտը երբ չվերադարձաւ, տղաքը չընտրեցին նոր հրամանատար, նոյնիսկ Պետոն մնաց փոխհրամանատար, որովհետեւ բոլորը կը հաւատային, որ Կարօտը շուտով կը միանայ իրենց…»: Եւ պատմութիւնները շարունակուեցան, երգերը` աւելի բարձր ձայնով, պարողները` աւելի աշխուժ… իսկ ես, ես արդէն ուրիշ տեղ էի…

Կարօտը դեռեւս ողջ է, իսկ եթէ ողջ է…  ո՞ւր է:

Քանի մը օր ետք կը հասնիմ Պռոշեան, ուր կ՛ապրին Կարօտին հայրը, եղբայրը, ընտանիքը: Մուտքին մեզ կ՛ընդունի Կարօտին եղբայրը… չէ՛,  Կարօտին եղբայրը չէ, Կարօտն է, այո՛, ինքն է, ձեռքս ձեռքին, աչքերս աչքերուն… չի կրնար ըլլալ: Կարօտ, դո՞ւն ես, կը հարցնեմ մտքէս: Ան ինքզինք կը ներկայացնէ իբրեւ Կարօտին եղբայրը, եւ ես միայն հոն կը հասկնամ, թէ երկու եղբայր որքա՛ն իրարու կը նմանին: Քիչ ետք մեզի կը միանայ Կարօտին հայրը. կը ծանօթանանք եւ պապիկը կը սկսի խօսիլ հայրենիքի մասին, Հայ դատի մասին, Դէպի Երկիր նշանաբանին մասին… իսկ ես, ես արդէն չէի լսեր զինք: Պատէն կախուած էր նկար մը, Կարօտին նկարը. աչքերուն մէջ կրակ, յոյս եւ կեանք: Այդ նկարը ունի մէկ իմաստ… շուտով Կարօտը կը վերադառնայ Պռոշեան:

Քիչ ետք արդէն նիւթը Կարօտին մասին է: Պապիկը կը խօսի եւ օրինակներ կու տայ «Հէյ Կարօտ, հէյ» գիրքէն… եւ ես մտքով արդէն կը փոխադրուիմ Ստեփանակերտի թանգարան: Իսկ երբ կը մտածէի արիւնոտ հագուստներուն մասին, պապիկը կը սկսի խօսիլ այդ հագուստներուն մասին: «Եթէ անոնք իրաւ տղուս հագուստներն էն եւ անի իր արիւնն է, ո՞ւր է տղաս, ո՞ւր է մարմինը: Եթէ իր արիւնը չէ, եւ իր շալկած վիրաւոր ընկերոջ արիւնն է, նորէն, ո՞ւր է տղաս, ո՞ւր է մարմինը…»:

Պահ մը լռութիւն:

Պապիկը կը շարունակէ. «Գիտէ՞ք, թէ ամէն հրամանատար կ՛ունենայ իրեն հետ երկու թիկնապահ: Երբ տղաս կորսուեցաւ, ո՞ւր էին այդ երկուքը, կամ աւելի ճիշդը` ո՞վ էին այդ երկուքը:  Բան մը կայ սխալ հոս, ինձմէ կի պահեն իրականութիւնը: Կարօտը ողջ է, գիտեմ, կը զգամ, շուտով կու գայ…»:

Նորէն լռութիւն:

«Գիտէ՞ք Պաւլիկին, ֆետային իր երկար պեխերով եւ մօրուքով», լռութիւնը կը կտրէ նորէն պապիկը: «Օր մը, Պաւլիկին հետ հարսանիքի էինք: Պաւլիկը լաւ խմած էր, ուրախ էր, բոլորս քէֆի մէջ էինք, բայց յանկարծ Պաւլիկը կ՛ըսէ. «Ձեռքերովս երկու Կարօտ թաղած եմ…»: Նոյն նախադասութիւնը կը կրկնէ: Խրախճանքէն ետք կը մօտենամ եւ հարց կու տամ, թէ ինչո՞ւ այդպէս ըսաւ: Այդպէս բան չըսի կը պատասխանէ, եւ Պաւլիկը կը հեռանայ իր մեծ քայլերով»:

Պապիկը կը դառնայ մեզի եւ կ՛ըսէ. «Պաւլիկը Կարօտ անունով զաւակ ունէր, որ կանուխ տարիքէն մահացած է… ուրեմն Կարօտին` իմ տղաս Պաւլիկը թաղած է… տղաս ողջ չէ… բայց ինչո՞ւ ինձմէ կը պահեն իրականութիւնը… ո՞ւր թաղած են… ինչպէ՞ս մեռաւ… շատ են պատմութիւնները: Ես չեմ դիմանար, ծեր եմ, տկար եմ…»:

Յանկարծ իր հօր խօսքը կը կտրէ Կարօտին եղբայրը եւ կը բացատրէ, թէ Պաւլիկը ճիշդ է, որ իր փոքր տղան թաղած է, բայց փոխաբերական իմաստով այդպէս ըսած է:

Հայրը աչքերը մեծ բանալով կը պատասխանէ. «Ինչու՞ «երկու անգամ» ըսաւ… երկո՛ւ… »:

Եւ նորէն լռութիւն:

Քիչ ետք կը գտնուինք Կարօտի յուշարձանին մօտ… յիշատակի նկարներ առնելէ ետք, կը հասնի բաժանման պահը: Բոլորս միաբերան կ՛երգենք Կարօտին երգը. «Նրանց թւում գնաց կռուի դաշտն արնոտ, դաշնակցական խենթն էր, անունը Կարօտ…»:

Իսկապէս խենթ մը, որովհետեւ Կարօտը կը հաւատար, որ` «Երբ չի մնում ելք ու ճար, խենթերն են գտնում հնար»: Եւ իրօք, այդ ժամանակ Արցախին պէտք էին Կարօտին նման խենթեր…

ԱՐԱ ԳԱՍԱՊԵԱՆ

 

ՀԱՅՐԵՆԻՔԷՆ…

Առաջին անգամ ըլլալով կը գտնուէի հայրենի ազատագրուած հողի վրայ: Բոլոր մտածումներս տպաւորիչ էին, իսկ կորովս` միշտ բարձր: Առիթը ունեցայ ծանօթանալու  յանձնառու հայուն` ղարաբաղցիին, որուն ապրած ամէն մէկ վայրկեանը ազատագրուած հողին վրայ ինքնին պայքար է: Ան ազգասէր է ու սրտաբաց եւ պողպատեայ կամքով կառչած է իր հողին` Արցախին` լքելով աշխարհի շլացնող բոլոր փառքերը: Իր ապրած հողին համար հոսած արեան կանչը դարձի կը բերէ զինք եւ կը մղէ հրաժարելու հողը ձգելու որոշումէն եւ աւելի հանգստաւէտ կեանք մը ունենալու փափաքէն: Արցախցին իր հողին արժէքը գիտէ, ուստի գոհ է նոյնիսկ ամէնէն դժուար պայմաններուն մէջ:

Քաշաթաղի Կովսական քաղաքի մեր առաջին հանդիպումը եղաւ Տօնապետեան ընտանիքին մօր հետ, որ մեզի ցուցաբերեց ղարաբաղցիին հիւրասիրութեան իտէալը: Տասը օրերը բաւարար էին փաստելու, որ Տօնապետեան ընտանիքը, որ մօտ երկու տարիէ Սուրիոյ Գամիշլի քաղաքէն վերջնականապէս փոխադրուած է Ղարաբաղ, կ՛ամբողջացնէ հայրենասիրութեամբ ներշնչուած հայ ընտանիքի մտապատկերը: Այդ համեստ ու հիւրասէր մօր մէջ տեսայ ղեկավարի յատկութիւնները, որոնցմով ան շատ կը տարբերի այլ ղեկավարներէ: Ան հայրենանուէր հաւատքով ամուր օղակի պէս պահած է իր ընտանիքին եօթը զաւակները` հայրենադարձութեան գաղափարը ամրապնդելով անոնց մտքերուն մէջ եւ ծայրայեղ ազգասիրութեան դաստիարակութիւն տալով անոնց: Ան մեզի հետ ունեցած զրոյցներու ընթացքին մէջբերեց  Յովհաննէս Շիրազի խօսքերէն այն, որ եթէ «եօթը զաւակէ պակաս ունենամ, հայ ազգին օգուտ եղած չեմ ըլլար»: Իմաստուն եւ պատուաւոր է այս ընտանիքին առած քայլը, եւ իսկական ղեկավար է այս հայ մայրը: Մեծ էր ուրախութիւնս նաեւ, երբ լսեցի  այս ընտանիքին նման շուրջ երեսուն ընտանիքի Կովսական հաստատուելու պատրաստակամութիւնը:

Աստուածային բնութեամբ օժտուած Կովսական քաղաքի փողոցները կարօտը ունին իրենց հայորդիներուն աղմուկին: Ազերիական բռնապետութեան ժամանակ շինուած տուները փուշ կ՛երեւին հայ անցորդին աչքին, բայց անոնց փլատակ վիճակը առիթ կու տայ, որ իւրաքանչիւրը աչքին առջեւ պատկերացնէ ղարաբաղեան ազատագրական կռիւներու ընթացքը եւ հայ ազատամարտիկներուն յաղթական դուրս գալը անոնցմէ: Կորովը միշտ բարձր պահող պատկերներ են անոնք: Սակայն ազատագրական մարտիկ Կարօտ Մկրտչեանի հայրը` Յովհաննէսը, ա՛լ աւելի բարձր խանդ տուաւ, քան` այդ քարերը, որովհետեւ ան իր մէջը ունեցած զաւկի կորուստի կատաղի ջղայնութիւնը ամբողջութեամբ վերածած է հայրենիքի սէրն ու արժէքը արտայայտելու միջոցի եւ տարօրինակ ու ազդեցիկ ձեւով կը ներշնչէ նոր սերունդը:

Քաշաթաղի նոր սերունդը` գործուղումին մասնակցող փոքրիկները, առաջին օրէն իսկ եռանդուն, խանդավառ եւ հետաքրքիր եկան դպրոց: Անվիճելի էր անոնց դէմքերուն գեղեցկութիւնը ու հայու խօսուն աչքերուն անմեղութիւնը: Անոնց անկեղծութիւնն ու հարազատութիւնը կը մոռցնէ իրենց խեղճ ու աղքատ կացութիւնը եւ կը ձերբազատէ ամէն տեսակի մակերեսային մտածումներէ ու արտաքնապէս դատելու խղճալի սովորութիւններէ: Աւելի քան հարիւր յիսուն փոքրիկներ ծարաւ են նորութիւններու, գիտելիքներու եւ արտաքին յարաբերութիւններու: Բնաւ չցաւեցայ անոնց թշուառ վիճակին համար: Ինծի համար միակ վշտալի իրողութիւնը այն էր, թէ հայրենի ազատ հողի վրայ ապրող պատանիին երազները շատ աւելի նիւթական եւ մակերեսային են, քան` մեզի նման երիտասարդներու երազները հայրենիքի հանդէպ: Ղարաբաղցի պարմանը բարգաւաճ հայրենիք մը ունենալէ առաջ կ՛երազէ որոշ անձնական չնչին իրեր ունենալ, որովհետեւ կեանքին մէջ չէ ունեցած, նոյնիսկ իրեն պէտք եղած նուազագոյնը: Սակայն պէտք չէ այպանել զիրենք, բաւարար խելացի եւ ազգասէր են այս պատանիները, բայց կեանքի դժուար պայմանները թոյլ չեն տար, որ անոնք զարգանան եւ իրականացնեն իրենց երազները:

Այս նոր սերունդն է Արցախի ապագան: Հետեւաբար մենք պէտք է միանանք իրենց եւ մեր երազները դնենք իսկական գործելադաշտին վրայ, որպէսզի մենք ալ դառնանք Արցախի ապագայէն մաս մը: Սփիւռքի մէջ մնալով մենք վնաս ենք եւ ո՛չ թէ ապագայ: Մենք շլացուցիչ տարրեր կը դառնանք, երբ կ՛ապրինք հանգիստ ու խաղաղ օտարութեան մէջ, մինչ անդին ղարաբաղցին պատրաստ է դէմ դնելու ամէն մահացու հոսանք, կառչած մնալու իր հողին ու ոչ մէկ ճիգ չխնայելու զայն պահելու համար: Դժուար կեանքի պայմաններ չկան պայքարի ոգի ունեցողին համար: Ազատ անկախ ու միացեալ Հայաստան ունենալու մեր հեռանկարը արժանի է բոլոր տեսակի զոհաբերութիւններու:

ՇԱՂԻԿ ՉԱՓԱՐԵԱՆ

 

ՈՐՊԷՍԶԻ «ԴԷՊԻ ԵՐԿԻՐ»Ը, ԿԱՐԳԱԽՕՍԷ
ԱՒԵԼԻ, ԻՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԸԼԼԱՅ

ՀՅԴ 31-րդ Ընդհանուր ժողովը եղաւ ճակատագրական հայութեան համար. ան որդեգրեց կուսակցութեան «Դէպի Երկիր» ծրագիրը:

Իր կարգին, լիբանանահայութիւնը, կազմակերպելով միջոցառումներ` Արցախ Ֆոնտի, ԼԵՄ-ի եւ ԶՈՄ-ի միջոցով, հեռու չմնաց այս ծրագիրէն:

Դաշնակցական ուսանողութեան կազմակերպած «Դէպի Երկիր» գործուղումները, որոնք, հակառակ սահմանափակ նիւթական պայմաններու, կը կազմակերպուին 6-րդ տարին ըլլալով, կենդանի օրինակ մըն են այս ծրագիրի գործադրման:

Իսկ ես, երկրորդ անգամ ըլլալով, առիթը ունեցայ այս տարի եւս գործուղուելու դէպի Քաշաթաղ:

Քաշաթաղը, հակառակ իր ունեցած ռազմավարական մեծ կարեւորութեան, այսօր կը դիմագրաւէ լուրջ դժուարութիւններ: Շրջանը կը տառապի բնակչութեան թիւի նուազումէ, հիմնականին մէջ երիտասարդութեան դէպի քաղաքներ գաղթին պատճառով: Գիւղերու մանուկներն ու երիտասարդները չունին մեր ունեցած կեանքի դիւրութիւններն ու զբաղումները: Անոնք չունին խաղավայրեր, մշակութային կեդրոններ եւ այլն…: Գործուղումը առիթ մըն էր այդ շրջանի երիտասարդութեան` դուրս գալու իր սովորական առօրեայէն եւ զգալու, որ իր ետին կան սփիւռքահայ երիտասարդներ, որոնք կը գնահատեն ու կ՛արժեւորեն իրենց  զոհողութիւնն ու հողին կառչած մնալու վճռակամութիւնը:

Գործուղումը ունէր նաեւ զուտ դաստիարակչական դիմագիծ: Երեխաներուն առօրեան կ՛ընդգրկէր անգլերէնի պահեր, որոնց միջոցով պատանիները կը սորվէին անգլերէնի տառերը, կարդալ եւ ամէնէն կարեւոր բառերը գրել: Անոնք նաեւ ծանօթացան համակարգչային տարբեր ծրագիրներու: Կը կատարէին ձեռային աշխատանքներ, ինչպէս նաեւ կը սորվէին ազգագրական պարեր ու երգեր: Սակայն ամէնէն կարեւոր դաստիարակչական բաժինը առօրեայ դաստիարակչական պահերն էին, երբ պատանիները կը ծանօթանային Հայաստանի եւ Արցախի աշխարհագրութեան, ինչպէս նաեւ հայոց պատմութեան վերջին 100-ամեակի ամէնէն կարեւոր հանգրուաններուն` սկսելով հայկական ազատագրական շարժումներէն, կուսակցութիւններու հիմնադրութենէն, ցուցական արարքներէն, Հայոց ցեղասպանութենէն ու Հայաստանի առաջին հանրապետութենէն` հասնելով մինչեւ Արցախի ազատագրական շարժումը, ջաւախահայութեան իրավիճակը, Հայ դատի վերջին զարգացումներն ու սփիւռքի գաղութները:

Պէտք չէ մոռնալ քարոզչական բաժինը: Քարոզչութիւնը հիմնականին մէջ կը կեդրոնանար դաստիարակչական-պատմական ծրագիրի մը վրայ: Ժողովուրդը ծրագիրին մասնակից դարձնելու նպատակով վերջին օրը տեղի ունեցաւ փակման ժողովրդային հանդիսութիւն մը` մասնակցութեամբ մօտ 160 երեխաներու եւ ներկայութեամբ մեծ թիւով ծնողներու: Հանդէսին ծնողներուն ներկայացուեցաւ Վազրիկի թատրոնը, հայկական պարը, յեղափոխական երգերու շարք մը եւ ասմունքներ: Պատանիները նաեւ ամէն օր   տեղեկութիւններ կը ստանային ֆետայիի մը մասին: Քարոզչական ծիրին մէջ նաեւ կարելի է աւելցնել այն հագուստները, խաղերը, գրենական պիտոյքները եւ առողջապահական իրերը, որոնք բաժնուեցան պատանիներուն:

Գործուղումը նաեւ զարգացուց Արցախ-սփիւռք երիտասարդութեան կապերը: Գործուղումը փորձ մըն էր ամրապնդելու Արցախի մեր հայրենակիցներուն հետ մեր  յարաբերութիւնը, այն պահուն, երբ անուղղակի փորձեր կը կատարուին  հայրենիքի եւ սփիւռքի միջեւ երկփեղկումներ ստեղծելու: Քաշաթաղի մէջ ապրող երիտասարդներուն հետ մակերեսային ծանօթացում մը չէր այդ: Արդարեւ, վերջին տարիներու ընթացքին գործուղուող բոլոր տղաքը հեռաձայններ կը ստանային եւ իրենց կարգին իրենք ալ կը կապուէին արցախցի տղոց հետ` հետաքրքրուելու համար անոնց առօրեայով:

Վերջապէս, մինչ ոմանք, հեռու ազգային աշխատանքներէ, Թուրքիոյ կամ այլ երկիրներու մէջ կը հետապնդեն իրենց անձնական հաճոյքները, իսկ ուրիշներ աննպատակայարմար կը նկատեն հայրենիքի մէջ կատարուող այսպիսի գործեր, հարկ է շեշտել նման գործուղումներու կարեւորութեան վրայ, որպէսզի «Դէպի Երկիր»ը, կարգախօսէ աւելի, իրականութիւն ըլլայ:

ԿԱՐԷՆ ԽԱՅԵԱԹ

 

ՂԱՐԱԲԱՂԷՆ ԿԻԼԻԿԻԱ

2062-ի ամառն էր: Միջնեկ թոռնիկիս հետ նստած ենք, ան այսպէս կոչուած իր համակարգիչին վրայ (որ իմ գիտցած համակարգիչիս բնաւ չի նմանիր) նկարներ կը դիտէր, իսկ ես զմայլած էի լեռներուն ետին արեւի վերջին ճառագայթներով: Մերթ ընդ մերթ Կարօտը հարցեր կու տար եւ ակամայ զիս կը փոխադրէր ուրիշ աշխարհ: Կը յիշեցնէր Այնթապէն հեռու անցուցած երիտասարդութեան օրերս Լիբանանի ընկերներուս հետ, որոնք այժմ վերադարձած են իրենց պապենական տուները, սակայն մեր սերտ յարաբերութիւնը մնացած է նոյնը: Հասած էին 2011-ի նկարները, որոնց մեծ մասը կը վերաբերէր Զաւարեան ուսանողական միութեան գործուղման: Ինը այլ ընկերներու հետ էինք Քաշաթաղի շրջանի Կովսական գիւղին մէջ:

Փոքրիկ Կարօտին անվերջ հարցումներուն շարանը սկսաւ:

– Մեծ հայրիկ, աս ո՞ւր է:

Հակիրճ կերպով բացատրեցի, թէ այս տարածքները ազերիներու ձեռքէն ազատագրուած էին 1990-ականներու առաջին կիսուն, ինչպէս որ չքնաղ Կիլիկիան քանի մը տարի առաջ ազատագրուած էր թուրքերու ձեռքէն:

– Է՛հ, դուք ի՞նչ ըրիք հոն… ասոնք ովքե՞ր են…

Այս երկու հարցումները բաւարար էին, որ ես 50 տարի ետ երթամ, փոխադրուիմ Արցախ:

– Տղեկս, այս տղաքը իմ ընկերներս են:

Ընկերներ` բառին բուն իմաստով: Հակառակ անոր որ իրենց շատ լաւ չէի ճանչնար: (Իրենք մեր բնակած տեղէն շա՜տ հեռու կ՛ապրէին):

Բայց այդ չէ հիմնականը: Հիմնականը, որ մենք գաղափարի ընկերներ էինք եւ սիրայօժար իրարու կ՛օգնէինք: Մենք կը գնահատէինք իրենց հոն հաստատուիլը` հակառակ կեանքի համեստ պայմաններուն, իսկ իրենք` մեր ջանքերը իրենց նեցուկ կանգնելու, գիտակցելով մեր տարագրութեան դաժան պայմաններուն:

– Շատ մնացի՞ք հոն:

– Ո՛չ  շատ, ընդամէնը` 10 օր, բայց հոգեպէս տակաւին հոն եմ, տղա՛ս: Հոն շատ աղուոր է… մեր Այնթապն ալ աղուոր է, ըսելիք չունիմ… բայց այդտեղի լեռները, օդը, ջուրը հոյակապ են, իսկ բնակիչները կառչած իրենց հողին`  Աստուծոյ կամքով կը գոյատեւեն:

Այդ 10 օրերը շատ արագ անցան. մենք հոգեպէս չէինք բաւարարուած, ամէն օր կը կարծէինք, թէ ապարդիւն էր մեր աշխատանքը, բայց երբ կը տեսնէինք փոքրերուն ուրախութիւնը, գոհունակութիւն կը զգայինք, կը հասկնայինք, որ աշխատանքը իր սերմերը ցանած էր:

– Մեծ հայրիկ… վստահաբար բաժանումը դժուար էր:

– Շա՜տ դժուար… ստիպուած եղանք մասնակից տղոց «վռնտել»… «վռնտել», որ տուն երթան, որպէսզի մենք ալ մեր կարգին մեր տուները վերադառնայինք…

Թոռնիկս գոհացած էր կարծես իմ տուած պատասխաններովս: Ան հեռացաւ…

Յիշելէ ետք այդ բոլորը, յիշեցի նաեւ մեր «խենթ» մտածումները, այն խօսքը, թէ` «Դէպի Երկրի ճանապարհը կ՛անցնի Արցախէն»: Եւ այդպէս ալ եղաւ. յիսուն տարի առաջ Արցախ էինք գործուղման, իսկ հիմա հաստատուած ենք Կիլիկիա:

Արեւը արդէն անհետացած էր, թէյի գաւաթս ալ` պարպուած: Նայեցայ մութ երկինքին եւ փառք տուի Աստուծոյ, որ աչքերս պիտի փակեմ պապենական հողիս վրայ…

ԴԱՒԻԹ ԳԱԶԱՆՃԵԱՆ

 

ՄԻՆՉԵՒ ՆՈՐ ՀԱՆԴԻՊՈՒՄ`
ՄՆԱՔ ԲԱՐՈՎ…

Մանկութենէս մեծ երազ մը ունէի. սեփական աչքերով տեսնել մեր հայրենիքը, որուն ծանօթ էի գիրքերով եւ նկարներով միայն:

Երազս իրականացաւ օգոստոս 13-ին:

Խառն զգացումներ եւ տագնապալի պահեր կ՛ալեկոծէին սիրտս ու հոգիս, երբ առաջին քայլերս կը նետէի հայրենի հողին վրայ:

Ո՛չ, այդ մէկը այլեւս երազ չէր:

Արարատին ճերմակ գագաթը աչքերուս դիմաց: Ո՛չ, այդ մէկը այլեւս երազ չէր, ոչ ալ դասագիրքերու մէջ տեսած նկարներուս տպաւորութիւնը…

Այո՛, այդ բոլորը շօշափելի իրականութիւններ էին:

Ես իրապէ՛ս կը քալէի հայրենի հողին վրայ ու կը շնչէի անոր զուլալ օդը:

Կարելի չէ բառերով հարազատօրէն նկարագրել այդ զգացումները եւ ոչ ալ նկարագրել այդ պահուն հայրենիքին գեղեցկութիւնը:

Պէտք է անձնապէս ապրիլ ու զգալ այդ բոլորը:

Օդակայանէն ուղղուեցանք դէպի Բերձոր. հոն օր մը անցընելէ ետք, մեկնեցանք Կովսական` Քաշաթաղի հարաւային շրջաններէն մէկը: Մեր աշխատանքը սկսած էր արդէն:

Պատանիները սկսած էին հաւաքուիլ Մուշէն, Ալաշկերտէն, Վանէն, Միջնավանէն եւ այլն: Անոնց առօրեան բոլորովին տարբեր էր սփիւռքահայ պատանիներու առօրեայէն: Անոնք կ՛ապրէին ի գին մեծ զրկանքներու, սակայն հպարտ էին իրենց հայրենի սէգ լեռներուն նման:

Անոնք գոհունակ պատանիներ էին. կը գոհանային իրենց քիչով. իրենց համար ընկերութիւնը գերադասելի էր ամէն բանէ: Անոնք իրարու միջեւ կը բաժնէին իրենց կտոր մը հացը, կը խմէին նոյն բաժակէն: Այո՛, որովհետեւ անոնք ընկերներ էին եւ գիտէին իսկական ընկերութեան իմաստը:

Կեանքի մէջ ամէն բան վերջ մը ունի: Մեր գործուղումը եւս հասաւ իր աւարտին: Իբրեւ եզրափակիչ աշխատանք` մեր պատանիները ներկայացուցին բացառիկ հանդէս մը:

Հասաւ բաժանման պահը:

Իսկ հիմա, որքան հեռու եմ այդ փոքրիկներէն, սակայն անոց դէմքերն ու արտայայտութիւնները խորապէս դրոշմուած կը մնան սրտիս մէջ:

Վերջապէս, ճիշդ է, որ մեր կատարած աշխատանքը փոքր ու համեստ գործ մըն էր, սակայն կը հաւատամ, որ մեր ցանած սերմերը օրին մէկը պիտի տան սպասուած արդիւնքը:

Ազատ ու հպարտ Արցախը ողջունեց մեզ ու դարձեալ պիտի ողջունէ յաջորդող տարիներուն գործուղուող ԶՈՄ-ականները, որոնք պատրաստ պիտի ըլլան իրենց համեստ ներդրումը ունենալու Հայ դատի աշխատանքներում մէջ:

ՇԱՂԻԿ  ՅՈՎՍԷՓԵԱՆ

 

ՄՆԱՑԻ ԿԱՐՕՏ

Մնացի կարօտ Թաթուլ Կրպէյեանի անուան թիւ 1 դպրոցին, որուն մէջ անցուցինք մեր անմոռանալի տասը օրերը: Կ՛ուզեմ, որ պատերը պատմեն իրենց տեսածն ու լսածը, ոչ ես, քանի որ աննկարագրելի են ինծի համար այդ հրաշալի վայրկեանները:

Մնացի կարօտ Կովսականի, Մուշի, Վանի եւ Միջնավանի ամէն մէկ պատանիին, որ մասնակցեցաւ մեր աշխատանքներուն, եւ որուն աչքերուն մէջ ուրախութիւն մը կար, որուն չէի հանդիպած մինչեւ օրս: Մնացի կարօտ այդ ամէն մէկ պատանիին, որ թէկուզ չար, թէկուզ անհանդարտ, բայց հրաշք էր: Տակաւին ամէն մէկուն դիմագիծը երեւակայութեանս մէջ է:

Մնացի կարօտ տիկին Ալվարդին եւ Պապին,  դպրոցին պահակներուն եւ քաղաքապետարանի ոստիկաններուն, որոնք գիշեր ցերեկ մեզի հսկեցին:

Մնացի կարօտ Արթուրին` երիտասարդ մը, որ ամբողջ սրտով մեզի օգնեց մեր աշխատանքներուն ընթացքին: Ամէնէն նեղ պարագաներուն հասաւ եւ օժանդակեց մեզի: Կարծես մեր տասին մաս կը կազմէր:

Մնացի կարօտ խնճոյքի երեկոներուն, որոնք կը կազմակերպուէին ի պատիւ մեզի: Անմոռանալի երեկոներ էին, որոնք կը սկսէին եւ կ՛աւարտէին երգելով ու պարելով:

Մնացի կարօտ նաեւ  Կովսականի ջուրին, օդին, ճամբաներուն, ծառերուն, կովերուն, շուներուն, խխունջներուն եւ մոծակներուն:

Մնացի կարօտ Տօնապետեան ընտանիքին, ժամանած` Գամիշլիէն, որոնք ճիգ չխնայեցին մեզի հանգիստ եւ գոհ պահելու: Հայրենադարձ ընտանիք մը, եօթը զաւակով, որ փոխադրուած է Կովսական երկու տարիէ ի վեր եւ կ՛աշխատի փոխադրելու ուրիշ ընտանիքներ ալ:

Մնացի կարօտ ընկեր Կարէն Մարտիրոսեանին` միակ կուսակցական ընկերը քաղաքին: Ան ձգած է իր ընտանիքը Երեւան եւ կ՛ապրի Կովսական: Իր շուրջը հաւաքած է պատանիները` անոնց սորվեցնելու համար երգել ու պարել: Երանի մենք ալ իր եւ Տօնապետեան ընտանիքին օրինակով միջոցները գտնենք, չնայինք Հայաստանին եւ Արցախին որպէս հանգստանալու վայր միայն եւ երթանք ու ապրինք այդ սուրբ հողերուն վրայ:

Մնացի կարօտ ու պիտի մնամ ալ այդ ամէն մէկ անկիւնին, որուն մէջ իմ ինքնութիւնս, հարազատ հողս զգացի եւ ապրեցայ:

ՄԵՆԱՐ ՊՈՅԱՃԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES