«ԱՌԱՆՑ ԱԶԳԱՅԻՆ ԴՊՐՈՑԻ ԵՒ ՄԱՄՈՒԼԻ ԳՈՐԾՕՆ ՄԱՍՆԱԿՑՈՒԹԵԱՆ` ԱՆԿԱՐԵԼԻ ԵՂԱԾ Է ՊԱՀԵԼ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ՄԸ ԱԶԳԱՅԻՆ ԴԻՄԱԳԻԾԸ» Կ՛ԸՍԷ ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆ

Ամիսներ առաջ, երբ Լիբանան կը գտնուէր Ֆրանսայի մէջ լոյս տեսնող երկլեզու` ֆրանսերէն եւ հայերէն բաժիններ պարփակող «Ֆրանս-Արմէնի» շաբաթաթերթի թղթակիցներէն Տիգրան Եկաւեան, ան հարցազրոյց մը կատարեց գրագէտ Պօղոս Սնապեանի հետ:

Ստորեւ կը հրատարակենք հարցազրոյցն ու մուտքի բաժինը` իր շահեկանութեան, արծարծուած մերօրեայ խնդիրներուն, Պ. Սնապեանի արդիւնաւէտ եւ կարեւոր գաղափարներուն համար:

«Ա.»

Սփիւռքի ներկայ գրականութեան մէջ քիչեր են անոնք, որոնք կը շարունակեն արտադրել որակաւոր արեւմտահայերէնով եւ գրական ուրոյն ոճով։

Այդ քիչերէն մէկը Լիբանան ապրող, գրող, քննադատ ու հրապարակագիր Պօղոս Սնապեանն է: Ահա անուն մը, որ հարազատ է հայ գաղթօճախներուն մէջ ապրող գրասէր իւրաքանչիւր հայու:

Պօղոս Սնապեան մեզ ընդունեց իր գրասենեակին մէջ, «Ազդակ» օրաթերթի խմբագրատան յարկին տակ: Ան Հայաստանէն նոր վերադարձաւ ու իր սեղանին վրայ դիզուած են բազմատեսակ գիրքեր, թերթեր ու թուղթեր: Այդ հազուադէպ առիթով գրողին հետ վարեցինք յատուկ հարցազրոյց մը` «Ֆրանս-Արմէնի»ին համար: Նպատակ ունինք հրատապ նիւթեր քննարկել Պօղոս Սնապեանի հետ, ինչպէս` հայատառ գրական ստեղծագործութիւնը, մամուլին ճգնաժամը Ֆրանսայի մէջ, հայապահպանութիւնը, հայեցի դաստիարակութիւնը եւ արժէքներու փոխանցման առնչուող խնդիրներ:

ԿԵՆՍԱԳՐԱԿԱՆ ԳԻԾԵՐ

Պօղոս Սնապեան ծնած է Մուսա Լերան Պիթիաս գիւղը, 1927-ին: Նախակրթութիւնը ծննդավայր գիւղին եւ Լիբանանի Այնճար աւանին մէջ ստանալէ ետք, 1944-ին կ՛ընդունուի Երուսաղէմի վանքին Ժառանգաւորաց վարժարանը, զոր 1949-ին աւարտելէ ետք, կը վերադառնայ Լիբանան, ուր Այնճարի ու Պէյրութի մէջ կը զբաղի ուսուցչութեամբ` աւանդելով հայոց լեզու ու գրականութիւն յաջորդաբար նախակրթարաններու, երկրորդական վարժարաններու եւ բարձրագոյն հիմնարկներու աշակերտներուն ու ուսանողներուն:

Երկու տարի, 1957-ին եւ 1959-ին, լոյս կ՛ընծայէ «Միջնաբերդ» գրական տարեգիրքը, իսկ 1962-ին սկիզբը մաս կը կազմէ նոր սկսող «Բագին» գրական ամսաթերթի խմբագրութեան:

1962 ապրիլին կը մեկնի Փարիզ եւ Սորպոնի եւ Ալիանս Ֆրանսեզի մէջ իբրեւ ազատ ունկնդիր երկու տարի կը հետեւի գրական եւ իմաստասիրական դասընթացքներուն եւ վերադարձին կը շարունակէ «Բագին» գրական ամսագրին մէջ իրեն վստահուած խմբագիրի պաշտօնը, զոր կը վարէ ամբողջ 42 տարի, մինչեւ 2003: Ամսագրի աշխատանքներուն հետ զուգահեռաբար եօթը տարի, 1966-1973, մաս կը կազմէ «Ազդակ» օրաթերթի խմբագրութեան` վարելով անոր ազգային եւ գրական յատուկ բաժինները:

Պօղոս Սնապեանի տպագիր առաջին գրութիւնը, չափածոյ կտոր մը` «Տաղ տրտմութեան», լոյս կը տեսնէ Երուսաղէմի վանքին պաշտօնաթերթ «Սիոն»ի մէջ, իսկ լոյս ընծայած առաջին հատորը, վիպակ մը` «Ժամանակ չկայ», 1953-ին, Պէյրութ: Անկէ ետք լոյս ընծայած է վիպական, քննադատական ու հրապարակագրական բնոյթի 29 հատոր ուր հրատարակելի ունի նոյն սեռի տասէ աւելի գործեր:

Խմբագրած ու հրատարակած է նաեւ տարբեր հեղինակներէ վերցուած 75 հատոր:

2007-էն սկսեալ Պօղոս Սնապեան կը խմբագրէ «Ազդակ-գրական» պարբերաթերթը եւ կը զբաղի ստեղծագործական եւ հրատարակչական գործերով:

1.- ՍՓԻՒՌՔԱՀԱՅ ԳՐԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅ ԱՐՏԱԴՐՈՒԹԻՒՆ

ՏԻԳՐԱՆ ԵԿԱՒԵԱՆ.- Բախտաւորութիւնը ունեցած էք աշակերտելու նշանաւոր վիպագիր, քննադատ ու ուսուցիչ Յակոբ Օշականին, Երուսաղէմի մէջ: Ըստ ձեզի, ի՞նչ հայեացք ու կարծիք պիտի ունենար ան սփիւռքի ժամանակակից գրականութեան մասին:

ՊՕՂՈՍ ՍՆԱՊԵԱՆ.- Յակոբ Օշական առանձին համարումով մը կը խօսէր սփիւռքի կազմութեան հետ հրապարակ եկած երիտասարդներուն մշակած գրականութեան մասին` անոնց մէջ հաստատելով գրականութեան ազգային իր տեսութիւններուն համապատասխան արժանիքներ: Սփիւռքի գրականութեան այդ առաջին ընձիւղները, սակայն ձեւով մը ժառանգորդը կը հանդիսանային արեւմտահայ գրականութեան, եւ յետոյ անոնցմէ շատերը կազմաւորուած էին հայրենի հողին վրայ կամ հայկական միջավայրերու մէջ: Իսկ անոնց անմիջական յաջորդները, որոնք հանդէս եկան Համաշխարհային Բ. պատերազմէն ետք, նախորդներուն որոշիչ սնունդներէն զուրկ ըլլալով, չեմ կարծեր, որ հայոց լեզուին հաւատարիմ մնացած ըլլալու արժանիքէն աւելի կշիռ տար անոնց գործերուն, եթէ, անշուշտ, շարունակէր հաստատ մնալ իր ձեւակերպուած տեսութիւններուն:

Տ. Ե.- Յոյս ունի՞ք, որ առանց հողի կարելի է գրականութիւն մը մշակել, կամ հետագային կրնա՞յ ստեղծուիլ գրականութիւն մը, ինչպէս կը յուսար Նիկողոս Սարաֆեան` «Հոգեկան հայրենիք»ի մը զգացողութեան ներքեւ:

Պ.Ս.- Առանց հողի կարելի է մշակել հայատառ գրականութիւն մը, կը մշակուի արդէն, բայց չեմ կարծեր, որ կարելի է ստեղծել նաեւ հայաշունչ գրականութիւն մը, հարազատութեան կնիքով: Այսօր սփիւռքի մէջ մեր կարդացած գրականութեան մեծ մասը թարգմանուած գրականութեան մը տպաւորութիւնը կը ձգէ: Ճշմարիտ գրականութիւնը հողէ մը կու գայ, արիւնէ մը, աւանդութենէ մը, պատմութենէ մը, աշխարհահայեացքէ մը, ինքնուրոյն յղացումէ մը, մարմնաւորուած կենսաթրթիռ լեզուով մը, որոնք միասին կ՛երաշխաւորեն ինքնատպութիւնը, առանց որուն արդէն անհեթեթ պիտի ըլլար հաշուի առնել գրականութեան անունով կուտակուած  թուղթերը: Բարեբախտաբար յիշեալ արժանիքներուն մէկով կամ միւսով յագեցած էջերու կը հանդիպինք Ամերիկայէն մինչեւ Պէյրութ ու Փարիզէն մինչեւ Պոլիս: Նիկողոս Սարաֆեանի ընդգծած «Հոգեկան հայրենիք»ի տեսութիւնը կը խարսխուի հաւանաբար վերոյիշեալ կենսաթրթիռ տարրերուն վրայ:

Տ. Ե.- Կը կարծէ՞ք, թէ այսօրուան սփիւռքահայ մտահոգութիւնները` այլասերման երեւոյթները, ձուլման վտանգը, Հայ դատի պայքարը եւ ինքնութեան հարցերը տեղ ունին ներկայ մեր գրականութեան մէջ:

Պ. Ս.- Այդ բոլոր խնդիրներէն մասեր կարելի է կռահել բանաստեղծական թէ վիպական հիւսուածքներու մէջ, բայց, ցաւօք, ոչ այն ուժգնութեամբ, ինչպէս էր, օրինակ, նահանջը Շահնուրի գրականութեան մէջ, կամ Համաստեղի, Արամ Հայկազի ու Եդուարդ Պոյաճեանի էջերուն մէջ կարօտը, կամ Անդրանիկ Ծառուկեանի ու Մ. Իշխանի բանաստեղծութիւններուն մէջ որբութեան վիշտը: Նման գործերու շատ չենք հանդիպիր, բայց պիտի ընդունինք, որ գրականութիւնը միշտ անակնկալներու առջեւ դրած է ընթերցողը:

Տ. Ե.- Ասկէ աւելի քան մէկ տարի առաջ դադրեցաւ Եւրոպայի վերջին հայատառ թերթը` «Յառաջ», որ համարուած էր փոթորիկին դէմ պայքարող փարոս մը: Ցաւով կը նկատենք, որ անիկա մահացաւ առանց փոխարինող սերունդի մը: Ի՞նչ խորհուրդ կրնաք տալ ֆրանսահայ լրագրողներուն, որոնք «Նոր Յառաջ» անունին տակ կը փորձեն ապրեցնել հայատառ մամուլը:

Պ. Ս.- «Յառաջ»ի դադրեցումը, ինչպէս սրտցաւ շատերուն, նաեւ խոցեց իմ սիրտը, այն պատճառով, որ այդ դադարը անուղղակի սպառնալիք մըն է նաեւ ֆրանսահայութեան, ինչպէս նաեւ` սահմանակից գաղութներուն ազգային կեցութեան, որովհետեւ առանց ազգային դպրոցի եւ մամուլի գործօն մասնակցութեան` անկարելի եղած է պահել հաւաքականութեան մը ազգային դիմագիծը:

Ինչ կը վերաբերի «Յառաջ»էն ետք հայատառ մամուլը ապրեցնելու ֆրանսահայ լրագրողներուն, անոնք արժանի են ամէն համարումի ու յարգանքի, բայց ես չեմ կրնար խորհուրդ մը ձեւաւորել այդ մասին, տրուած ըլլալով, որ լաւածանօթ չեմ անոնց պայմաններուն: Կրնամ միայն բաղձանքներ բանաձեւել, մաղթել ի խորոց սրտի, որ յաջողին, որովհետեւ ինչպէս քիչ առաջ ըսի, առանց մամուլի դերակատարութեան ` տարտղնումն ու կազմալուծումը անխուսափելի են, դեռ չհաշուած կորուստը այն հնարաւորութեան, որ թերթը ստեղծագործական մղիչ ուժ եղած է ի հնուց անտի:

Տ. Ե.- Սփիւռքի գրականութիւնը ենթակայ է օտար ազդեցութիւններու եւ կը գտնուի աղճատման վտանգին դէմ յանդիման: Շատ են անոնք, որոնք օտար լեզուներով գրականութիւն կը մշակեն, ինչպէս է պարագան Արթուր Ադամովի, Արմէն Լիւպենի, Սարոյեանի կամ Ժան-Ժագ Վարուժանի: Ինչպէ՞ս կարելի է մեր գրականութեան մէջ տեղադրել ֆրանսատառ ու անգլիատառ հայ գրողները:

Պ. Ս. Յիշեալ գրողներէն ոեւէ մէկը կարելի չէ տեղադրել հայ գրականութեան մէջ, այն տեսութեան իրաւասութեամբ, որ գրական պատկանելիութեան պարագային լեզուն որոշիչ դեր ունի, գրող մը կը պատկանի այն ժողովուրդի գրականութեան, որուն լեզուն կը գործածէ: Յիշեալ անուններէն երկուքը` Արթուր Ադամովը եւ Ժան-Ժաք Վարուժանը ֆրանսական գրականութեան կը պատկանին, Սարոյեանը` ամերիկեան գրականութեան: Արմէն Լիւպենի պարագան օտարագիր միւսներէն տարբեր է, ու եթէ միւսներուն պարագային չքմեղանքներ ունինք, Արմէն Լիւպենի անունին դիմաց նման չքմեղանքներ չենք կրնար բանաձեւել: Արմէն Լիւպեն – Շահան Շահնուր սփիւռքի գրականութեան մէջ վիպական նուաճումներ արձանագրելէ ետք, ոչ թէ ստիպումով, այլ կամաւ մխրճուեցաւ ֆրանսական լեզուին ու գրականութեան մէջ: Չենք գիտեր` ֆրանսական գրականութեան մեծ ծովուն մէջ պիտի կարենա՞յ ծփալ, թէ ընդելուզիլ անդարձ, բայց իր զառածումը դաւաճանութեան համազօր քայլ մըն էր: Բարեբախտաբար վերջին տարիներուն անդրադարձաւ ժամանակի ու արիւնի իր զուր մսխումներուն ու վերադարձաւ հարազատ փարախ:

Տ. Ե.- Սփիւռքի մէջ ձուլումը տագնապալի երեւոյթ մը դարձաւ: Ականատես ենք նահանջի մը, որուն դէմ անհաւասար պայքար մը կը մղենք: Միւս կողմէ` Միջին Արեւելքի համայնքները տկար դիրքի մը վրայ կը գտնուին: Տեսանելի է նաեւ, որ համայնքավարութիւնը ժխտական հետեւանքներ կ՛ունենայ գրական ներկայ արտադրութիւններուն մէջ: Ըստ ձեզի, կարելի՞ է թելադրել երրորդ հոսանք մը, որ այլընտրանք մը հանդիսանայ ձուլումի վտանգին դէմ:

Պ. Ս.- Սփիւռքի մէջ ձուլումի վտանգը եւ թափը նոր երեւոյթներ չեն եւ այդ նահանջին դէմ պայքարը երբեք չէ դադրած: Ինչ կը վերաբերի Միջին Արեւելքի մեր համայնքներուն մատնուած տկար դիրքերուն, ատոնք մեծ չափով մը քաղաքական հիմք ունին ու հետեւանք են մեր կամքէն բոլորովին անկախ հոլովոյթի մը: Ինչ կը վերաբերի գրականութեան մէջ համայնքայնութեան պատճառած ժխտական հետեւանքներուն, տեսակէտ մըն է, որ կը կարծեմ քննադատութեան չի դիմանար: Քաղաքական անկախութեամբ օժտուած գրողի մը համար որեւէ արգելք, համայնքային ըլլայ անիկա թէ այլ, վճռական որեւէ նշանակութիւն չէ ունեցած եւ չի ալ կրնար ունենալ: Այդ պայմաններուն մէջ տկարութեանց կամ վրիպանքներուն միակ պատասխանատուն գրողը ինքն է: Միւս կողմէ` մեր որդեգրած միջոցները իրենց հնարաւորութիւնները դեռ չեն սպառած, որպէսզի ստիպուինք ձուլման դէմ պայքարի այլընտրանքի մը մասին մտածել:

Տ. Ե.- Այս ծիրին մէջ, ի՞նչ կրնանք ակնկալել Հայաստանէն, նկատի ունենալով, որ սփիւռքի նախարարութիւնը խոստացած է յաւելեալ ուշադրութիւն դարձնել եւ նեցուկ կանգնիլ հայոց լեզուին պաշտպանութեան ու տարածման:

Պ. Ս.- Կրնամ մաղթել միայն, որ սփիւռքի նախարարութիւնը իր խոստումներուն գոնէ մէկ տոկոսը կարենայ կենսագործել…

11. ՀԱՅԱՊԱՀՊԱՆՈՒՄ ԵՒ ՓՈԽԱՆՑՈՒՄԻ ՃԳՆԱԺԱՄ

Տ. Ե.- Կը կարծէ՞ք, որ քսանականներուն որդեգրուած հայապահպանման քաղաքականութիւնը անիմաստ է շարունակել ներկայիս: Այս պարագային, ինչպէ՞ս ազատել սփիւռքահայ գրողը զուտ ազգային պարտաւորութիւններէն:

Պ. Ս.- Կը կարծեմ, թէ այս հարցումին առաջին բաժինին պատասխանեցի արդէն: Կրկնելով` ըսեմ սակայն, որ մեր որդեգրած ազգային, քաղաքական թէ մշակութային յանձնառութիւնները կը շարունակեն ի զօրու մնալ, կը բաւէ, որ անոնց պատասխանատուութիւնը ստանձնած անձերը պատասխանատուութեամբ, համոզումով ու կիրքով թափ տան անոր բովանդակութեան ու մեր սրտցաւ հայրենակիցներուն զգալի դարձնեն անոր կենսական նշանակութիւնը: Նկատի պէտք է ունենալ, որ այսօր բոլորովին առանձին չենք մեր այդ բախտորոշ պայքարին մէջ, ունինք մեզի հետ Հայաստանը` իր պետական միջոցներով թէ ժողովուրդին գործօն մասնակցութեամբ, յատկապէս` մշակութային առումով: Ինչ կը վերաբերի ազգային պարտաւորութիւններէն հայ գրողը ազատագրելու հարցին, ես կ՛անգիտանամ նման պահանջի մը գոյութեան իրաւունքը: Այդ ցնորքին դառն հետեւանքները տեսանք համայնավարութեան որդեգրած, քարոզած ու երբեմն զինու զօրութեամբ պարտադրած տեսութիւններուն ատեն, տասնամեակներ տեւած փորձով, երբ գրողներէն ու արուեստագէտներէն պահանջուեցաւ մոռնալ ազգայինը ու սպասարկել համաշխարհային կարգախօսներուն, ճշմարիտ հայրենասիրութիւնը մահացու մեղք համարուեցաւ ու հոլովուեցաւ խորհրդային հայրենասիրութիւնը: Համաշխարհային այդ հէնքով մշակոյթ մը չունինք այսօր, այլ ունինք խորհրդային մշակոյթ մը, որ ըստ ինքեան մոխիր է արդէն, ամօթալի ժառանգութիւն մը… Այդ փորձը շրջանցելով միայն կարելի է ազգային պարտաւորութիւններէն ազատուելու օրօրներ կարդալ…

Տ. Ե.- Ցաւով նկատեցինք, որ Լիբանանի մէջ հայագիտութիւնը տագնապալի վիճակի մէջ կը գտնուի, «Համազգային»ի հայագիտական հիմնարկի փակումէն ետք: Ձեր կարծիքով, այդ կառոյցը իր առաքելութիւնը աւարտա՞ծ էր, իսկ այսօր անոր կարիքը չի՞ զգացուիր արդեօք:

Պ. Ս.- Ես կը կարծեմ, թէ այդ կառոյցը ոչ միայն իր առաքելութիւնը չէ աւարտած, այլեւ զայն աւելի կայուն ու բովանդակալից դարձնելու հրամայականի մը առջեւ կը գտնուի: Երբ լսեցինք, որ պիտի փակուի անիկա, մեր պատասխանատու ժողովներուն մէջ ու պատասխանատու ընկերներուն հետ յաճախ խօսած ենք այն մասին, որ ամէն գնով պէտք է կրկին բանալ անոր դուռերը, որպէսզի վաղը չմատնուինք ուսուցիչ, խմբագիր, գրող ու թարգմանիչ ուժեր մուրալու տագնապին: Եթէ այսօր այդ մարզերուն մէջ չափով մը հանգիստ կը շնչենք, ատիկա մեծաւ մասամբ կը պարտինք Հայագիտական հիմնարկէն շրջանաւարտ թարմ ուժերուն: Այդ հիմնարկին փակման պատճառը նիւթական է ըսին, բայց, իմ կարծիքով, բնաւ ճիշդ չէ բարոյական մեր հաստատութիւններուն դուռերը գոցել, այն հիմամբ, մանաւանդ որ սփիւռքի մէջ այսօր մեծ թիւով գրողներ չունինք, մեծ թիւով հրապարագիր չունինք, մեծ թիւով խմբագիր

չունինք, մեծ թիւով հայոց լեզու ու գրականութիւն աւանդող ուսուցիչ չունինք, բայց մեծ թիւով բարեկեցիկ, հարուստ ու մեծահարուստ բազմաթիւ անձեր ունինք, որոնք երբեք չեն զլացած իրենց օժանդակութիւնները մեր բարոյական կառոյցներու կերտման, բարեզարդման ու բարգաւաճման օգտին: Հայաստանը թելեթոն մը կազմակերպեց ու սփիւռքը ընդառաջեց անոր ծրագիրներուն, տարեկան շուրջ տասնհինգ միլիոն ամերիկեան տոլարի մասնակցութեամբ: Չեմ կարծեր, որ մասնակցողները անօթի կամ մերկ մնացին: Ես վստահ եմ, որ ապարդիւն ձեռնարկ չի կրնար մնալ, եթէ նոյն օրինակով թելեթոն մըն ալ հայագիտական հիմնարկին համար կազմակերպուի…

Տ. Ե.- Դուք աւելի քան երկու տասնամեակ հայ գրականութիւն դասաւանդած էք այդ հիմնարկին մէջ: Ի՞նչ է ձեր կարծիքը հայեցի դաստիարակութեան մասին: Արդեօք ի՞նչ պէտք է փոխուի, որպէսզի յաջողինք նոր սերունդներ գրաւել հայագիտական գծով:

Պ. Ս.- Ընդհանուր առմամբ խօսեցանք այս մասին: Կարելի է թերեւս աւելցնել միայն այն, որ հայագիտական հիմնարկ մը ապահովութիւն ներշնչէ առաւելագոյն արդիւնքներ ձեռք բերած շրջանաւարտ երիտասարդին ու մանկամարդ աղջկան, որ ինք հետագային անտէր պիտի չմնայ եւ անգործ պիտի չմնայ: Մեր մեծ գաղութները, առանց բացառութեան, յաճախ ուսուցիչ, խմբագիր կամ հրապարակագիր կը պահանջեն մեզմէ եւ այսօրուան մեր պայմաններուն մէջ անոնց առաւելագոյն չափով մը գոհացում կրնայ տալ բացառաբար Լիբանանը, ընդգծենք` հայագիտական հիմնարկներով…

Հարցազրոյցը վարեց
ՏԻԳՐԱՆ ԵԿԱՒԵԱՆ

Share this Article
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
CATEGORIES