«ԹԵՐԹԵԼՈՎ ՄԱՄՈՒԼԸ». (ՀԵՂԻՆԱԿ` ԱՍԱՏՈՒՐ ԿԻՒԶԵԼԵԱՆ)

2011-ին Պէյրութի մէջ «Տիզայն Քեստենեան» տպարանէն լոյս տեսաւ Ասատուր Կիւզելեանի «Թերթելով մամուլը» խորագրեալ հատորը` խմբագրութեամբ` Երուանդ Հ. Քասունիի:

Սոյն գործը կը բաղկանայ 268 էջերէ եւ կը բովանդակէ հետեւեալ ենթաբաժինները. «Արեգակ», «Լոնտոն», «Դէմքեր», «Հարցազրոյցներ», «Ճամբու նոթեր», «Գրախօսականներ» եւ «Տեղեկագրութիւններ»:

Ըստ հատորի խմբագրին, Ասատուր Կիւզելեան ծնած է 14 մայիս 1932-ին, Ալեքսանտրեթի մօտ գիւղ մը: 1939-ին, երբ Ալեքսանտրեթի ֆրանսական կառավարութեան դաւադրութեամբ կը տրուի քեմալական Թուրքիոյ, սոյն նահանգի հայերուն հետ Կիւզելեան ընտանիքը եւս կը գաղթէ Լիբանան եւ, ապա, կը հաստատուի Հալէպ:

Ասատուր Կիւզելեան իր նախնական կրթութիւնը կը ստանայ Հալէպի Կիլիկեան վարժարանին մէջ: 1948-ին կը մտնէ Անթիլիասի դպրեվանքը, որուն դասընթացքները աւարտելէ ետք, 1955-ին, կ՛անցնի Հալէպ, ուր կը ստանձնէ ուսուցչական պաշտօն: 1957-ին կը մեկնի Հնդկաստան եւ կը շարունակէ իր կրթական գործունէութիւնը Կալկաթայի Հայոց մարդասիրական ճեմարանին մէջ, ուր կը դասաւանդէ հայագիտական նիւթեր, մինչեւ 1964: Ընտանեօք կը փոխադրուի Լոնտոն եւ հոն կը վարէ խմբագրութիւնը «Արեգակ» ամսաթերթին, որ լոյս կը տեսնէ միայն երկու տարի: 1974-ին իր նախաձեռնութեամբ լոյս կը տեսնէ «Լոնտոն» ամսագիրը, որ կը գոյատեւէ մինչեւ 1976:

1960-ին տպարան «Սեւան»էն լոյս կը տեսնէ Ասատուր Կիւզելեանի «Համոյ եւ Ֆատիլէ» խորագրեալ չափածոյ սիրավէպը:

Հայ ազգային իրականութեան մէջ հանրածանօթ դէմք մըն է Ասատուր Կիւզելեան` կրթական, հրապարակագրական, եկեղեցական եւ հասարակական մարզերու մէջ իր տարած աշխատանքով:

Իբրեւ հրապարակագիր` ան կը թելադրէ հայ ժողովուրդին, որ իր նահատակներուն յիշատակը ոգեկոչելու համար ստեղծէ համահայկական կեդրոնական միութիւն մը եւ զայն օժտէ շօշափելի դրամագլուխով:

Կը յորդորէ, որ սիրենք մեր լեզուն, մեր ազգն ու եկեղեցին եւ հետեւինք Աւարայրի ճակատամարտի հերոսներու օրինակին, որոնք ինկան հայրենիքի եւ հաւատքի սիրոյն համար, այն գիտակցութեամբ, թէ` «Մահ ոչ իմացեալ  մահ է, մահ իմացեալ անմահութիւն է»:

Ասատուր Կիւզելեան 1965-ին, Եղեռնի յիսնամեակին առիթով, կոչ կ՛ուղղէ սփիւռքահայերուն, որ կառչին հայոց պատմութեան ոգիին եւ միացեալ ուժերով եւ ծրագրուած գործունէութեամբ հետապնդեն Հայ դատը:

Կիւզելեան կը հաստատէ նաեւ, թէ հայ մամուլը կը հանդիսանայ ազգապահպանման հզօր ազդակներէն մէկը: Այս առումով, կ՛ըսէ, թէ հայ կրթական մշակները, ազգային գործիչներն ու հոգեւորականները իրենց մտածումին եւ մտահոգութեան հիմնական առանցքը պէտք է դարձնեն հայ մամուլը, առանց որուն` չի կրնար զարգանալ հայ ժողովուրդի  իմացական կեանքը:

«Լոնտոն» ամսաթերթի 1974 տարուան ապրիլի համարին մէջ Ասատուր Կիւզելեան կ՛ըսէ, թէ թուրքերը փորձեցին հայ նահատակներուն արիւնովը գրել հայոց պատմութեան մահազդը: Սակայն, Կիւզելեան կ՛ըսէ, թէ նահատակներով, կոթողներով եւ հոգեւոր ժառանգութեամբ հարուստ հայ ժողովուրդին «Մահազդը սուրո՜վ չի գրուիր բնաւ»: Վկայ` Սարդարապատը, Ծիծեռնակաբերդը եւ յաւերժութեան խորհրդանիշ` Երեւանը:

Հատորին հեղինակը կու տայ շահեկան ծանօթութիւններ Ուիլիըմ Սարոյեանի մասին, որուն հետ հանդիպում մը ունեցած է ան քանի մը լոնտոնահայերու հետ` Արթոյի «Հայկական ճաշարան»ին մէջ: Սոյն հանդիպումի ընթացքին Սարոյեան ըսած է, թէ ինք մտերմացած է բազմաթիւ հայերու` թէ՛ հայրենիքի եւ թէ՛ սփիւռքի մէջ: Օրինակ, ակնարկելով դէպի Հայաստան իր կատարած այցելութեան, Սարոյեան տուած է հայրենի գրողներու մասին հետեւեալ տեղեկութիւնը.

«Առաջին անգամ կեանքիս մէջ, երբ իբրեւ գրող դրամ շահեցայ, Հայաստան գացի 1935-ին: Ես հանդիպած եմ Չարենցին, Թոթովենցին, Գուրգէն Մահարիին: Ամէնէն զարմանալի մարդը Չարենցն էր, ամէնէն հիանալի մարդը` Թոթովենցը: Զապէլ Եսայեան անուշ եւ զօրաւոր մտքի տէր կին մըն էր»:

Հատորին «Դէմքեր» խորագրեալ բաժինով Ասատուր Կիւզելեան հանգամանօրէն կը ներկայացնէ կեանքն ու գրական գործունէութիւնը հնդիկ հանճարեղ բանաստեղծ Ռապինտրանաթ Թակորի:

Կու տայ հակիրճ տողերով կենսագրական գլխաւոր գիծերը ակադեմիկոս Յովսէփ Աբգարի Օրբէլիի, որ եղած է միջազգային նշանաւոր դէմքերէն մէկը` արեւելագիտութեան եւ հայագիտութեան:

Կիւզելեան ապա կ՛անդրադառնայ դոկտ. փրոֆ. Սունիթի Քումար Չաթըրճիի, որ եղած է քսաներորդ դարու այն մեծագոյն գիտնականներէն մէկը, որ գործնապէս գնահատելի ներդրում կատարած է դասական եւ արդի լեզուներու ուսումնասիրութեան մէջ:

Հատորին «Հարցազրոյցներ» խորագրեալ բաժինով Ասատուր Կիւզելեան կը զրուցէ հանրածանօթ կարգ մը անձերու հետ: Այս յղացքով, ան կը նկարագրէ Լոնտոնի մէջ իր հանդիպումը աշխարհահռչակ օփերայի երգչուհի Լուսին Ամարային հետ, որմէ կ՛իմանայ հետեւեալ դրուագը: Այսպէս, «Խօսելով երեւանեան իր ելոյթներէն մէկուն մասին` Ամարա կ՛ըսէ. «Մելիքեանի «Վարդը» երգեցի: Ժողովուրդը կու լայ… ես կու լամ… կու լայ նաեւ ռուս դաշնակահարուհիս. ան մէկ կողմէն թաշկինակով արցունքները կը սրբէ, միւս կողմէն կը նուագէ… ես ասանկ ժողովուրդ տեսած չեմ…»:

Հատորին «Ճամբու նոթեր» խորագրեալ յաջորդ բաժինով Ասատուր Կիւզելեան կը ներկայացնէ սփիւռքի այլազան քաղաքներէն իր քաղած տպաւորութիւնները, օրինակ, Պոլսոյ Սկիւտարի հայոց գերեզմանատունը, ուր կը հանգչին աճիւնները Դուրեանի եւ Զարիֆեանի:

«Գրախօսականներ» խորագրեալ բաժինով, Կիւզելեան կը գրախօսէ Սիմոն Սիմոնեանի «Արեւելահայ գրականութիւն» հատորը, որ կը բաղկանայ 800 երկսիւնակ մեծադիր էջերէ, Վահրամ Մավեանի «Հայու բեկորներ» գիրքը եւ այլ գործեր:

Հատորին «Տեղեկագրութիւններ» խորագրեալ վերջին բաժինով Ասատուր Կիւզելեան կը փոխանցէ ազգային եւ հասարակական բնոյթ կրող այլազան տեղեկութիւններ: Կ՛ըսէ, թէ հայրենի երաժիշտ Առնօ Բաբաջանեան հրաւիրուած է Հնդկաստան` մասնակցելու երաժշտական համագումարին: Նոյնպէս, հայրենի գիտնական Վիքտոր Համբարձումեան հրաւիրուած է Հնդկաստան` մասնակցելու Նոր Տելհիի միջազգային գիտական համաժողովին:

Արդարեւ, համախմբելով «Թերթատելով մամուլը» խորագրեալ հատորին մէջ մամուլի էջերուն ցրուած իր բազմաբնոյթ յօդուածները` Ասատուր Կիւզելեան պատեհ առիթը կ՛ունենայ վերստին թերթատելու կամ փրկելու մոռացութենէ այն բոլոր գրութիւնները, որոնք եղած են արգասիքը հեղինակի իր յիսնամեայ լրագրական գործունէութեան:

ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

Օգոստոս 2011

Share this Article
CATEGORIES