ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԿԱՂԶՈՒԱՆ, ԱՐՏԱՀԱՆ ԵՒ ՍԱՐԸՂԱՄԻՇ

Արտահանի բերդը

Հայկական հին եւ պատմական բնակավայրեր են Կաղզուան, Արտահան եւ Սարըղամիշ: Կաղզուան Արշարունեաց գաւառին գլխաւոր բնակավայրն էր եւ անուանի էր իր ամուր բերդով: Արտահան, իր անառիկ ամրոցով, առեւտրական կարեւոր հանգոյց եղած է: Իսկ Սարըղամիշ հարուստ է ուրարտական ժամանակներէն մնացած յիշատակարաններով եւ ռուսական տիրապետութեան ժամանակ զինուորական կարեւոր յենակէտի վերածուած էր:

ԿԱՂԶՈՒԱՆ

Կաղզուան, Այրարատեան նահանգին Արշարունեաց գաւառին մէջ, Կարսէն 75 քիլոմեթր հարաւ, Արաքս գետի աջ ափին, հին բնակավայր է:

Կաղզուանի քովէն կը հոսի Շատակ գետակը, եւ քաղաքը երկու կողմէն, ձորերու մէջէն հոսող ջուրերով եզերուած է: Քաղաքը կը գտնուի ձորամիջին, որ ծանօթ է Կաղզուանի ձոր անունով: Ամբողջ ձորը եւ քաղաքը գեղեցիկ այգիներով ու պարտէզներով շրջապատուած են:

Անցեալին, Կաղզուան ամուր բերդ մը ունէր: Բերդի մասին յիշատակութիւն պահած է Յովհաննէս կաթողիկոս, յայտնելով, որ Սմբատ թագաւոր այդ բերդին մէջ ապաստան գտած է:

Արշարունիք անցեալին Երասխաձոր կը կոչուէր: Գաւառը Կամսարականներու տիրոյթ էր:

Ստեփանոս Տարօնացի Ասողիկ Կաղզուանի մասին յիշած է 863-ին: «Պատմութիւն տիեզերական»ին մէջ ան կը գրէ, որ Ջահապ կամ Շահապ, Սեւադայ կայսիկ այլազգի, մօր կողմէ Բագրատունի (Արուսեակ), «ամբոխասաստ զօրու… եկեալ յԱրշարունիս գաւառ, իջանէ յեզր Երասխայ ըստ հարաւոյ կուսէ, ի տեղին որ այժմ ասի քառասունք: Իսկ մանուկն (որդի Աշոտոյ եւ յետոյ Ա. թագաւոր Բագրատունեաց) ելեալ եւ Կաղզուան աւանէ ԽՌ (40,000) արամբք ամենայն հայոց զօրուն, քաջօք եւ մրցողօք` գայ հասանէ ի վերայ նոցա. զբոլոր բանակն ցիր ու ցան վայրացն ընկեցեալ` սրախողխող եւ գետավէժ զամենեսեան առնելով»:

Սելճուքներ 1099-ին անցան Արաքս գետը եւ քալեցին Կաղզուանի վրայ: Գրիգոր կիւրաղապատ բանակով մը անոնց դէմ ելաւ Կաղզուանի առջեւ տարածուող դաշտին մէջ: Երկու բանակները իրարու հանդիպեցան: Հայկական բանակը Գրիգոր կիւրաղապատի գլխաւորութեամբ փառաւոր յաղթանակ մը տարաւ եւ ցրուեց սելճուքեան բանակը: Ճակատամարտի աւարտին Գրիգոր կիւրաղապատ իր զօրքը հաւաքելով Անի կը վերադառնար, երբ ծառի մը ետեւ պահուըտած սելճուք մը նետահար բերնէն վիրաւորեց զայն. Գրիգոր գետին ինկաւ եւ սաստիկ ցաւէն մահացաւ:

Հայ-վրացական միացեալ բանակը Զաքարէ եւ Իվանէ Զաքարեան եղբայրներու հրամանատարութեան տակ իջաւ Շիրակի դաշտ,  անցաւ Արաքսը եւ գրաւեց Կաղզուանը: Զաքարեան եղբայրներու իշխանութեան տակ Կաղզուան բարգաւաճ շրջան մը բոլորեց:

Այնուհետեւ յաջորդաբար Կաղզուանի վրայ տիրապետութիւն հաստատեցին մոնկոլները, թուրքմէնական Քարաքոյունլու եւ Աքքոյունլու ցեղախումբերը, իսկ 1515-ին` օսմանցի թուրքերը:

Անգլիացի վաճառական եւ ճանապարհորդ Ճոն Նիուփըր, Պարսկաստան իր ճամբորդութեան ժամանակ (1572-1582-ին) Թաւրիզէն Թոքաթ ճամբուն վրայ անցած է Կաղզուանէն: Իր ուղեւորութեան մասին ան կը գրէ. «Տասնչորրորդ օրը դեկտեմբեր 14-ին հասանք Տակսուան (Կաղզուան) ամրոցը. քաղաքէն դուրս կար քրիստոնեաներու եկեղեցի մը»:

Կաղզուանի մօտ կը գտնուէր վանք մը, որուն միաբաններէն նշանաւոր էին Կոստանդին եւ Յովհաննէս վարդապետները: Իսկ 1772-1799-ին անուանի դարձաւ Զաքարիա Կաղզուանցի, որ երկար ժամանակ Պոլսոյ պատրիարք եղաւ:

Խրիմի պատերազմին ժամանակ, 1854-ին ռուսեր գրաւեցին Կաղզուանը, բայց 1856-ի Փարիզի դաշնագիրով վերադարձուցին Թուրքիոյ:

Ռուս-թրքական 1877-1878-ի պատերազմին ժամանակ, 1877-ի աշնան ռուսեր առանց կռուի մտան Կաղզուան, որ այն ժամանակ ութ հազար հայ եւ թուրք բնակչութիւն ունէր: 1878-ի Սան Սթեֆանոյի դաշնագիրով Կաղզուան անցաւ Ռուսիոյ եւ վարչականօրէն մտաւ Կարսի մարզին մէջ, իբրեւ Կաղզուան գաւառին կեդրոնը:

1913-ի տուեալներով Կաղզուան ունէր 10,181 բնակիչ, որուն 7911-ը` հայ, 2042-ը` թուրք, մնացեալները` քիւրտ, յոյն եւ ռուս: Իսկ Կաղզուան գաւառը քաղաքին հետ միասին ունէր 71,014 բնակիչ, որուն 30,162-ը` հայ, 22,589-ը` քիւրտ, 11,185-ը` յոյն, 4418-ը` թուրք, 410-ը` ռուս եւ այլք: Հայերը կը զբաղէին այգեգործութեամբ, արհեստներով եւ առեւտուրով, ունէին եկեղեցի եւ Թարգմանչաց երկսեռ վարժարանը:

1920 նոյեմբերին, հայ-թրքական պատերազմին ժամանակ Կաղզուան գրաւուեցաւ: Գաւառի հայութեան մէկ մասը ճանապարհին զոհ գնաց ջարդարարներու խուժանին, մնացեալները անցան Հայաստանի Հանրապետութիւն:

ԱՐՏԱՀԱՆ

Արտահան

Արտահան կը գտնուի Գուգարքի համանուն գաւառին մէջ, Կուր գետի ձախ ափին, 1900 մեթր բարձրութեամբ քարուտ տեղի մը վրայ: Բարձունքին, անառիկ ժայռի մը վրայ կը գտնուէր բերդը` քառակուսի ամուր պարիսպներով եւ բարձր աշտարակներով ամրացած: Քաղաքը դալարագեղ անտառներով շրջապատուած է: Աւելի հեռուն տարածուած են ճախճախուտներ եւ ճահճացած մարգագետիններ:

Արտահանի կլիման խստաշունչ է եւ ձմեռը ջերմաստիճանը զերոյէն վար մինչեւ 37 կ՛իջնէ. ձիւնն ու անձրեւները կը շարունակուին մինչեւ մայիսի վերջաւորութիւնը: Գարնան, քաղաքը շրջապատող դաշտերը դալար խոտերով եւ բուրումնաւէտ ծաղիկներով կը ծածկուին, գեղեցիկ տեսարան մը պարզելով: Ամառը չոր է, տաք եւ ջերմաստիճանը մինչեւ 34 կը բարձրանայ: Տարեկան տեղումները` 500-էն 600 միլիմեթր:

Քաղաքը շրջապատող դաշտերուն մէջ կը մշակեն գլխաւորաբար ցորեն, գարի եւ բանջարեղէն, մասամբ նաեւ պտուղներ: Զարգացած է անասնապահութիւնը, գլխաւորաբար` ոչխարաբուծութիւնը: Անուանի է Արտահանի մեղրը, եւ հինէն մնացած աւանդութեան մը համաձայն, ամէն տարի յունիսի սկիզբը մեղրի տօնահանդէս կը կազմակերպուի քաղաքին մէջ: Անուանի է նաեւ Արտահանի դեղին պանիրը:

Արտահան Թ. դարուն Արտանուջի Բագրատունեաց իշխանութեան կազմին մէջ մտաւ: Քաղաքը առեւտրական կարեւոր հանգոյց էր դէպի Սեւ ծովու երկրամասեր երկարող ուղիներուն վրայ: Բիւզանդացիք 1021-ին գրաւեցին եւ աւերեցին Արտահանը եւ կոտորեցին անոր բնակչութիւնը: Մոնկոլներ 1230-ական տարիներուն գրաւեցին զայն: 1266-ին Արատահան վրացական Սամցխէ-Սաաթապակոյի իշխանութեան ենթարկուեցաւ: Օսմանցիք 1555-ին գրաւեցին Սամցխէ-Սաաթապակոն, եւ Արտահան Օսմանեան կայսրութեան կազմէն ներս` Չըլտըրի փաշայութեան միացուեցաւ:

Թուրք ուղեգիր Էվլիա Չելէպի, որ 1640-ական տարիներուն Արտահան եղած է, կը գրէ. «Արտահանի բերդը անառիկ ժայռի մը վրայ է. ունի քառակուսի ձեւ եւ ամրակուռ է: Այս բերդը ցուրտ կլիմայ ունի եւ այդ պատճառով այգիներ ու պարտէզներ չկան: Պտուղները կը ստացուին Աճարա բերդէն եւ Թորթումէն»: Ան կը նշէ նաեւ, որ արտահանցիք կրօնասէր եւ հիւրասէր ու հիւրընկալ մարդիկ են, գլխաւորաբար երկրագործութեամբ կը զբաղին եւ մէկ մասն ալ վաճառականներ են:

Ռուս-թրքական 1828-1829-ի պատերազմէն առաջ Արտահան մօտաւորապէս 400 տուն բնակիչ ունէր, որուն մեծամասնութիւնը հայեր էին: Պատերազմի աւարտին անոնց մեծ մասը Ռուսական կայսրութեան սահմանը անցաւ:

Ռուս-թրքական 1877-1878-ի պատերազմէն ետք Արտահան Ռուսական կայսրութեան միացուեցաւ եւ Կարսի մարզին մէջ մտաւ իբրեւ առանձին գաւառ:

Ռուսական կայսրութեան կազմէն ներս Արտահան, որ գրեթէ անշքացած էր, վերաբնակեցուեցաւ, շէնցաւ ու ընդարձակուեցաւ: 1897-ի մարդահամարի տուեալներուն համաձայն Արտահան ունէր 136 տուն` 815 բնակիչ, որուն մեծամասնութիւնը հայեր էին, մնացեալները` թուրքեր, ռուսեր, յոյներ եւ հրեաներ: Ի. դարու սկիզբի տուեալներով Արտահանի մէջ կային աղիւսի եւ կաշիի գործարաններ եւ 145 արհեստանոցներ: Հայերը կը զբաղէին գլխաւորաբար արհեստներով, առեւտուրով եւ երկրագործութեամբ: Արտահան կ՛արտահանէր գլխաւորաբար ցորեն, միրգեր, ոչխարի ապխտած միս եւ փայտանիւթ: Կը գործէին Սուրբ Աստուածածին եւ Սուրբ Գրիգոր եկեղեցիները, որոնց կողքին կային վարժարաններ:

Իբրեւ սահմանամերձ քաղաք, գլխաւորաբար զինուորական եւ ռազմավարական նկատառումներով կառուցուեցան Արտահան-Ախալքալաք, Արտահան-Օլթի եւ Կարս-Արտահան ճանապարհները, ինչպէս նաեւ Արտահանէն դէպի Եազկուլիմեան լեռնանցք տանող եւ Արտահան-Ախալցխա ճանապարհները:

Առաջին Համաշխարհային պատերազմին ժամանակ, ռուսական յեղափոխութենէն եւ ռուս զօրքերու հեռացումէն ետք հայ կամաւորները ստանձնեցին Արտահանի պաշտպանութիւնը: 1918 մարտ 3-ին թրքական զօրքեր պաշարեցին քաղաքը եւ կտրեցին Կարսի եւ Օլթիի հետ հաղորդակցութեան գիծերը: Եռօրեայ կռիւներէ ետք, մարտ 6-ին քաղաքին իսլամ բնակչութիւնը իր հակակշիռին տակ առաւ Արտահանը: Հայ բնակչութիւնը խուճապահար բռնեց գաղթի ճամբան: Քանի մը ամիս ետք անգլիական զօրքեր գրաւեցին քաղաքը, որմէ ետք հայկական բանակը մտաւ եւ Արտահանը միացուց Հայաստանի Հանրապետութեան: Հայ-թրքական պատերազմին ժամանակ, 1920 նոյեմբերին թրքական բանակը գրաւեց Արտահանը եւ քաղաքի հայութիւնը կրկին անգամ բռնեց գաղթի ճամբան: Անոնց մեծ մասը անցաւ Հայաստան Հանրապետութիւն, մնացեալներն ալ Վրաստան ապաստանեցան:

ՍԱՐԸՂԱՄԻՇ

Սարըղամիշ

Սարըղամիշ կը գտնուի Մեծրաց լեռներու հարաւային ստորոտին, Կարս գետի վերին հոսանքի` Եղէգնուտի աջ ափին, շոճիի անտառներով շրջապատուած լեռներու հովիտի մը մէջ: Շրջակայ լեռներն են` Ալատաղ` 3138 մեթր բարձրութեամբ, Պալըքլը` 2835 մեթր, Չըփլաքտաղ` 2634 մեթր, Սողանլը` 2849 մեթր եւ Քէօսէտաղ` 2599 մեթր: Քաղաքին անմիջական շրջակայքը առատ եղէգնուտներ կան եւ հաւանաբար անցեալին անիկա Եղէգնուտ կոչուած է, որմէ յառաջացած է թրքերէն Սարըղամիշ (դեղին եղէգ) անուանումը:

Սարըղամիշ բաղկացած է Վերին եւ Ստորին թաղերէ, որոնք անցեալին իրարու կից գիւղեր էին: Ռուսական տիրապետութեան ժամանակ կառուցուած զօրանոցը կը շրջապատէ քաղաքը եւ ներկայիս կ՛օգտագործուի թրքական բանակին կողմէ: Պահպանուած պատմական կառոյցներէն յիշենք ռուսական եկեղեցին, ծանօթ` Եանըք քիլիսէ անունով, որ ժամանակ մը շարժապատկերի սրահի վերածուեցաւ եւ ներկայիս կ՛օգտագործուի իբրեւ մզկիթ: Քաղաքէն քիչ մը հեռու, անտառներու բարձունքին կը գտնուի Ռուսիոյ Նիկոլայ Բ. ցարին այցելութեան առիթով կառուցուած որսորդական տունը:

Սարըղամիշի հովիտը բարեբեր է, իսկ շրջակայ բարձունքները խոտառատ արօտավայրերով ծածկուած են: Զարգացած է երկրագործութիւնը եւ անասնապահութիւնը:

Սարըղամիշի ձմեռը խստաշունչ է, երկարատեւ եւ ամբողջ շրջանը երկուքէն երեք մեթր ձիւնի թանձր սաւանով կը ծածկուի: Գարունը եւ աշունը սքանչելի են, զով եւ անձրեւային, ամառը` կարճ եւ չոր:

Վերին Սարըղամիշը հաւանաբար Արգիշտի Ա. թագաւորի սեպաձեւ արձանագրութեան մէջ յիշատակուող Ախուրեան բնակավայրն է: Քաղաքամասի բարձունքին կը գտնուին ուրարտական ամրոցի մը մնացորդները: Իսկ Ստորին Սարըղամիշ հաւանաբար ուրարտական Աշտուխինի բնակավայրը եղած է: Ուրարտական ամրոցներու մնացորդներ պահպանուած են մօտակայ Չաթաք եւ Ետիքիլիսէ գիւղերուն մէջ: Դէպի արեւելք եւ հարաւ, Սողանլըի անտառներուն մէջ պահպանուած են հայկական վանքերու աւերակներ:

Սելճուքներ Ալփասլանի գլխաւորութեամբ 1064-ին գրաւեցին Սարըղամիշը եւ Սողանլըի լեռները: Սուլթան Սիւլէյման 1534-ին շրջանը կցեց Օսմանեան կայսրութեան:

Սարըղամիշի ճակատամարտը. 1914 դեկտեմբեր

Ռուս-թրքական 1877-1878-ի պատերազմին ժամանակ ռուսական զօրքերը եւ հայ կամաւորական ջոկատները զօրավար Միխայիլ Լոռիս Մելիքովի հրամանատարութեան տակ, 1877 յունիսին ազատագրեցին Սարըղամիշը:

Ռուսական կայսրութեան կազմէն ներս Ստորին Սարըղամիշ բարեկարգ բնակավայր դարձաւ եւ ռուսական զօրակայանի վերածուեցաւ: Հոն բնակութիւն հաստատեցին մոլոկան եւ տուխոպոր աղանդի ռուսեր: Քաղաքի ռուսական կայազօրը բաղկացած էր երկու գումարտակներէ: Կարս-Սարըղամիշ երկաթուղագիծին կառուցումը աւարտեցաւ 1913-ին:

Սարըղամիշի հայերը կը զբաղէին երկրագործութեամբ, անասնապահութեամբ, առեւտուրով եւ արհեստներով: Եկամուտի կարեւոր աղբիւր էր Մեծրաց լեռներու հարուստ ու ընտիր անտառանիւթի մշակումն ու վաճառքը:

Առաջին Համաշխարհային պատերազմին ժամանակ, 1914 դեկտեմբերին օսմանեան բանակը Էնվէր փաշայի հրամանատարութեան տակ յարձակման անցաւ Կովկասեան ճակատին վրայ: Սարըղամիշի ռուսական զօրքերը ջախջախուեցան: Զօրավար Վորոնցով որոշեց նահանջել եւ ռուսական զօրքը հեռացնել Կարսէն, բայց զօրավար Նիկոլայ Եուտենիչ ընդդիմացաւ եւ կատաղի դիմադրութիւն կազմակերպեց: Ահաւոր ձմրան պայմաններուն տակ օսմանեան 90 հազարնոց բանակը հիմնովին ջախջախուեցաւ եւ շուրջ 75 հազար զոհ տուաւ:

Բոլշեւիկեան յեղափոխութենէն եւ ռուսական բանակի հեռացումէն ետք, 1918 յունուարին բոլշեւիկներ Սարըղամիշի ռազմայեղափոխական կոմիտէն կազմեցին, որ գործեց մինչեւ մարտի վերջաւորութիւնը: Ապրիլ 5-ին թուրքեր մտան Սարըղամիշ: Քաղաքի եւ շրջակայքի հայութեան մէկ մասը կոտորուեցաւ, իսկ մնացեալները անցան Արեւելեան Հայաստան: 1919-ի ապրիլին թրքական զօրքերը քաշուեցան, եւ Սարըղամիշ միացուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան: 1920 սեպտեմբեր 29-ին Քազիմ Քարապեքիրի զօրքերը գրաւեցին Սարըղամիշը:

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES