ՀԱՅԵԱՑՔ ԵՒՐՈՊԱՅԷՆ – ԹԱՆԿՕ, ՕՐՀՆԵՐԳ ԿԱՄ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԵԱՆ ՀՐԱՒԷՐ

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ

Այսօր արթնցայ «Մարսէյէզ»ի բառերը շրթներուս վրայ. մէկ խօսքով` յեղափոխական տրամադրութեամբ:  Օրեր կան, երբ աչքերդ կը բանաս կեանքով հարբած, ձայնդ` սովորականէն աւելի բարձր, որոշ տեսակի վճռականութեամբ սպառազինուած եւ յանկարծ կը սկսիս երգել: Ահա այս առտու մտքիս մէջ «Մարսէյէզ»ն էր:

Նախ քիչ մը զարմացայ, թէ ուրկէ՞ այս յեղափոխական տրամադրութիւնս: Ձայնասփիւռէն իբրեւ առաջին լուր կը խօսուէր Ճափոնի մէջ հանգստեան կոչուած մարդոց առողջ պահելու նոր գիւտին մասին. թանկօ պարել, թանկոյի վիպապաշտ յուզումնային ելեւէջները սեռայնութեան մարմնաւորում են, որ, ի հարկէ, թոշակառուներուն առողջ պահելու հրաշալի ձեւ է, սակայն այս պարագային նորութիւնը այն էր, որ թանկոյի ծախսերը կը հոգար պետութիւնը: Ձայնասփիւռը կը պատմէր,  թէ բժիշկը քու ընտրութեանդ կը ձգէ` դեղատոմսո՞վ, թէ՞ թանկօ պարելու տոմսով: Շատ հաճելի բայց սուղ հաճոյք է թանկոն, կ՛եզրակացնէր խօսնակը եւ կը հնչէր թանկօ պարողներու կրունկներու ձայնը: Սակայն  այս առտու թանկոն զիս չխանդավառեց. ես ուրիշ տրամադրութեան մէջ էի եւ շուտով հասկցայ եւ գտայ իմ տրամադրութիւնը բացատրող տրամաբանական պատասխան մը: Զարմանալու բան չկար: Ուրիշ ի՛նչ բան կարելի էր միտքս գրաւել, երբ առաւօտէն մինչեւ ուշ գիշեր, այո՛, մինչեւ յաջորդ առաւօտ, ամէն օր ձայնասփիւռի կայանները, հեռուստակայանները կը պատմեն բողոքներու, նստացոյցերու,  յեղափոխութիւններու մասին:

Ուրեմն   Allons,  enfants de la patrie Aux armes, citoyens.!

«Մարսէյէզ»ի բառերը գրուած են մէկ գիշերուան ընթացքին,  յեղափոխական բանակին պատկանող սպայ Քլոտ Ժոզեֆ Ռուժէ տը Լիզլ կողմէ, 1792-ին: «Մարսէյէզ»ը պատերազմական երգ է, որ կոչ կ՛ընէ կռուի դուրս գալ ժողովուրդի եւ հայրենիքի թշնամիներու դէմ:

Մարսէյցիները այդ երգը երգելով` Ֆրանսական Մեծ յեղափոխութեան ժամանակ օգնութեան հասան Փարիզին: Աւելի ուշ «Մարսէյէզ»ը դարձաւ Ֆրանսայի ազգային օրհներգը:

Շատեր կը մտածեն, որ «Մարսէյէզ»ը իր յեղափոխական շեփորներով մեր ժամանակներուն անյարիր է իբրեւ օրհներգը, արդիական չէ: Սակայն աշխարհի պետութիւներու օրհներներգերը առհասարակ յագեցուած են փքուռոյց խօսքերով,  շեփորներու զարկերով, անոնք գրուած են պետութեան ուժի ցուցադրութեան ու ուժի գործադրութեան մենաշնորհի մասին խօսելու, իսկ յեղափոխութեան համար գրուած երգերը ունին ուրիշ պատմութիւն:

Երբ յեղափոխութիւն տեղի կ՛ունենայ, յաճախ անոր կ՛ընկերակցին, երգն ու երաժշտութիւնը, որոնք կը ցոլացնեն յեղափոխութիւն իրականացնող դասակարգի մտահոգութիւնները եւ պահանջները: Օրինակի համար, ունկնդրեցէք 1890-ական թուականներուն գրուած  հայ յեղափոխական երգերը: Անոնց մէջ տեղ գտած են հայ ժողովուրդին տառապանքները, մտահոգութիւնները, բռնապետական կարգերու տակ ապրելու ցաւն ու  վիշտը:

Այսուհանդերձ, յեղափոխական երգերը ունին իրենց պատմութիւնը. օրինակի համար, աւելի նոր ժամանակներուն` 1968-ի ուսանողական ապստամբութեան ժամանակ ծնած եւ օգտագործուած երաժշտութիւնը, որ լրիւ կը տարբերի «Մարսէյէզէ»ն, ունի շեշտադրուած գրական դիմագիծ: Այդ երգերուն մէջ կը հնչեն Պոպ Տիլընի, Ճոան Պայեզի նման անձերու բանաստեղծութիւն-երգերը: Փաստօրէն յեղափոխականները, ապստամբողները, ակադեմական շրջանակի մարդիկ էին, ուսանողներ, դասախօսներ, միջին դասակարգի զաւակներ: Աւելի ուշ 2000-ական թուականներու փարիզեան խռովութիւններուն ժամանակ  եւ այս տարուան`  2011-ին լոնտոնեան «անկարգութիւններու» ընթացքին  կ՛օգտագործուէր պարի երաժշտութիւն, լրիւ տարբեր տեսակի, առանց խօսքի երաժշտութիւն` Տապսթէփ ելեկտրոնային երաժշտութիւն, որուն արմատները կու գան հարաւային Լոնտոնէն, երաժշտութիւն, որ կը ստեղծէ լրիւ ուրիշ` միաժամանակ տօնական եւ  լարուած մթնոլորտ:

Մթնոլորտը կարեւոր է. համապատասխան, ճիշդ մթնոլորտ ստեղծելով կարելի է բողոքողներու, ապստամբութեան դրօշ պարզողներու շարքերը խտացնել, նոր մարդիկ եւ նոր գործիչներ սիրաշահիլ: Երաժշտութեան օգտագործումով շարժումի կորիզը կը փորձէ յանձնառութեան մթնոլորտ եւ տրամադրութիւն ստեղծել` տօնական մթնոլորտով պարուրուած: Այս ձեւով է, որ ապստամբական որեւէ շարժումի շուրջ կը հաւաքուին մեծ թիւով մարդիկ: Մարդիկ կը միանան, որովհետեւ թէ՛ հաճելի է այդ տօնական մթնոլորտին մաս կազմելը եւ թէ՛ «բան մը ընելու», փոփոխութիւն իրականացնելու գործին իրենց մասնակցութիւնը բերած ըլլալու գոհունակութիւնը կ՛ունենան:

Երաժշտութիւնը պարզապէս հոգիները բոցավառելու հրաշալի միջոց է:

Նիւ Եորքի Ուոլ Սթրիթը գրաւելու բողոքի շարժումը արդէն ունի քանի մը ամսուան կեանք, սակայն մինչեւ այսօր այդ շարժումը չունի իրեն  իւրայատուկ երաժշտութիւնը, սաունտթրէք-ը: Պահ մը կը խօսուէր, որ Ռատիօ տէյզ եւ կամ Քեննի Ուեսթ ելոյթ պիտի ունենան այդ բողոքի ցոյցերու ըմթացքին: Թէեւ ո՛չ մէկը, ո՛չ ալ միւսը ներկայացան հաւաքներուն, սակայն ելոյթ ունենալու պարագային, հաւանաբար այս երկու երաժշտական խումբերը լաւագոյնը պիտի արտայայտէին բողոքի մասնակիցներուն,  խնդիրները, պահանջները: Անոնց երաժշտութիւնը չափաւոր է ու կ՛արտացոլացնէ  միջին դասակարգին յատուկ ճաշակ մը: Եւ իսկապէս ամերիկեան այս բողոքներուն մասնակիցները, չակերտուած ապստամբութեան տէրերը, միջին դասակարգէն են, որոնց «ամերիկեան երազ»ը ջախջախուած էր 2008 թուականի ելեւմտական տագնապի պատճառով: Ահա այդ դասակարգի զաւակներն են, որոնք իջած են փողոց: Ուրմեն Ռատիօ տէյզ-ի կամ  Քեննի Ուեսթի երաժշտութիւնը հարազատօրէն կը համապատասխանէ այդ մարդոց կորուստներուն պատճառած ցաւին, երաժշտութիւն, որ կոչ կ՛ընէ չափաւոր ըմբոստութեան, երաժշտութիւն, որ ունի մեղմ հնչեղութիւն:

Քեննի Ուեսթի այս խօսքերը լաւագոյն ապացոյցն են.

All I want is a good home and a wife and her children,
And some food to feed them every night.
After all is said and done,
Build a new route to china if they ll have you.
Who will survive in America?

Ուոլ Սթրիթի բողոքներու մթնոլորտը թէեւ տարածուած է աւելի քան 70 երկիրներ,  շարժումը բնութագրող երաժշտութեան բացակայութիւնը ակներեւ է:  Սակայն, նոյնիսկ այդ երաժշտութեան առկայութեան պարագային, շարժումի միջազգայնացման հաւանականութիւնը քիչ կը նկատուի:  Օրինակ, երբ բաղդատենք 90-ական տարիներուն ծայր առած հակահամաշխարհայնացման շարժումը, այնտեղ կը հնչէր խառն մշակոյթներու երաժշտութիւն, որ կը ցոլացնէր  բազմամշակութայնամտութիւն եւ համերաշխութիւն: Մանու Չաոն եւրոպական աշխարհայնացումի եւ ձախ շրջանակներու սիրելի արուեստագէտն էր, որ տարբեր մշակոյթներէ վերցուած իր խառնուրդ երաժշտութեամբ կը ցոլացնէր տիրող մթնոլորտը: Սակայն, «Գրաւենք Ուոլ Սթրիթ»-ը շարժումը զուտ ամերիկեան բնոյթ, աւելի ճիշդ զուտ արեւմտեան բնոյթ ունի: Նմանապէս ո՛չ Սպանիոյ, ո՛չ ալ Յունաստանի բողոքի շարժումները ունին իրենց սաունտթրէք-ը: Ասիկա անշուշտ մեծ բացթողում է շարժման կողմէ:

Նորի բացակայութեան պարագային, երբեմն հասարակական շարժումներ կ՛օգտագործեն հին երաշժտութիւն, օրինակ` 1911-ին գրուած  Ճօ Հիլլի երգը, որուն խօսքերը նպատակ ունէին ամերիկացի աղքատ ժողովուրդը սթափեցնել: Քննադատելով երկինք խոստացողները, ան կը յիշեցնէր, որ մարդիկ ամէն օր կը տառապին հիմա, այս պահուն, այս աշխարհին վրայ: Ան կ՛երգէ ու կը քննադատէ .

Work and pray, live on hay,
You ll get pie in the sky when you die.

Ճօ Հիլլի այս խօսքերը հետագային յաճախ կ՛օգտագործուէին Երկրորդ Աշխարհամարտի նախօրէին եւ ընթացքին:

Արաբական աշխարհի ամբողջ տարածքին շարունակուող յեղափոխութիւնը նաեւ ունի իր յատուկ երաժշտութիւնը. փոխ առնելով հին երգեր` արաբ քաղաքացին անոնց կու տայ նոր իմաստ. օրինակ` առասպելական երգչուհի Ում  Քալթումի երգը Գահիրէի փողոցներուն մէջ կը հնչէր, «Ես եմ ժողովուրդը»: Սակայն արաբական աշխարհի յեղափոխութիւնը ունի իր նորագիր երաժշտութիւնը, «ռափ»ը: Օրինակի համար, թունուզեան «Ճենըրըլ»  խումբը կ՛երգէ.

«Պարո՛ն նախագահ, ձեր ժողովուրդը սովէն կը մեռնի. իջէք փողոց եւ տեսէք ձեր աչքերով, թէ ի՛նչ կը պատահի»:

Բողոքի ցոյցեր, յեղափոխութեան կոչեր կը հնչեն նաեւ Հայաստանի փողոցներուն եւ հրապարակներուն վրայ: Իսկ ի՞նչ տեսակի երաժշտութիւն կը հնչէ հայկական բողոքի ելոյթներու ընթացքին, ո՞րն է այն երգը, որ հայրենի իշխանութիւնները կը հրաւիրէ զգաստութեան:

Այդ երգն ու երաժշտութիւնը տակաւին չեն գրուած:

Մեծ հետաքրքրութեամբ կը սպասեմ այդ ձայնին, որո՞ւ ձայնը պիտի ըլլայ անիկա: Ուսանողներո՞ւն, դասախօսներո՞ւն, թէ՞ Երեւանի հետզհետէ չքացող միջին խաւին ձայնը, կամ, ինչո՛ւ ոչ, հայ գիւղացիին ձայնը:

Ամենայնդէպս հանգիստ կարելի է ըսել, որ այսօր Ազատութեան հրապարակին վրայ հնչող ձայնները լսելի չեն, չունին իրենց սեփական յեղափոխական երգն ու երաժշտութիւնը:

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES