ԶՈՅԳ ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎՆԵՐԷ ՔԱՂՈՒԱԾ ՄՏԱՀՈԳԻՉ ՏՊԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆՆԵՐ. ԽԱՐԽԱՓՈՒՄՆԵՐՈՒ ԱԼՇԻՄԻՆ ԿԱՊԱՐԸ ՈՍԿԻԻ ՊԻՏԻ ՉՎԵՐԱԾԷ

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Օգոստոս-սեպտեմբեր 2011-ին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան Պիքֆայայի դպրեվանքը եւ Պէյրութի Հայկազեան համալսարանին մէջ գումարուեցան զոյգ խորհրդաժողովներ: Անոնց մասին զեկուցումներ տուին մամուլը, արտայայտութիւնները լոյս պիտի տեսնեն հատորով: Այդ աշխատանքները փոխարինելու չեն միտիր այս տողերը:

Զոյգ դրական հանդիպումներէն ստացայ կարգ մը մտահոգիչ տպաւորութիւններ, որոնց մասին հարկ է խօսիլ, ոչ միայն հանդիպման մը տեւողութեան: Նման հանդիպումներու, մասնակիցները իրենց ուշադրութիւնը կը կեդրոնացնեն առաւելաբար զիրենք հետաքրքրող հարցերու վրայ, մանաւանդ այն պատճառով նաեւ, որ կ՛արծարծուին բազմաթիւ եւ բազմերանգ խնդիրներ, այս պարագային` մեր ժողովուրդի իւրայատուկ կացութենէն բխող:

Ոչ ոքի համար գաղտնիք է, որ մեր իւրայատուկ կացութեան (Հայաստանի Հանրապետութիւն եւ սփիւռքներ) եւ համաշխարհային իրադրութեան բերումով հայու ինքնութեան եւ Հայաստանի (Հայաստանի Հանրապետութիւն բնորոշումէն տարբեր) բազմերանգ ըմբռնումներու խնդիրներ կան: Մեզմէ իւրաքանչիւրը իր կենսափորձէն եւ տեսադաշտէն մեկնելով` կարծիքներ կը բանաձեւէ, առաւել կամ նուազ վարդապետական եղանակով, կարծիքներ, որոնք կը գումարուին` առանց համադրուելու, քանի որ մեր զանազանութիւնները տեւաբար կ՛աճին եւ իրարմէ կը հեռանան: Չեն կրնար համադրուիլ պարզ այն պատճառով, որ մեր տեսած եւ ապրած մասնակին ընդհանրացնելու փորձ կ՛ընենք` առանց որպէս մեկնակէտ ունենալու իր ետին բազմադարեան պատմութիւն եւ մշակոյթ ունեցած ազգի մը ընդհանուր տեսիլքը, զոր կարելի է կոչել գաղափարախօսութիւն, հիմնովին տարբեր նմանակումներէ, պատշաճեցումներէ: Անգլիացին, ֆրանսացին, գերմանացին, դրկից ժողովուրդներ են, հիմա կը գտնուին կամովին ընդունուած ՄԻԱՑԵԱԼ Եւրոպայի մէջ, սահմաններ չունին, բայց անգլիացին անգլիացի է, ֆրանսացին` ֆրանսացի, գերմանացին` գերմանացի: Անգլիոյ դեսպանին զաւակը կը յաճախէ ֆրանսական համալսարան, կը վկայուի,  բայց ֆրանսացի չի դառնար: Մեր բազմազանութիւններուն համար կրնա՞նք նոյնը ըսել:

ՅՍՏԱԿԱՑՈՒՄՆԵՐԸ ԿԱՐԵՒՈՐ ԵՆ
ԱՒԱԶԱԽՐՈՒՄՆԵՐՈՒ ԴԷՄ

Ժամանակակից հայը, բազմագոյն պատշաճեցումներու զանազան բնոյթի պղտորութիւններու մէջ եթէ չէ խեղդուած (եթէ չենք որոշած խեղդուիլ), յանդգնութիւն պիտի ցուցաբերէ կարգ մը յստակացումներ ընելու, առանց անոնց` ինքզինք կը դատապարտէ խրելու ծագումով հայ ըլլալու ճահճացման մէջ: Ճահիճը կայ, ուր անհետ կորսուած են անորոշ համրանքով մեծ թիւով հայեր: Իմաստութիւն չէ զանոնք եւ երեւոյթը անգիտանալ: Բազմատեսակ հարցեր ուսումնասիրող հայեր կան: Հետաքրքրական պիտի ըլլար առարկայական ուսումնասիրութիւն մը կատարել, վերջին հազար տարիներու ընթացքին, հինգ ցամաքամասերու ճահճացման մէջ վերջնականապէս, անվերադարձ կերպով կորսուած հայերու մասին. թրքացածներ, քրտացածներ, պարսկացածներ, ֆրանսացածներ, անգլիացածներ, լեհացածներ, ռուսացածներ, վիրացածներ, արաբացածներ, հնդկացածներ,  ամերիկացածներ (ցամաքամասի բոլոր երկիրներուն մէջ):

Զանազան պարտութիւններու, տեղատուութիւններու եւ լքումներու զուգահեռ (զորս սովորաբար կը համարենք իրապաշտութիւն կամ պատշաճեցում), Հայաստան ըմբռնումը եւս երանգներ ստացած է. Արեւելահայաստան, Ռուսահայաստան, Արեւմտահայաստան, Թրքահայաստան, Պարսկահայաստան, թերեւս պէտք է ըսել նաեւ`  Վիրահայաստան, Ազերիահայաստան… Եթէ կան մոռցուածներ, կրնանք աւելցնել: Իսկ ի՞նչ կրնայ պատահիլ, եթէ պարզապէս ըսենք ՀԱՅԱՍՏԱՆ:

Բացէ՛ք գիտական քարտէսագիրք մը: Հոն չկան երշիկի պէս շերտուած ՀԱՅԱՍՏԱՆՆԵՐ, կայ պարզապէս ՀԱՅԱՍՏԱՆ:

Կարծէք` այս ՀԱՅԱՍՏԱՆՆԵՐը չէին բաւեր, հիմա ոմանք կ՛ըսեն ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ` որպէս նորօրեայ գիտական բնորոշում: Կ՛արժէ պահ մը կանգ առնել այս պատմական եզրին վրայ եւ փորձել հասկնալ:

Իրաքը ժամանակակից երկիր մըն է: Ան գոյութիւն չունէր երկու հազար տարի առաջ: Հոն կար հզօր պետութիւն մը` Ասորեստանը: Իրաքի տարածութեան վրայ կար ՊԱՏՄԱԿԱՆ դարձած երկիր մը, որուն ժողովուրդը տարտղնուած է եւ դադրած է քաղաքականապէս գոյութիւն ունենալէ: Մնացած են ԿՐՕՆԱԿԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐ` հին, պատմական եւ իւրայատուկ ինքնութեամբ եկեղեցիի մը շուրջ, որ կը պահէ նաեւ լեզու մը: Ասորեստանը ընկղմած է պատմութեան մէջ: Իրաքի համար կարելի է ըսել ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՍՈՐԵՍՏԱՆ, Ասորիքը ասորիներով բնակուած աշխարհ էր: Ասորեստանը, որպէս այդպիսին, ժամանակակից քաղաքական բնորոշում չէ: ՉԿԱՅ: Ասորիները համայնքներ են` աշխարհի չորս կողմը ցրուած:

Երբ մեր կարգին կ՛ըսենք ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ, ի՞նչ պէտք է հասկնալ, ի՞նչ պէտք է եզրակացնել: Ի՞նչ կ՛ուզենք եզրակացնել: Այս բնորոշումը երկու ուղղութիւններու վրայ կը բանայ խորհրդածութիւնը. Ազգային իրաւունքի եւ քաղաքական դատի, միաժամանակ` ազգային գոյութեան եւ ազգային ինքնութեան: Այս զոյգը սիամուա երկուորեակ է, թէեւ հիմա բժշկութիւնը կը յաջողի զանոնք անջատել: Իսկ եթէ մենք, կամ ուրիշներ, զանոնք անջատենք, անջատեն, ի՞նչ կ՛ըլլան հետեւանքները:

Հայաստանի Հանրապետութիւն եւ սփիւռքներ, պատասխանատուներ (քաղաքական եւ կրօնական), քաղաքական գործիչներ, մտաւորականութիւն եւ լուռ կոչուած մեծամասնութիւնը այս վիճարկումին մասնակից պէտք է դարձնել` իմանալու համար ազգի լինելութեան հնարը եւ անսեթեւեթ յանձնառութիւնը:

Մտածման, խօսքի եւ բառերու յստակացումներ անհրաժեշտութիւն են չխարխափելու եւ ծագումով հայ չդառնալու համար, կամ, ինչպէս յաճախ կը կրկնեմ մեծ գրող Վիգէն Խեչումեանի տարազումը` չըլլալու համար նորի սկիզբ, այլ` նախկինի շարունակութիւնը:

Նախկինը` հայ, նո՞րը…

ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ` ԱԶԳԱՅԻՆ ԻՐԱՒՈՒՆՔԻ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴԱՏԻ
ԱՆՍԱԿԱՐԿԵԼԻ ՀԵՌԱՆԿԱՐ

Մեր պատմահայրերը` Մովսէս Խորենացի, Փաւստոս Բիւզանդ, հարազատութեամբ բաբախող հայ գրողները` Վիգէն Խեչումեան, կը խօսին Հայոց Աշխարհի մասին, հայաբնակ եւ հայախօս: Հայախօս` հայ մշակոյթով դրոշմուած, այսինքն այն տարածքները, ուր իրականացած է հողի եւ մարդու ստեղծագործ եւ բնազանցական միութիւնը, զոր պարզ իմաստութեամբ կը կոչենք ՀԱՅ ԱԶԳ:

Հակառակ պատմութեան դառն պարտադրանքներուն, կայսրութիւններու բախումներ եւ արեւելքէն եկած հորդաներու ներխուժում, ՀԱՅԱՍՏԱՆը տոկացած էր որպէս հայաբնակ եւ  հայախօս աշխարհ: Ենթարկուելով, պատշաճելով, բայց մնալով իր տան մէջ, մնացած էր տէր: Հռոմի կամ Պարսկաստանի տիրապետութիւն, Բիւզանդիոն կամ օսմանցիներ, Ռուսիա, Հայաստանը տեւած էր որպէս հայաբնակ աշխարհ, ինչ որ տիրողները տէր չէր դարձներ: Կային իշխանները, կար Հայաստանեայց եկեղեցին, որ ազգային պետութեան բացակայութեան կը կատարէր ազգի ներքին միութիւնը կազմող հասարակ յայտարարի դեր, սոսկ կրօնական առաքելութենէն աւելին: Սփիւռքներու մէջ այդ դերը կատարած է յաճախ եւ կը շարունակէ կատարել, եթէ կարգ մը սուտ ու փուճ ըմբռնումներու զոհ չդարձնենք զայն:

Արեւելահայաստանը, որուն մէջ հարկ է ներառել Արցախը եւ Նախիջեւանը, հակառակ ռուսական եւ ապա խորհրդային տիրապետութեան, մնաց հայաբնակ եւ հայախօս, այսինքն` Հայոց Աշխարհ: Տիրողի կրօնը չեղաւ գրաւուած այդ Հայաստանի մէկ մասի բնակիչներու յաւելեալ ստրկացման ազդակ, եւ ժողովուրդը կրցաւ զարգանալ եւ մշակոյթ ստեղծել, որ ազգային ուրոյն ինքնութեամբ գոյատեւելու պայմանն է: Ռուս-թրքական կայսերական հակամարտութիւնը Արեւելահայաստանի ազգաբնակչութեան համար ազգային միութեան ստեղծման եւ զարգացման ենթահող էր:

Արեւմտահայաստանի եւ անոր ժողովուրդին ազգային-մշակութային զարթօնքը կը բացատրուի Արեւմտեաններու (Մեծ Տէրութիւններու) ազդեցութեամբ, եւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ դաշնագրերով ընդունուած ներկայութեամբ: Հետեւաբար յառաջադէմ կոչուած գաղափարներ կը հասնէին Պոլիս, որ Արեւմտահայաստան չէր, բայց անոր մշակութային եւ քաղաքական դարպասն էր, պատրիարքը քաղաքական ներկայացուցիչ էր, միջնորդ` ազգի եւ իշխանութեան միջեւ: Այսինքն կայսրութեան տիրակալութեան ներքեւ արեւմտահայութիւնը Միութիւն ունէր, ճանչցուած` առանձնաբար իշխողէն, եւ` իշխողէն տարբեր ամբողջութիւն: Մնացած ըլլալով հողին վրայ, եթէ ոչ քաղաքականապէս, բայց բարոյապէս տէր էր Հայոց Աշխարհին, որ հայաբնակ էր եւ հայախօս, պատմահայրերու սահմանած գաղափարախօսութեամբ: Երբ ազատական գաղափարները թափանցեցին Օսմանեան կայսրութեան մէջ, երբ սուլթանը ստիպուած եղաւ բարեկարգումներ ընելու (Թանզիմաթը), Պոլսէն գալով` զարգացաւ արեւմտահայոց զարթօնքը, որ աստիճանաբար ընթացաւ դէպի քաղաքական զարթօնք եւ ազգային իրաւունքի ձեռքբերման հետապնդում:

Պոլսէն Եւրոպա, մասնաւորաբար Ֆրանսա, ուսում ստացած սերունդը հանդիսացաւ այդ Զարթօնքին ներուժը: Դպրոցներ բացուեցան, աշխարհաբարը յղկուեցաւ եւ դարձաւ որակաւոր գրականութեան ստեղծան հրաշալի գործիք եւ ներազգային միացման միջոց: Պոլսէն դուրս գտնուող հայաշխարհը կը կոչուէր ԳԱՒԱՌ: Այդ գաւառը, իր արագօրէն զարգացած դպրոցներով, ազգային գիտակցութիւն եւ ինքնութիւն կերտեց: Պոլիս եւ եւրոպական ոստաններ ուսում ստացածներ վերադարձան, հոն չմնացին վասն բարօրութեան, բարոյական ու իմացական ներդրում ունեցան, տիրոջ հաւատքով, հեռանկարով: Օրինակելի սերունդ մը, որուն մասին այսօր եւս պէտք է խօսիլ, յօրինակ այլոց:

Ֆրանսական Մեծ յեղափոխութեան գաղափարները, որոնք միապետական վարչաձեւերու տակ տառապած ժողովուրդներուն բերին ազգային ազատագրական պայքարի գիտակցութիւնը, զանոնք մղեցին մերժելու օտար տիրողի լուծը: Ծնունդ առին ազգային պետութիւնները: Այդ գաղափարները հասան նաեւ աշխարհի բոլոր տիրուած ժողովուրդներուն, նաեւ` հայերուն, որոնք ուզեցին ազատագրուիլ, ազատագրել իրենց հայրենքը, ուր կը բնակէին հազարամեակներէ ի վեր, որուն տէրն էին:

Հայրենիքը, մեր պարագային, կայսրութիւններու միջեւ բաժան-բաժան եղած ՀԱՅԱՍՏԱՆ էր, մեծ մասով օսմանցիի տիրապետութեան տակ: Օսմանեան կայսրութեան կողմէ տիրուած հողամաս, ինչպէս` Արաբիան, Յունաստանը, Կիպրոսը, Սերպիան, Պուլկարիան, որոնք Թուրքիա չեղան, յաջողեցան դառնալ ազգային պետութիւններ: Բիրտ ուժով եւ հզօրներու ու դրամատիրական անկուշտ դաւերու պատճառով, ՀԱՅԱՍՏԱՆ ՉՈՒՆԵՑԱՒ ԹՈՒՐՔԻԱ ՉԸԼԼԱԼՈՒ ԲԱԽՏԸ: Այսքան պարզ է կարմիր եւ հաստ դերձանով հիւսուած մեր պատմութիւնը:

Արդ, այս կացութիւնը ընդունա՞ծ ենք որպէս վերջնական, բռնագրաւուած Արեւմտահայաստանը կոչելու համար ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ:

Հայաստանի անդրանիկ հանրապետութեան շարունակութիւնը վերականգնելով` Հայաստանի Հանրապետութիւնը վերանկախացաւ, կայ պետութիւն` առանց անդրանիկ հանրապետութեան օրով ընդունուած ՄԻԱՑԵԱԼի: Բայց Հայաստանի Հանրապետութիւն բնորոշումով երկիրը ՀԱՅԱՍՏԱՆը չէ: Թոյլ տալով, որ խօսքի եւ մտածման շփոթներ յառաջանան, կը նպաստենք յիշողութեան աղօտման ու կորուստին: Այսինքն ՀԱՅԱՍՏԱՆը կ՛ամփոփենք ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ մէջ: Այս պատճառով ալ թոյլ կու տանք, որ ԲՌՆԱԳՐԱՒԵԱԼ հայաշխարհը կոչուի ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ: Այս հակազգային տրամաբանութիւնը կ՛արդարանայ տարիներէ ի վեր մշակուող եւ զարգացող անվնաս եւ անհեռանկար կարգախօսով, որ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ ՃԱՆԱՉՈՒՄն է, երբ իրապէս ազգային-քաղաքական միտքը պիտի շեշտէր ՀԱՅՐԵՆԱՀԱՆՈՒՄը, որուն արիւնոտ երեսն է ցեղասպանութիւնը:

Եթէ մեր քաղաքական վարքագիծը առաջնորդուէր ՀԱՅՐԵՆԱՀԱՆՄԱՆ սրբագրութեամբ, այդ ուղղութեամբ նախաձեռնութիւններով, ստիպուած կ՛ըլլայինք խօսելու ՀԱՅԱՍՏԱՆի մասին: Իսկ Ցեղասպանութեան ճանաչման եւ երկրէ երկիր կրկնուող ճանաչումներու բարոյական-մխիթարական պարգեւը ՀԱՅԱՍՏԱՆի պէտք չունի: Կրնանք բաւարարուիլ մեծ ու պզտիկ յուշաքարերով եւ քանդակներով:

Եղած է ՀԱՅՐԵՆԱՀԱՆՈՒՄ` ազգ մը դատապարտելով տարտղնումի եւ հուսկ… կորստեան, եթէ ան չվերատիրանայ իր ՀԱՅՐԵՆԻՔին, որ ՀԱՅԱՍՏԱՆն է, բռնագրաւուած եւ ոչ ՊԱՏՄԱԿԱՆ: Այդպէս կ՛ըլլայ եթէ բաւարարուինք հրավառութիւններով եւ մեր սնապարծութիւնը շոյող անվաղորդայն ճանաչումներով: Այդ պարագային ՊԱՏՄԱԿԱՆ ԱՍՈՐԵՍՏԱՆի պէս ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ մը կ՛արձանագրուի տեղ մը, նաեւ` մեր թեթեւսոլիկ անտեղեակութեամբ եւ ազգային յանձնառութիւններու բացակայութեամբ թելադրուած հրաժարում-լքումներով:

Հայաստանը ՊԱՏՄԱԿԱ՞Ն դարձած է, թէ՞ կը մնայ հայոց ԲՌՆԱԳՐԱՒԵԱԼ հայրենիք: Այս հարցումին պէտք է տալ անսեթեւեթ, առանց խուսանաւումներու պատասխան:

ԵՐԲ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ԿԸ ԴԱՌՆԱՅ ՊԱՏՄԱԿԱՆ,
ԱԶԳԻ ՀԱՏՈՒԱԾՆԵՐԸ ԿԸ ԴԱՌՆԱՆ ՀԱՄԱՅՆՔՆԵՐ
ԵՒ ՀԱՅՆ ԱԼ` ԾԱԳՈՒՄՈՎ ՀԱՅ

Խորհրդաժողովներէն մէկուն, Միացեալ Նահանգներու մէջ, հայ համալսարանականներուն հայերէն աւանդողը յայտնեց, որ ուսանողները իրենք զիրենք ամերիկացի կը զգան, Հայաստանի նկատմամբ իրենց վերաբերումը հայասիրական է, ինչպէս որ կան այդ զգացումը ունեցող օտարներ, Հայաստան-հայրենիքի նկատմամբ չունին տիրոջ գիտակցութիւն: Հայաստանի Հանրապետութենէն անդին չեն տեսներ ՀԱՅԱՍՏԱՆը: Բայց իրենք զիրենք հայ կը զգան, ծագման մը կապուող գիտակցութիւն:

Այսինքն ազգի հատուած չեն: Այդպէս ալ եզրակացուեցաւ մեր զրոյցը:

Այսինքն` համայնք: Նոր աշխարհի մէջ ընդունուած է ըսել` groupes ethniques:

Համայնքներու վերածուելով` ազգի հատուածները աստիճանաբար կը հեռանան իրարմէ, հասարակաց կոճղէն: Հասարակաց ի՞նչ ունին Գորիսի, Քորտոպայի, Պոսթընի, Իրաքի, Մարսէյի, Հալէպի եւ Մելպուռնի հայերը: Ղեկավարութիւններու մտապատկերները շապիկի պէս հագցնել անոնց` իրականութիւնները կը ծածկէ, կը խոչընդոտէ իրատեսութիւնը, հետեւաբար` վերականգնումի իրաւ ցանկութիւնը:

Ժամանակաւոր յաջողութիւններու եւ մրցակցութիւններու համար երբ մարդորսութիւն (prosélytisme) կ՛ընենք, ընդունելով համայնքներով ազգը շերտել, կը խցենք ազգային գաղափարախօսութեամբ վերականգնելու ճանապարհները: Այդ աւեր գործող մարդորսութեան կը ծառայեն տեղատուութիւնները: Իսկ այդ տեղատուութիւններու մասին խօսիլը մեղանչում կը համարուի: Այսպէս, հայերէնի աստիճանական ձեւազեղծումը, Հայաստանի Հանրապետութիւն եւ Սփիւռքներ, տարբեր համեմատութիւններով եւ ձեւերով, ընդունուած իրողութիւն է: Այլեւս ոչ ոք, հետեւելով Ռաֆայէլ Իշխանեանի, կ՛ըսէ` ԱՌԱՆՑ ԼԵԶՈՒԻ Ի՞ՆՉ ԱԶԳ, ոչ ոք կ՛անհանգստանայ այն խլութեամբ, որ կ՛արգիլէ լսել Մուշեղ Իշխանի ազգային իմաստութեամբ առլցուն խօսքը, որ` ՀԱՅ ԼԵԶՈՒՆ ՏՈՒՆՆ Է ՀԱՅՈՒՆ ԱՇԽԱՐՀԻ ՉՈՐՍ ԾԱԳԵՐՈՒՆ / ՈՒՐ ԿԸ ՄՏՆԷ ԱՄԷՆ ՀԱՅ ԻԲՐԵՒ ՏԱՆՏԷՐ ՀԱՐԱԶԱՏ: Բնական դարձած է ընդունիլ այդ ՏԱՆ կորուստը, հետեւաբար նաեւ` ՀԱՐԱԶԱՏՈՒԹԵԱՆ: Եթէ իրապէս ազգային գաղափարախօսութենէ ներշնչուած քաղաքականաութիւն ունենայինք, տեղատուութիւններու եւ ազգի հատուածները իրամէ բաժնող ազդակներու դէմ որձեւէգ չեղող պայքար կը շղթայազերծէինք: Ո՞ր ազգային միութեան կրնանք ձգտիլ, երբ սուտ ու փուճ պատճառներով անատակ եղած ենք մեզ իրարմէ բաժնող ուղղագրական չարակարգումը սրբագրելու: Էականը կը փոխարինենք փուչիկներով, յատկանշական է ԶԳԱՑՈՒՄՈՎ ՀԱՅ ԸԼԼԱԼու մարդորսական եւ ճիգ չպահանջող կարգախօսը, անով բաւարարուելու պատեհապաշտական տեսակ մը քաղաքականութիւնը, որ կրնայ ծառայել միայն ՏՈՒՐԻԶՄի, զոր կ՛ուզեն զարգացնել ՍՓԻՒՌՔը ապրեցուցած ՎԵՐԱԴԱՐՁԻ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՕՍՈՒԹԵԱՆ դիակին վրայ, որ նոյն նիւթապաշտական պատեհապաշտութեան ենթահողին վրայ կը զարգացնէ եւ կ՛ընդունի դադար չունեցող ԱՂԷՏ-ԱՐՏԱԳԱՂԹը:

Այս աւեր գործող հակազգային ճապկումներով է, որ ԶԳԱՑՈՒՄՈՎ ՀԱՅ ըլլալու բաւարարութիւնը կը շեփորենք, որուն բնական հետեւանքը կ՛ըլլայ նաեւ մարդորսութիւն ընել, թիւի վերածել եւ ուժ համարել ԾԱԳՈՒՄՈՎ ՀԱՅ ըլլալու արտառոցութիւնը, օճառի փրփուրի պէս աւելցնելով մեր համրանքը, կէս, քառորդ, մէկ վաթսունչորրորդ հայկական ծագում ունեցողներու հաշուապահութեամբ:

Եթէ ընդունինք, որ ԲՌՆԱԳՐԱՒՈՒԱԾ ՀԱՅԱՍՏԱՆը սոսկ ՊԱՏՄԱԿԱՆ է ասկէ ետք, հայութիւնն ալ կրնայ դառնալ ՀԱՄԱՇԽԱՐՀԱՅԻՆ ԱԶԳ, ինչպէս ըսուեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան վերանկախացման առաջին օրերուն, այսինքն ՀԱՅ ԱԶԳ ՄԸ Կ՛ՈՒՆԵՆԱՆՔ ԾԱԳՈՒՄՈՎ ՀԱՅԵՐով, ընտանեկան ալպոմներու մէջ յիշելու եւ յիշուելու համար:

ՈՐՊԷՍ ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹԻՒՆ` ԱԶԳԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎ ՄԸ`
ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ ՄՇԱԿԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ

Անկախ Հանրապետութեան պետական առաջադրանքներէն` պիտի կարենա՞նք ԱԶԳԱՅԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎ ՄԸ ԳՈՒՄԱՐԵԼ` ԱԶԳԱՅԻՆ ԳԱՂԱՓԱՐԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ ՄՇԱԿԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ, որպէսզի գիտնանք, թէ ո՞ւր կը տանինք ՀԱՅԱՍՏԱՆը, ոչ միայն ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆը, եւ ԱԶԳը` իր ինքնութեամբ, հարազատութեամբ, անոնց անշրջանցելի ստորոգելիներով` ՀՈՂ, ՄՇԱԿՈՅԹ, ԼԵԶՈՒ, ՀԱՄՐԱՆՔ, ԵԿԵՂԵՑԻ, պատմութենէն ժառանգուած ուղիղ գիծին վրայ:

Առանց ճեղքեր ծեփելու ճապկումներու, մանեւրներու, պրագմատիզմներու եւ աւեր գործած ու գործող շահախնդրութիւններու ու փառասիրութիւններու:

Թող թոյլ տրուի ըսել, որ կը փնտռուի զօրավար Շարլ տը Կոլ մը, Մահաթմա Կանտի մը, Նելսըն Մանտելա մը, որպէսզի ՊԱՏՄԱԿԱՆ ՀԱՅԱՍՏԱՆ չըլլանք եւ ոչ ալ` ժամանակաւոր ըլլալու դատապարտուած համայնքներ, այլ` ԻՐ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՄԲ ՎԵՐԱԿԱՆԳՆԻ ԱԶԳԸ:

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES