«ԱԶԴԱԿ»Ի ՄՈՒՏՔԸ` ՏՊԱԳՐՈՒԹԵԱՆ ԱՐԴԻ ԱՐՀԵՍՏԱԳԻՏՈՒԹԵԱՆ ԴԱՐԱՇՐՋԱՆ

ՍԱՐ­ԳԻՍ ՄԱՀ­ՍԷ­ՐԷՃ­ԵԱՆ

«Ազ­դակ»ի խմբագ­րու­թե­նէն հա­սած երկ­տող մը կը հա­ղոր­դէր ու­րախ լուր մը.  թեր­թը օժտ­ուած է գու­նա­ւոր տպագ­րու­թեան նոր սար­քե­րով, կը ծրագր­ուի լոյս ըն­ծա­յել յա­տուկ թիւ մը, ուր տեղ պի­տի տրուին նա­եւ արդ­ի­ա­կա­նաց­ման նա­խըն­թաց հանգր­ուան­նե­րուն, ու հարց կը տրուէր, թէ այս ծի­րին մէջ արդ­եօք յու­շեր ու­նի՞մ ըն­թեր­ցող­նե­րուն հետ բաժ­նեկ­ցե­լու:

Ահա խոս­տու­միս ար­դիւն­քը: (Նշեմ, որ անց­եա­լին, այս մա­սին գի­րով ար­տա­յայտ­ուած եմ «Ազ­դակ»-ի մէկ բա­ցա­ռիկ թիւին մէջ, սա­կայն վստահ եմ` այս սիւ­նակ­նե­րը նոր ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ պի­տի տան):

Հիմ­նա­կա­նին մէջ կանգ պի­տի առ­նեմ 1993-1994 տա­րի­նե­րուն վրայ, երբ մաս կը կազ­մէի «Ազ­դակ»-ի ըն­տա­նի­քին եւ ին­ծի վստահ­ուած էր խմբա­գի­րի ու տնօ­րէ­նի պար­տա­կա­նու­թիւնը: Նա­եւ առա­ւե­լա­բար պի­տի կեդ­րո­նա­նամ տպա­րա­նի բա­ժի­նին վրայ, թէ­եւ խմբագ­րա­կան կազմն ալ հանգր­ուան առ հանգր­ուան ապ­րած է արդ­ի­ա­կա­նաց­ման ի՛ր պատ­մու­թիւնը, նոր ու­ժեր եկած են մի­ա­նա­լու անձ­նա­կազ­մին, ճամ­բոր­դող­ներ կամ այլ աս­պա­րէզ նե­տուող­ներ փո­խա­րին­ուած են նո­րեկ­նե­րով, որոնց­մէ իւ­րա­քան­չիւ­րը իր ներդ­րու­մը ու­նե­ցած է հա­ւա­քա­կան դրօ­շար­շա­ւին մէջ:

Յիշ­եալ տա­րի­նե­րուն է, որ «Ազ­դակ» ի վեր­ջոյ մուտք գոր­ծեց տպագ­րու­թեան ար­դի ար­հես­տա­գի­տու­թեան աշ­խար­հը` որ­դեգ­րե­լով հա­մա­կարգ­չա­յին գրա­շա­րու­թեան-էջադ­րու­մի ու օֆ­սեթ տպագ­րու­թեան դրու­թիւնը: Նման ոս­տում տե­ղի կ՛ու­նե­նար բա­ւա­կան ու­շա­ցու­մով. պատ­ճա­ռը` Լի­բա­նա­նի պա­տե­րազ­մա­կան վի­ճակն ու անոր «պար­գե­ւած» տնտե­սա­կան ան­կում­ներն էին (ան­կու­մը ապ­րած էր բազ­մա­թիւ հանգըր-ւան­ներ, յատ­կա­պէս սրե­լով 1987-88 տա­րի­նե­րէն սկսեալ, երբ ամե­րիկ­եան տո­լա­րին սա­կը 3 լիբ. ոսկիի սահ­ման­նե­րէն սկսաւ թռչկո­տիլ դէ­պի վեր-վեր, օր մըն ալ քե­րե­լով 3,000 լիբ. ոսկիի սահ­ման­նե­րը):

Պատ­մու­թեան հա­մար պէտք է ար­ձա­նագ­րել, որ արդ­ի­ա­կա­նաց­ման նա­խըն­թաց քայ­լերն ալ առն­ուած են որոշ ու­շա­ցու­մով. օրի­նակ, 1969-70 տա­րի­նե­րուն է, որ «Ազ­դակ» օժտ­ուած է մի­ա­ժա­մա­նակ 8 էջ տպագ­րող «Տիւպ­լեքս» մե­քե­նա­յով, որ կու գար փո­խա­րի­նե­լու նախ­կին` կէս մե­քե­նա­կան տպագ­րա­կան սար­քը. նա­խորդ մա­մու­լը կրնար չորս էջ տպել` եր­կու ան­գա­մով. նախ պէտք էր տպել թեր­թին մէկ երե­սը, յե­տոյ` երկ­րոր­դը: Տպագ­րո­ղը պէտք էր ձեռ­քով «կե­րակ­րէր» թուղ­թը… Այդ շրջա­նին տպա­րա­նը ար­դէն ու­նէր տո­ղա­շա­րա­կան հա­մե­մա­տա­բար ար­դի մե­քե­նա­ներ, որոնք կա­պա­րի հա­լո­ցի մի­ջո­ցով տող առ տող կը կազ­մէ­ին սիւ­նակ­նե­րը, իսկ էջադ­րո­ղը պէտք էր խո­րա­գիր­նե­րուն բա­ռե­րը մէկ առ մէկ շա­րէր ձեռ­քով, ինչ­պէս որ գրա­շար­նե­րը կ՛ընէ­ին յիշ­եալ մե­քե­նա­նե­րու տպա­րան մուտ­քէն առաջ, այ­սինքն ամ­բողջ սիւ­նակ­նե­րը պէտք էր շա­րէ­ին ձեռ­քով, տող առ տող, սիւ­նակ առ սիւ­նակ, ու էջադ­րո­ղը անոնց­մով պէտք էր կազ­մէր էջե­րը: «Ազ­դակ»ին ու այլ տպա­րան­նե­րու հա­մար այդ ժա­մա­նա­կաշր­ջա­նը կա­րե­լի է կո­չել «հին ու նոր կա­պա­րի դա­րեր», որով­հե­տեւ ձեռ­քով թէ մե­քե­նա­յով տո­ղա­շա­րու­թիւնը կը կա­տար­ուէր կա­պա­րա­ձոյլ մեծ ու փոքր գի­րե­րով: Կ՛ար­ժէ նշել, որ այդ օրե­րուն տպա­րա­նի աշ­խա­տա­ւո­րին` գրա­շա­րին, էջադ­րո­ղին ու տպագ­րո­ղին հա­մար, ամէն օր կար մղձա­ւան­ջա­յին պահ մը. սա այն պահն էր, երբ կազմ­ուած էջը պի­տի փո­խադր­ուէր մա­մու­լին վրայ: Եթէ պա­տա­հէր, որ որե­ւէ պատ­ճա­ռով (ոչ միայն մարդ­կա­յին թե­րու­թեան), փո­խադ­րուող էջը ար­կա­ծի հան­դի­պէր, տո­ղե­րը կամ սիւ­նակ­նե­րը թոյլ կեր­պով կազմ­ուած ըլ­լա­յին ու յան­կարծ տո­ղերն ու սիւ­նակ­նե­րը շրխկա­լով թա­փէ­ին գե­տին, խմբա­գիր ու աշ­խա­տա­ւոր չըս­ուե­լիք «օրհ­նու­թիւն­նե­րով» կը հա­կազ­դէ­ին «ար­կա­ծին» ու ստիպ­ուած կ՛ըլ­լա­յին այ­լա­պէս քնա­նա­լու տրա­մադըր-ւե­լիք ժա­մե­րէն «ու­տել», որ­պէս­զի էջը վե­րա­կազմ­ուէր ու դրուէր մա­մու­լին տակ: Նման ար­կա­ծի պա­րա­գա­յին, գրա­շար մը կը սկսէր եր­գել «Առա­ւօտ լու­սոյ»: (Աւե­լորդ չ՛ըլ­լար ար­ձա­նագ­րել, որ «Ազ­դակ»ը հի­նէն ի վեր եղած է գի­շե­րա­յին թերթ, այ­սինքն` տպագ­րու­թիւնը կը կա­տար­ուի կէս գի­շե­րին կամ ան­կէ ժա­մեր ետք): Այդ դրու­թիւնը նա­եւ եր­բեմն առիթ կու տար ան­հա­ճոյ կա­տակ­նե­րու. կազմ­ուած էջը մա­մու­լին փո­խադ­րող աշ­խա­տա­ւո­րին հե­տե­ւող գրա­շար մը յան­կարծ գե­տին կը թա­փէր նա­խա­պէս գոր­ծած­ուած ու հա­լե­լու հա­մար սնտուկ­նե­րու մէջ դրուած տո­ղե­րու «փունջ» մը, վեր-վեր ցատ­կեց­նե­լով բո­լո­րին սիր­տե­րը եւ գահ-գահ մը պայ­թեց­նե­լով խաբ­ուած պաշ­տօ­նա­կից­նե­րուն դի­մաց…

ՓԱ­ԿՈՒՄ «ԿԱ­ՊԱ­ՐԻ ԴԱՐ»ՈՒՆ

Վե­րա­դառ­նանք 90-ական­նե­րու յիշ­եալ հանգր­ուա­նին:

Ինչ­պէս նշե­ցի, «Ազ­դակ» 70-ական­նե­րու սկիզ­բը ապ­րած էր արդ­ի­ա­կա­նա­ցու­մի նա­խորդ գլխա­ւոր հանգր­ուա­նը: 1975-ին ապ­րի­լին, երբ պայ­թե­ցան Լի­բա­նա­նի ծա­նօթ դէպ­քե­րը, յե­տոյ, 16 տա­րի ետք, պատ­մու­թեան ան­ցան լի­բա­նան­եան պա­տե­րազմ որա­կու­մով, աշ­խար­հը շա­րու­նա­կած էր մե­քե­նա­կան ու հա­մա­կարգ­չա­յին արդ­ի­ա­կա­նու­թեան խօլ վազ­քը, մինչ­դեռ, ինչ­պէս տագ­նա­պա­հար որե­ւէ եր­կիր` Լի­բա­նան մտած էր տեղ­քայ­լի ու դան­դա­ղու­մի ըն­թաց­քի մէջ: Պա­տե­րազ­մա­կան վի­ճա­կը Լի­բա­նա­նին հար­կադ­րեց ու­շա­ցու­մով հե­տե­ւիլ այդ քայ­լե­րուն, նաե՛ւ տպագ­րա­կան կալ­ուա­ծին մէջ: Ոչ հայ­կա­կան թեր­թեր ու տպա­րան­ներ, որոնք ու­նէ­ին նիւ­թա­կան աւե­լի բա­րօր վի­ճակ կամ ար­տա­քին ու ներ­քին աջա­կից­ներ, հա­մա­կարգ­չա­յին ու օֆ­սեթ տպագ­րա­կան դրու­թիւն­նե­րը որ­դեգ­րե­ցին աւե­լի կա­նուխ: «Ազ­դակ»ի (նա­եւ հայ­կա­կան այլ թեր­թե­րու) հա­մար այդ գա­րու­նը հար­կադ­րա­բար եկաւ բա­ւա­կան ուշ, երբ ար­դէն տո­ղա­շա­րա­կան ու տպագ­րա­կան մե­քե­նա­նե­րը սկսած էին դառ­նալ թան­գա­րա­նա­յին, այ­լեւս կը դժուա­րա­նար «նախ­նա­դար­եան» մե­քե­նա­նե­րուն փոխ­նորդ կտոր­ներ ապա­հո­վե­լը: Ստեղ-ծ­ուած էր անե­րե­ւոյթ «դա­մոկլ­եան սուր» մը, որ ամէն օր կը սպառ­նար թեր­թին լոյս ըն­ծա­յու­մը ան­կա­րե­լի դարձ­նել:

Այս վի­ճա­կը ծա­նօթ էր ՀՅԴ Լի­բա­նա­նի Կեդ­րո­նա­կան Կո­մի­տէ­ին, որուն պաշ­տօ­նա­թերթն է «Ազ­դակ»: Եւ ինչ­պէս նա­խըն­թաց հանգըր­ւան­նե­րուն, այս ան­գամ եւս Կեդ­րո­նա­կան Կո­մի­տէն տուաւ բա­րե­փոխ­ման որո­շու­մը, ապա­հո­վեց նիւ­թա­կան մի­ջոց­նե­րը, եւ անոր գոր­ծադ­րու­թիւնը վստա­հե­ցաւ, տնօ­րէ­նու­թեան կող­քին, այս ար­հես­տա­գի­տու­թեան քա­ջա­ծա­նօթ ու մաս­նա­գէտ ըն­կեր­նե­րու, որոնք սկսե­լով ու­սում­նա­սի­րա­կան փու­լէն` մին­չեւ ծրա­գի­րին ամ­բող­ջա­ցու­մը, ամե­նայն պատ­րաս­տա­կա­մու­թեամբ եւ նուի­րու­մով կա­տա­րե­ցին իրենց պար­տա­կա­նու­թիւնը: Այս ծրա­գի­րին իրա­գործ­ման նպաստ բե­րին բազ­մա­թիւ ըն­կեր­ներ ու բա­րե­կամ­ներ: Յատ­կա­պէս կ՛ու­զեմ յի­շել անուն­նե­րը չորս ըն­կեր­նե­րու, որոնք խորհր­դա­տուու­թեամբ թէ գործ­նա­կան աջակ­ցու­թեամբ մաս­նա­կից եղան այդ աշ­խա­տան­քին: Անոնք են, հա­մա­կար­գիչ­նե­րու ապա­հով­ման ու առն­չա­կից աշ­խա­տանք­նե­րու գծով` հան­գուց­եալ Վազ­գէն Էթե­մեզ­եա­նը, Վա­չէ Փա­փազ­եա­նը, Ժի­րայր Պէ­օ­ճէք­եա­նը եւ Ար­ծիւ Տէր Խա­չա­տուր­եա­նը: (Վ. Էթե­մեզ­եան նա­խա­պէս ալ աջակ­ցած էր թեր­թին, երբ կարգ մը բա­ցա­ռիկ­ներ պէտք էր պատ­րաս­տել հա­մա­կարգ­չա­յին դրու­թեամբ, որ, այս սկզբնա­կան շրջա­նին, չու­նէր այ­սօր­ուան դրու­թեան առա­ւե­լու­թիւն­նե­րը. տա­լու հա­մար օրի­նակ մը` յի­շեմ, որ շար­ուած սիւ­նակ­նե­րը կը տպուէ­ին յա­տուկ թուղ­թի վրայ, կը փակց­ուէ­ին էջին, տո­ղի մը մէջ սրբագ­րու­թեան հա­մար, տու­եալ տո­ղը կը շար­ուէր դարձ­եալ ու կը փակց­ուէր սիւ­նա­կի տու­եալ տո­ղին վրայ: Սա մեծ բա­րե­փո­խու­թիւն էր` հա­մե­մա­տած «կա­պա­րի դար»ու մի­ջոց­նե­րուն, մե­ծա­պէս կը դիւ­րաց­նէր գրա­շա­րու­թեան թէ էջադ­րու­մի գոր­ծը, սա­կայն եթէ բաղ­դա­տենք այ­սօր­ուան դրու­թեան հետ, կա­րե­լի է զայն ալ դա­սել նախ­նա­դար­եան):

Տպա­րա­նը ար­դի ար­հես­տա­գի­տու­թեան դա­րաշր­ջա­նը փո­խադ­րել` կը նշա­նա­կէր առ­նել եր­կու գլխա­ւոր քայլ. գրա­շա­րու­թեան ու էջադ­րու­մի հա­մար ձեռք բե­րել հա­մա­կար­գիչ­ներ, իսկ մա­մու­լը փո­խա­րի­նել տպագ­րու­մի արդ­ի­ա­կան մե­քե­նա­յով:

Յիշ­եալ ըն­կեր­նե­րուն կող­մէ կա­տար­ուած ու­սում­նա­սի­րու­թիւն­նե­րով ու խորհր­դա­տուու­թեամբ, տնօ­րէ­նու­թիւնը հա­սաւ յար­մա­րա­գոյն որո­շու­մին: Փաս­տօ­րէն, պէտք էր ընտ­րել լա­ւա­գոյն ու վստա­հե­լի ըն­կե­րու­թեան մը հա­մա­կար­գիչ­նե­րը. այս ար­հես­տա­գի­տու­թեան տա­րա­ծումն ալ, ինչ­պէս այլ մար­զե­րու մէջ, ու­նէր որա­կա­ւորն ու «աժան­նո­ցը»: Թեր­թը չէր կրնար ու­նե­նալ նուազ որա­կա­ւոր հա­մա­կար­գիչ­ներ, որոնք կրնա­յին որե­ւէ պա­հու «դա­ւա­ճա­նել» ու աշ­խա­տան­քին ամ­բող­ջա­ցու­մը խա­փա­նել: Այլ աս­պա­րէզ­նե­րու պա­րա­գա­յին, յա­ճախ կա­րե­լի է գործ մը վաղ­ուան ձգել: Օրա­թեր­թը նման պեր­ճան­քէ զուրկ է: Որա­կա­ւո­րը բնա­կա­նա­բար պի­տի ար­ժէր աւե­լի սուղ… (այ­սօր կա­րե­լի է մեծ կա­րո­ղու­թիւն­նե­րով օժտ­ուած հա­մա­կար­գիչ մը գնել քա­նի մը հա­րիւր տո­լա­րով, այդ օրե­րուն, շատ աւե­լի սահ­մա­նա­փակ կա­րո­ղու­թեամբ սար­քեր կը պա­հան­ջէ­ին բազ­մա­տասն­եակ հա­զա­րա­ւոր տո­լար):

Հա­մա­կար­գիչ­նե­րուն հետ պէտք էր ու­նե­նալ արդ­ի­ա­կան տպիչ­ներ` laser printer-ներ: Սար­քե­րուն ապսպ­րան­քը կա­տար­ուե­ցաւ ու բաց­ուե­ցաւ առա­քու­մին սպաս­ման շրջան մը: Այդ օրե­րուն ար­ձա­նագր­ուե­ցաւ մի­ջա­դէպ մը, որուն կ՛ար­ժէ ակ­նար­կել հպան­ցիկ կեր­պով ժպիտ բաշ­խե­լու հա­մար ըն­թեր­ցող­նե­րուն: Օր մը խմբագ­րա­տուն ներ­կա­յա­ցաւ օտար պաշ­տօ­նա­տար-ներ­կա­յա­ցու­ցիչ մը` հարց տա­լու հա­մար, թէ յիշ­եալ տպիչ­նե­րը ի՞նչ բա­նի հա­մար պի­տի գոր­ծած­ուէ­ին: Խմբագ­րու­թեան հա­մար զար­մա­նա­լի էր նման հար­ցում ու հե­տաքրք­րու­թիւն: Բա­ցատ­րե­ցինք, որ օրա­թերթ ենք, բնա­կա­նա­բար պի­տի գոր­ծա­ծենք մեր հրա­տա­րակ­չա­կան աշ­խա­տան­քին հա­մար: Զրոյ­ցին շա­րու­նա­կու­թե­նէն ի յայտ եկաւ, որ նման տպիչ­ներ ծախ­ուած են Իրա­քի, ուր այս ար­հես­տա­գի­տու­թեան չեմ գի­տեր ո՞ր բա­ժի­նը օգ­տա­գործ­ուած է… հիւ­լէ­ա­կան ար­հես­տա­գի­տու­թեան մէջ (Ծո­ցի Ա. պա­տե­րազ­մը քա­նի մը տա­րի առաջ տե­ղի ու­նե­ցած էր, եր­բեմ­նի բա­րե­կամ-գոր­ծա­կից Իրա­քը դար­ձեր էր թշնա­մի, բա­րե­կա­մին շնորհ­ւած ըն­ծա­նե­րը անակն­կալ­նե­րու մատ­նած էին նուի­րող­նե­րը, որոնք տա­սը տա­րի ետք հա­ճոյ­քով պի­տի դի­տէ­ին Սատ­տամ Հիւ­սէյ­նի կա­խա­ղան բարձ­րաց­ուի­լը…):

Զու­գա­հե­ռա­բար, ձեռ­նարկ­ուե­ցաւ արդ­ի­ա­կան մա­մու­լի մը որո­նու­մին, մե­քե­նայ մը, որ բա­ւա­րա­րէր թեր­թին այդ օրե­րու ու ան­մի­ջա­կան ապա­գա­յի կա­րիք­նե­րը: «Ազ­դակ» 70-ական­նե­րու սկիզ­բէն ի վեր լոյս կը տես­նէր 8 էջով, պա­հանջ ու ակն­կա­լու­թիւն կար, որ թեր­թին էջե­րուն թիւը բարձ­րա­նար (էջե­րու թիւի յա­ւե­լու­մը` ու­թէն տա­սի բարձ­րա­ցու­մը տե­ղի ու­նե­ցաւ 1994-ի կէ­սե­րուն): Բա­ւա­կան եր­կար որո­նու­մէ ետք, կա­րե­լի եղաւ ձեռք բե­րել առա­ւե­լա­գոյնն 12 էջ մի­ա­ժա­մա­նակ տպող մե­քե­նայ մը, որ ու­նէր 3 մաս (իւ­րա­քան­չիւ­րը` չորս էջ տպող), նա­եւ` «աճե­լու» հնա­րա­ւո­րու­թիւն, այ­սինքն, անոր վրայ կա­րե­լի էր աւելց­նել չոր­րորդ կամ աւե­լի մա­սեր: Մա­մու­լի սար­քե­րուն որո­նու­մին ու ձեռք­բեր­ման մէջ ալ խմբագ­րու­թիւնը ու­նե­ցաւ ըն­կե­րոջ մը` Կար­պիս Մխճեա­նի գոր­ծակ­ցու­թիւնը (աշ­խա­տա­կազ­մի ան­դամ­նե­րու եւ այլ աջա­կից­նե­րու անուն­նե­րը այս սիւ­նակ­նե­րէն դուրս պա­հե­լը անոնց նուի­րու­մին ար­հա­մար­հանք կամ մո­ռա­ցու­թիւն թող չնկատ­ուի, ոչ ալ յի­շա­տակ­ուած­նե­րուն ար­ձա­նագ­րու­մը` անոնց հա­մես­տու­թեան ուղղ­ուած վի­րա­ւո­րանք):

Քա­նի մը ամիս­նե­րու վրայ եր­կա­րող այս գոր­ծըն­թա­ցը ի վեր­ջոյ հա­սաւ իր լրու­մին. «Ազ­դակ» օժտ­ուե­ցաւ հա­մա­կար­գիչ­նե­րով ու արդ­ի­ա­կան մա­մու­լով: Նախ­կին սար­քե­րը, որոնք ատե­նին նկա­տա­ռե­լի նիւ­թա­կան ներդ­րում պա­հան­ջած էին, քանդ­ուե­ցան ու տար­ուե­ցան վերջ­նա­կան հանգս­տա­րան` ձու­լա­րան…

ՆՈՐ ԱՆՁ­ՆԱ­ԿԱԶ­ՄԻ ՀԱՐՑ

Ար­դի ար­հես­տա­գի­տու­թեան որ­դեգ­րու­մը այս­պէ­սով չա­ւար­տե­ցաւ: Կար լու­ծե­լի այլ հարց մը` տպա­րա­նի անձ­նա­կազ­մին «արդ­ի­ա­կա­նա­ցում»ը:

Գրա­շար­նե­րու եւ էջադ­րող­նե­րու կազ­մը` տպա­րա­նի աշ­խա­տա­ւոր­նե­րը մեծ մա­սամբ մի­ջին եւ ան­կէ վեր տա­րի­քի մար­դիկ էին. անոնք ամե­նայն նա­խան­ձախնդ­րու­թեամբ ու հա­ւա­տար­մու­թեամբ աշ­խա­տած էին «Ազ­դակ»ի յար­կին տակ: Պա­տե­րազ­մա­կան վի­ճա­կի տա­րի­նե­րուն, մա­նա­ւանդ մին­չեւ 1987, երբ «Ազ­դակ» լոյս կը տես­նէր Արեւմտ­եան Պէյ­րու­թի մէջ, այս մար­դի­կը մաս­նա­կից եղած էին թեր­թին հրա­տա­րա­կու­թեան գոր­ծը ըստ կա­րել­ւոյն ան­խա­փան շա­րու­նա­կե­լու, խմբա­գիր­նե­րուն ու աշ­խա­տա­կից­նե­րուն չափ նուի­րում ու ծա­ռա­յու­թիւն ու­նէ­ին: Անոնք յա­ճախ,  ստի­պո­ղա­բար, շա­բաթ­ներ շա­րու­նակ հե­ռու մնա­ցած էին իրենց ըն­տա­նիք­նե­րէն` եր­կու գօ­տի­նե­րուն մի­ջեւ եր­թե­ւե­կի ան­կա­րե­լիու­թեան պատ­ճա­ռով: Տա­կա­ւին, ու այդ բո­լո­րէն աւե­լի՛ կա­րե­ւո­րը, այդ խմբա­կին ան­դամ­նե­րը հա­յե­րէ­նին քա­ջա­ծա­նօթ էին, պատ­րաստ` խմբա­գի­րէն ակա­մայ վրի­պած սխալ մը ինք­նա­կամ կեր­պով սրբագ­րե­լու (երբ խմբա­գիր մը ստիպ­ուած է, ժա­մա­նա­կի սղու­թեան պատ­ճա­ռով, լուր մը կամ յօդ­ուած մը թուղ­թին յանձ­նել կարճ ժա­մա­նա­կի մէջ, կրնայ բառ մը պա­կաս գրել կամ նա­խա­գա­հի մը անու­նին առ­ջեւ ար­ձա­նագ­րել նա­խա­րար, մին­չեւ ան­գամ ու­նե­նալ շա­րա­դա­սու­թեան սխալ­ներ: Գրա­շար­նե­րու այդ սե­րուն­դը պէտք չէր զգար ամէն քայ­լա­փո­խի խմբա­գի­րին ու­շադ­րու­թեան յանձ­նե­լու վրի­պու­մը, այլ ուղ­ղա­կի ճիշդ բա­ռե­րը կը շա­րէր,` մե­ծա­պէս դիւ­րաց­նե­լով ստու­գող սրբագ­րի­չին գոր­ծը): Այս ու նման առա­ւե­լու­թիւն­նե­րով օժտ­ուած անձ­նա­կազմ մը կա­րե­լի չէր մէկ օրէն միւ­սը հե­ռացը­նել թեր­թին ըն­տա­նի­քէն, որով­հե­տեւ դժուա­րու­թեան կամ ան­կա­րե­լիու­թեան պի­տի մատն­ուէր նոր սար­քե­րը օգ­տա­գոր­ծե­լու:

Կարգ մը ան­դամ­ներ ինք­նա­կամ կեր­պով հե­ռա­ցան «Ազ­դակ»էն, այլ աս­պա­րէ­զի մէջ գոր­ծե­լու, կամ` ճամ­բոր­դու­թեան պատ­ճառ­նե­րով: Միւս նե­րը ստանձ­նե­ցին փոր­ձե­րու սրբագ­րու­թեան կամ էջե­րը տպագ­րու­թեան պատ­րաս­տե­լու աշ­խա­տանք­ներ: Այ­սօր այդ խմբա­կէն շա­տեր առ­յա­ւէտ բաժն­ուած են այս աշ­խար­հէն, ոմանք` կան­խա­հա­սօ­րէն: Յար­գա՛նք անոնց յի­շա­տա­կին, նա­եւ` թեր­թին հան­դէպ անոնց նա­խան­ձախնդ­րու­թեան ու ան­սա­կարկ ծա­ռա­յու­թեան: Այս տո­ղե­րը կ՛ար­ձա­նագ­րեմ այն նկա­տա­ռու­մով, որ մա­մու­լի աշ­խա­տա­ւոր­նե­րու այս տե­սա­կը ընդ­հան­րա­պէս կը մնայ լու­սար­ձա­կէ հե­ռու, չի նմա­նիր խմբա­գի­րին ու աշ­խա­տա­կի­ցին, որ իր ստո­րագ­րու­թեամբ ծա­նօթ կը դառ­նայ ըն­թեր­ցո­ղին: Յի­շենք նա­եւ, որ «կա­պա­րի դար»ուն, տպա­րա­նա­յին աշ­խա­տան­քը ի՛սկա­պէս «սեւ աշ­խա­տանք» էր, կա­պա­րին ու մե­լա­նին հետ­քե­րը կը սեւց­նէ­ին աշ­խա­տա­ւո­րին ձեռ­քը, քիթն ու բե­րա­նը…: Ու­րեմն կ՛ար­ժէ, որ այդ մար­դի­կը յի­շենք սի­րով ու յար­գան­քով:

Հա­մա­կար­գիչ­նե­րու վրայ աշ­խա­տան­քի կոչ­ուած աշ­խա­տա­կազ­մը կը բաղ­կա­նար պա­տա­նու­թիւնը նոր ետին ձգած երի­տա­սարդ­նե­րէ: Թէ­եւ անոնք ծա­նօթ էին հա­մա­կար­գիչ կոչ­ուած հրա­շա­լի­քին, սա­կայն թեր­թի աշ­խա­տան­քը ու­նի իր իւ­րա­յատ­կու­թիւն­նե­րը, որոնք կը կոչ­-ւին արա­գու­թիւն, էջադ­րու­մի ման­րա­մաս­նու­թիւն­ներ, բայց մա­նա­ւանդ… նուի­րում եւ յանձ­նա­ռու­թիւն: Թեր­թին հա­մար աշ­խա­տո ղը չի նմա­նիր ոե­ւէ այլ պաշ­տօն­եա­յի, որուն աշ­խա­տան­քի ժա­մե­րը յստա­կօ­րէն սահ­ման­ուած են: Մա­նա­ւանդ ան, որ մաս կը կազ­մէ գի­շե­րա­յին աշ­խա­տա­կազ­մին, ի սկզբա­նէ աչք պի­տի առ­նէ, որ պար­տա­դիր ու­շա­ցում­նե­րը կրնան յա­ճախ զինք հա­մա­կար­գի­չին դի­մաց պա­հել ըն­կալ­եալ ժա­մէն ան­դին, օրի­նա­կի հա­մար` երբ պա­տա­հի մե­քե­նա­կան անակն­կալ խան­գա­րում, կամ` ուշ գի­շե­րին հաս­նող լու­րի մը խմբագր­ման հար­կադ­րանք:

Գրա­շար­նե­րու եւ էջադ­րող­նե­րու նոր կազ­մը պէտք էր անց­նէր թեր­թի աշ­խա­տան­քին ծա­նօ­թաց­ման ու ման­րա­մաս­նու­թեանց վար­ժե ցու­մի «դասըն­թաց­քէ» մը, որ տե­ւեց աւե­լի քան 3 ամիս: Այդ շրջա­նին թեր­թին աշ­խա­տան­քը ան­խա­փան պա­հե­լու հա­մար որ­դեգր­ուե ցաւ զու­գա­հեռ աշ խա­տան­քի դրու­թիւն: Այլ խօս­քով, իւ­րա­քան­չիւր օր­ուան թեր­թը գրա­շար­ուե­ցաւ ու էջադ­րում կա­տար­ուե­ցաւ թէ՛ նախ­կին եւ թէ՛ նոր դրու­թեամբ: Սա կը նշա­նա­կէր խմբագ­րա­կան-սրբագ­րու­թեան ար­դէն իսկ ծան­րա­բեռն­եալ աշ­խա­տան­քին կրկնա­պատ­կու­մը: Ստիպ­ուած էինք այդ­պէս ընել, որով­հե­տեւ նոր մա­մու­լին սար­քա­ւո­րու­մը տա­կա­ւին չէր ամ­բող­ջա­ցած եւ այդ ամիս­նե­րուն պէտք էր թեր­թին տպագ­րու­թիւնը կա­տա­րել այլ թեր թի մը տպա­րա­նին մէջ, որ կը գտնուէր Էշ­րեֆի­էի կեդ­րո­նա­կան մէկ շրջա­նը. պայ­ման էր, որ տպագ­րե­լի էջե­րը տպա­րան հասց­նէ­ինք առա­ւօտ­եան ժա­մը 2-էն առաջ, որով­հե­տեւ այդ տպա­րա­նէն լոյս կը տես­նէ­ին նա­եւ այլ օրա­թեր­թեր. որե­ւէ ու­շա­ցում` մեր կող­մէ, պի­տի նշա­նա­կէր տպագ­րու­թիւնը կա­տա­րել առա­ւօտ­եան ժա­մը 4-էն ետք, այ­սինքն ու­շաց­նել ցրուիչ­նե­րուն գոր­ծը եւ… հա­զար ու մէկ ար­դա­րա­ցի գան­գատ լսել ըն­թեր­ցող­նե­րէն: Այլ ան­պա­տե­հու­թիւն պի­տի ըլ­լար նա­եւ հե­ռու քա­ղաք­ներ «Ազ­դակ»ի առաք­ման յե­տաձ­գու­մը` յա­ջորդ օր­ուան:

Նոր կազ­մը քա­նի մը ամիս ետք վարժ­ուե­ցաւ աշ­խա­տան­քի հեւ­քին, գաղտ­նիք­նե­րուն եւ բա­ւա­կան բան իւ­րա­ցուց նա­խորդ սե­րուն­դի նա­խան­ձախնդ­րու­թե­նէն ու աշ­խա­տան­քին կապ­ուա­ծու­թե­նէն: Ահա այդ բո­լո­րէն ետք էր, որ «հնա­դար­եան» մե­քե­նա­նե­րը հանգստ­եան կոչ­ուե­ցան, տպա­րա­նը ստա­ցաւ արդ­ի­ա­կան դի­մա­գիծ:

ԱՐԴ­Ի­Ա­ԿԱ­ՆԱ­ՑՈՒՄ` ՆԱ­ԵՒ
ԼՐԱ­ՏՈՒ ԱՂ­ԲԻՒՐ­ՆԵ­ՐՈՒ ՄԻ­ՋՈՑ­ՆԵ­ՐՈՒՆ

Կ՛ար­ժէ հա­կիրճ կեր­պով անդ­րա­դառ­նալ նա­եւ յա­րա­կից մար­զի մը` լրա­տու աղ­բիւր­նե­րու սար­քե­րուն ու մի­ջոց­նե­րուն արդ­ի­ա­կա­նաց ման:

Պա­տե­րազ­մա­կան վի­ճա­կի տա­րի­նե­րուն, նա­եւ ան­կէ առաջ, բո­լոր թեր­թե­րուն պէս, «Ազ­դակ»ն ալ մի­ջազ­գա­յին լու­րե­րու հա­մար կ՛ապա­ւի­նէր մի­ջազ­գա­յին լրա­տու աղ­բիւր­նե­րու, քիչ մըն ալ` ձայ­նաս­փիւ­ռի ու պատ­կե­րաս­փիւ­ռի կա­յան­նե­րու: Լու­րե­րը կը ստաց­ուէ­ին հե­ռա­տի­պե­րու մի­ջո­ցով: Չկար հա­մա­ցանց կոչ­ուած հրա­շա­լի­քը, որուն մի­ջո­ցով այ­սօր ոե­ւէ ան­հատ կրնայ վայրկ­եան առ վայրկ­եան լու­րեր ստա­նալ, լու­սան կար­ներ տես­նել ու լրատ­ուա­կան ժա­պա­ւէն­ներ դի­տել ափին մէջ իսկ:

90-ական­նե­րու սկիզբ­նե­րը մի­ջազ­գա­յին լրա­տու գոր­ծա­կա­լու­թիւն­նե­րը մտան հա­մա­կարգ­չա­յին դրու­թեան մէկ նոր դա­րաշր­ջա­նը` օգ­տա­գոր­ծե­լով ար­բան­եա­կա­յին հա­ղոր­դակ­ցու­թեան մի­ջոց­նե­րը: «Շաղ­զոյ­եան» կեդ­րո­նի դրա­ցի­նե­րը օր մըն ալ տե­սան, որ շէն­քին գա­գա­թը թա­ռած է լայ­նա­ծիր ափ­սէ մը, որ աշ­խար­հի չորս ծա­գե­րէն տե­ղե­կու­թիւն­ներ կ՛որ­սայ ու կը տրա­մադ­րէ վա­րի յար­կե­րուն աշ­խա­տող խմբա­գիր­նե­րուն:

Այ­սօր­ուան արա­գա­հոս լրա­տուու­թեան բաղ­դատ­մամբ, սկզբնա­կան այդ շրջա­նին լու­րե­րու ստա­ցու­մը ըստ բա­ւա­կա­նին դան­դաղ էր: Հար­կադ րա­բար աւե­լի «նախ­նա­դար­եան» էին հա­յե­րէն լու­րե­րու հա­ղոր­դում­նե­րը: Նա­խա­պէս, գլխա­ւո­րա­բար Դաշ­նակ­ցու­թեան լրա­տու մի­ջոց­նե­րը կ՛օգ­տա­գոր­ծէ­ին հե­ռա­տի­պը, որուն մի­ջո­ցով, անգլ­ի­ա­տառ հա­յե­րէ­նով բազ­մա­թիւ էջեր կը հաս­նէ­ին խմբագ­րու­թեան. յա­ճախ գի­շեր­ուան ուշ ժա­մե­րուն հաս­նող այդ լու­րե­րը պէտք էր տա­ժան­քով կար­դալ, ամ­փո­փել ու գրա­շա­րին յանձ­նել: Իսկ երբ հա­մա­կար­գի­չը փո­խա­րի­նեց հե­ռա­տի­պը, աշ­խա­տան­քը որոշ դիւ­րու­թիւն ճանչ­ցաւ, թէ­եւ` ոչ այ­սօր­ուան չափ դիւ­րին: Սկզբնա­կան այդ շրջա­նին, հա­յե­րէն տա­ռե­րով խմբագր­ուած լու­րե­րու փո­խանց­ման դրու­թիւնը այ­սօր­ուան չափ զար­գա­ցած չէր. լու­րե­րը կը հաս­նէ­ին «չի­նա­րէ­նով», այ­սինքն, ստաց­ուած լուր մը կամ յօդ­ուած մը պէտք էր ան­ցը­նել հա­յե­րէ­նի «թարգ­մա­նող» հա­մա­կարգ­չա­յին ծրա­գի­րէ մը. գոր­ծը նուազ տաղտ­կա­լի չէր, քան` անգլ­ի­ա­տառ հա­յե­րէ նով հաս­նող հե­ռագ­րա­լու­րե­րուն վեր­ծա­նու­մը: Արդ­ի­ա­կա­նա­ցու­մը ու­նէր իր հա­ճե­լի ու ան­խու­սա­փելի­օ­րէն ան­հա­ճոյ հար­կադ­րանք­նե­րը, որոնք այ­սօր, «կա­պա­րի դար»ու սար­քե­րուն պէս, պատ­մու­թեան ան­ցած են բա­րե­բախ­տա­բար:

Այդ օրե­րէն աս­դին, հա­մա­կարգ­չա­յին ար­հես­տա­գի­տու­թիւնը ապ­րած է նոր նուա­ճում­ներ, որոնք վստա­հա­բար մե­ծա­պէս կը դիւ­րաց­նեն խմբա­գի­րին ու տպա­րա­նա­յին աշ­խա­տանք ընող աշ­խա­տա­կազ­մին գոր­ծը: Այ­սօր կա­րե­լի է ո՛չ միայն աւե­լի դիւ­րա­մատ­չե­լի մի­ջոց­նե­րով գու­նա­ւոր ու գե­ղե­ցիկ թերթ ու­նե­նալ, այլ հա­մա­ցան­ցա­յին կայ­քէջ­նե­րու մի­ջո­ցով, օրը օրին թեր­թը կար­դալ աշ­խար­հի ամէ­նէն հե­ռա­ւոր մէկ ան­կիւ­նին մէջ, չսպա­սել թղթա­տա­րին ճամ­բով առա­քում­նե­րուն:

Այս բո­լո­րով հան­դերձ, կա­րե­լի չէ երա­նու­թեամբ չյի­շել «հին դա­րաշր­ջան»ի մին­չեւ իսկ վա­տը ու նա­խան­ձով չնա­յիլ ար­դի ար­հես­տա­գի­տու­թեան արա­գաս­լաց թռիչքն ու ըն­ձե­ռած դիւ­րու­թիւն­նե­րը օգ­տա­գոր­ծող խմբա­գիր­նե­րուն ու աշ­խա­տա­կազ­մի ան­դամ­նե­րուն:

Արդ­ի­ա­կա­նաց­ման որե­ւէ քայլ ող­ջու­նե­լի է, ան­կաս­կած: Վա­ղը, տասն­եակ տա­րի­ներ ետք, այ­սօր­ուան խմբա­գի­րին հա­մար նո­րու­թիւն ու արդ­ի­ա­կա­նա­ցում, իր կար­գին, պի­տի դառ­նայ «հնա­դար­եան»: Ճար­տա­րար­ուես­տի յե­ղաշր­ջու­մէն` ուշ միջ­նա­դա­րէն ի վեր, ա՛յդ ցոյց կու տայ պատ­մու­թիւնը:

Կայ սա­կայն բան մը, որ ան­փո­փոխ է ու պէտք է մնայ այդ­պէս. այդ ալ հայ մա­մու­լին դե­րա­կա­տա­րու­թիւնն է, իսկ դաշ­նակ­ցա­կան մա­մու­լը անոր վրայ կ՛աւելց­նէ նա­խան­ձախնդ­րու­թեան ու նուի­րու­մի բա­ժին մը. նուի­րում` աս­պա­րէ­զին, նա­խան­ձախնդ­րու­թիւն` լա­ւա­գոյ­նը տա­լու, գա­ղա­փա­րա­կան ուղ­ղու­թիւն պահ­պա­նե­լու եւ զայն նոր հանգր­ուան­ներ առաջ­նոր­դե­լու, առանց ան­տե­սե­լու մայ­րենի­ին անա­ղարտ պահ­պան­ման ու զար­գաց­ման նա­խան­ձախնդ­րու­թիւնը: Այս բո­լո­րին բա­նա­լի­նե­րը արդ­ի­ա­կան սար­քե­րը օգ­տա­գոր­ծող խմբա­գիր­ներն են ու աշ­խա­տա­կից­նե­րը, որոնք մեր թեր­թը պի­տի կեն­սա­ւո­րեն  այլ տե­սա­կի արդ­ի­ա­կա­նու­թեամբ…