ՆԱԽԱԳԱՀ ՍԱՐԳՍԵԱՆԻ ՆՈՐ ՌԱԶՄԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆԸ ԹՈՒՐՔԻԱՅԷՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՊԱՀԱՆՋԱՏԻՐՈՒԹԵԱՆ ՀԱՐՑՈՎ

Նախագահ Սարգսեան Ֆրանսայի Մարսէյ քաղաքին մէջ հանդէս եկաւ կարեւոր ելոյթով մը, որուն ընթացքին ան ներկայացուց Թուրքիայէն Հայաստանի պահանջներու բաւարարման նոր ռազմավարութիւն մը: Մինչ այսօր Հայաստանի կառավարութիւնը կը պահանջէր Հայոց Ցեղասպանութեան ճանաչումը միայն:

Առաջին անգամն ըլլալով է, որ նախագահը խօսեցաւ Հայաստանի` «արդարութեան» պահանջին մասին: Վստահ ըլլալու համար, որ իր պատգամը լսելի եւ հասկանալի պիտի դառնայ, ան կրկնեց «արդարութիւն» բառը երեք անգամ, երեք առանձին նախադասութիւններով.

– «Հայ ժողովրդի իւրաքանչիւր ներկայացուցիչ, որտեղ էլ նա լինի` Հայաստանում, Արցախում կամ սփիւռքում, պահանջում է արդարութիւն»:

– «Մենք այնքա՛ն ուժեղ էինք, որ կարողացանք վերապրել Մեծ եղեռնը, եւ ոչ պակաս ուժ ունենք, որպէսզի պահանջենք արդարութիւն»: Նախագահը «Հայոց ցեղասպանութիւն» բառը վեց անգամ օգտագործեց իր ելոյթի տարբեր մասերով:

– «Դա ոչ թէ վրէժի, այլ արդարութեան ցնծութեան լուր էր», ըսաւ նախագահ Սարգսեան` նկարագրելով 1921-ին Մարսէյի հայերուն ցնծութիւնը, երբ լսեցին Գերմանիոյ դատարանին կողմէ Թալէաթը սպաննողին` Սողոմոն Թեհլիրեանի արդարացման լուրը:

Զարմանալիօրէն, ոչ մէկ քաղաքական մեկնաբան Հայաստանի ու Թուրքիոյ մէջ կամ այլուր, ուշադրութեան արժանացուց նախագահ Սարգսեանի կողմէ նշուած մօտեցման զգալի փոփոխութիւնը: Ցեղասպանութեան զոհերուն համար «արդարութիւն» հայցելը ունի բոլորովին այլ նպատակ, քան` Ցեղասպանութեան պարզ ճանաչումը: Այս պարունակին մէջ «արդարութիւն» բառը կը ներառէ շարք մը վնասներու փոխհատուցում` պահանջելով վերահաստատել եւ վերադարձնել կողոպտուած բոլոր հարստութիւնները, առգրաւուած կալուածները եւ գրաւուած տարածքները:

Թուրքիոյ առջեւ աւելի համապարփակ պահանջներ դնելով` նախագահ Սարգսեան յայտնեց իր համոզումը, թէ պիտի գայ այն օրը, երբ Թուրքիոյ ղեկավարները պիտի ընդունին իրենց նախնիներուն կողմէ իրագործուած զանգուածային յանցագործութիւններուն իրողութիւնը. «Մենք վստահ ենք, որ Թուրքիան պիտի զղջայ: Դա ո՛չ նախապայման է, ո՛չ էլ վրէժխնդրութեանը յագուրդ տալու ձգտում: Թուրքիան պէտք է առերեսուի իր պատմութեան հետ: Երբեւէ Թուրքիայի ղեկավարութիւնը կարող է ուժ գտնել եւ վերարժեւորել իր մօտեցումները` Հայոց ցեղասպանութեան հանդէպ: Մեր դիրքորոշումը չի փոխուել, եւ այն յստակ է: Մենք պատրաստ ենք Թուրքիայի հետ ունենալ բնականոն յարաբերութիւններ, ինչպէս վայել է հարեւան երկրներին: Այդպիսի հարեւան երկրներ էին, օրինակ, Լեհաստանը եւ Գերմանիան, որի քանցլեր (վարչապետ) Ուիլի Պրանտ, գիտակցելով իր երկրի գործած յանցանքը, ծնկի էր իջել Վարշաւայի կեթոյում: Վաղ թէ ուշ, իրեն եւրոպական երկիր համարող Թուրքիան կ՛ունենայ եւրոպական լինելուն յարիր ղեկավարութիւն, որը գլուխ կը խոնարհի Ծիծեռնակաբերդում: Աւելի լաւ է` վաղ, բայց դա Թուրքիայի ժողովրդի գործն է: Մենք նրանց ոչինչ չենք պարտադրում. դա իրենք պէտք է անեն` յանուն թուրք ժողովրդի, ինչպէս որ Ուիլի Պրանտը դա արեց յանուն գերմանացիների»:

Եւրոմիութեան հարցերով Թուրքիոյ նախարար Էկեմեն Պաղըշ, հաւանաբար չհասկնալով նախագահ Սարգսեանի կողմէ «արդարութեան» պահանջի հեռանկարային հետեւանքները, զայրացած արձագանգեց Հայաստանի նախագահի խօսքերուն: Պաղըշ մեծամտօրէն նշեց. «Ոչ ոք կրնայ ծունկի բերել թուրք ժողովուրդը: Ընդհակառակը, թուրք ժողովուրդը շատ լաւ գիտէ ինչպէ՛ս ծունկի բերել նման անգիտակից յայտարարութիւններ ընողները»:

Ես ամբողջութեամբ կողմնակից եմ նախագահ Սարգսեանի` Թուրքիոյ նկատմամբ պահանջատիրական նոր մօտեցումին: Ես յօդուածներուս, ելոյթներուս, հարցազրոյցներուս եւ առանձին հանդիպումներուս ընթացքին բազմիցս կոչ ըրած եմ Հայաստանի ղեկավարներուն, որ անոնք Թուրքիայէն «արդարութիւն» պահանջեն, այլ ոչ թէ պարզապէս` Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչում: Այս թեմայով յօդուածներէս մէկը` «Ցեղասպանութեան ճանաչումը եւ արդարութեան պահանջը», անցեալ տարի լոյս տեսաւ Լոս Անճելըսի «Լոյոլա» իրաւաբանական համալսարանի «The International & Comparative» պարբերաթերթին մէջ:

Նախընտրելի է, որ Հայաստան Թուրքիոյ ներկայացնէ իր պահանջները «արդարութեան» տեսանկիւնէն` խուսափելու համար հզօր եւ սպառնալից հարեւանի մը պաշտօնապէս հողային պահանջներ ներկայացնելու վտանգէն: Այնուամենայնիւ, «արդարութեան պահանջ»-ը ծածկագիր է կամ սղագրութիւն` Թուրքիայէն համապարփակ հայկական պահանջներուն: Նոյնիսկ Թուրքիոյ ժխտողապաշտ ղեկավարները չեն համարձակիր վիճարկել «արդարութեան» համընդհանուր ընդունուած հասկացողութիւնը, օրէնքի գերակայութեան եւ յատկապէս միջազգային իրաւունքի հիման վրայ:

Թէեւ Մարսէյի մէջ նախագահ Սարգսեանի խօսքերը բարձր գովասանքի արժանացան, կը մնայ տեսնել, թէ ինչպէ՛ս կեանքի պիտի կոչուի Հայոց ցեղասպանութեան համար արդարութիւն պահանջող այս նոր հայեցակարգը: Ինչպիսի՞ գործնական քայլերու պիտի ձեռնարկէ Հայաստանի կառավարութիւնը, մանաւանդ Հայաստանի արտաքին գործոց նախարարութիւնը, Թուրքիայէն արդարութիւն պահանջելու ուղղութեամբ: Արդեօ՞ք Հայաստանը պիտի պաշտպանէ սփիւռքի հայկական համայնքներուն կողմէ Միացեալ Նահանգների եւ եւրոպական դատարաններուն մէջ Թուրքիոյ դէմ բացուած դատավարութիւնները` պահանջելով Ցեղասպանութեան զոհերու կորուստներուն փոխհատուցումը, կամ արդեօ՞ք Հայաստանը պիտի բանայ իր սեփական դատը Թուրքիոյ հանրապետութեան դէմ, Միջազգային դատարանին մէջ:

ՅԱՐՈՒԹ ՍԱՍՈԻՆԵԱՆ
«Քալիֆորնիա Քուրիըր» թերթի
հրատարակիչ եւ խմբագիր

 Թարգմանեց`
ԿԱՐԻՆԷ ԳԷՈՐԳԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES