ԴԱՍԱԳԻՐՔԸ ՄԻԱՅՆ ԴԱՍԸ ՍՈՎՈՐԵԼՈՒ ՀԱՄԱՐ ՉԷ

Մանուկների համար ստեղծուած իւրաքանչիւր դասագիրք կոչուած է առաջին հերթին մարդակերտումի բազմաճիւղ եւ պատասխանատու խնդիրների լուծման: Գոյութիւն ունեն դասագրքերին ներկայացուող որոշակի գիտամեթոտական սկզբունքներ, որոնք պիտի հաշուի առնուեն դասագրքաստեղծ գործընթացում, որպէսզի դասագրքերը լինեն կատարեալ կամ կատարեալին մօտ (երբեք ոչինչ կատարեալ չէ): Այս տեսանկիւնից` սփիւռքում ստեղծուած (կամ սփիւռքի համար ստեղծուած) մայրենիի դասագիրքն ունի առաւել խորունկ ու հեռահար խնդիրներ, առաւել ընդարձակ նպատակներ, քան միայն հայոց լեզուով կարդալ եւ գրել սովորեցնելը, առաւել եւս` քերականութիւն սովորեցնելը: Մայրենիի դասագիրքն ու հայոց լեզուի դասը հայ մանուկների ու նրանց ծնողների համար զօրաւոր զէնք է, որը դիմակայում է ու պիտի այսուհետ եւս դիմակայի օտար միջավայրում առկայ յայտնի եւ անյայտ տարաբնոյթ մարտահրաւէրների: Ասել է թէ մայրենիի դասագիրքը ոչ միայն դպրոցականների համար է ազգապահպան գործօն, լուսատու, լուսաբեր, այլեւ նրանց ծնողների, ողջ ընտանիքի, այսինքն` ժողովրդի համար:

Առաջնորդուելով հէնց այսպիսի դիրքորոշմամբ` մենք ուսումնասիրեցինք 2010-2011 թուականներին Պէյրութում հրատարակուած «Դիւրին հայերէն» մատենաշարի Ա., Բ. («Հայրենի աշխարհ») եւ Գ. («Հայրենի կարկաչ») դասագրքերը:

Նշենք, որ այս դասագրքերը` իրենց աշխատանքային տետրերով, սփիւռքահայ դասագրքաստեղծ պատմութեան մէջ մի նոր, թարմ շունչ են եւ լուրջ առաջընթաց:

Դպրոցական դասագիրքն ունի գնահատման մի շարք չափանիշներ, դրանցից մենք մասնաւորապէս կարեւորում ենք`

– համապատասխանութիւնը երեխաների տարիքային մանկավարժահոգեբանական առանձնայատկութիւններին,

– լեզուական նիւթի գիտականութիւնը եւ դասագրքում ընդգրկուած ստեղծագործութիւնների բազմազանութիւնն ու գեղարուեստական արժէքների ապահովումը,

– մայրենի լեզուի մեթոդիկայի ընդունուած դրոյթների հաշուառումը եւ դրանց հիման վրայ մեթոտական հարուստ եւ բազմաբնոյթ կառոյցի (հարցեր եւ առաջադրանքներ) առկայութիւնը,

– դասագրքի գեղարուեստական ձեւաւորման ճաշակը եւ համապատասխանութիւնը տուեալ տարիքի երեխաների ընկալման իւրայատկութեանը,

– հայեցի լեզուամտածողութեան ձեւաւորումն ու հայեցի հոգեկերտուածքի զարգացմանը նպաստող ուսումնական միջավայրի ապահովումը,

– ազգային եւ համամարդկային արժէքների ձեւաւորմանը նպաստող գաղափարների առկայութիւնը եւ այլն:

Անշուշտ, այս սկզբունքները կարելի է շարունակել, սակայն փորձենք մէկ հատուածի հնարաւորութեան սահմաններում դիտարկել վերը նշուած դասագրքերը` առաջնորդուելով նշուած հիմնական մօտեցումներով:

Այն տարիքը, որի համար ստեղծուած են այս դասագրքերը, կոչւում է կրտսեր դպրոցական տարիք (7 – 10 տարեկաններ): Կեանքի այս ժամանակն էականօրէն տարբերւում է իրեն նախորդող` նախադպրոցական (3 – 6 տարեկան) եւ յաջորդող` դեռահասութեան (10 – 14 տարեկան) տարիքային խմբերից ինչպէս կազմաբնախօսական, այնպէս էլ` մտաւոր առանձնայատկութիւններով, մասնաւորապէս, ճանաչողական հետաքրքրութիւնների` ընդարձակ եւ օրըստօրէ ծաւալուող լայն շրջանակով:

Ուշագրաւ է, որ այս հետաքրքրութիւնների մէջ առանձնապէս ընդգծուն են ու աստիճանաբար զարգանում են եւ ընդարձակւում կրտսեր դպրոցականների ուսումնական հետաքրքրութիւնները, որոնց բաւարարմանը նպաստող բազմազան յայտնի միջոցների թւում (համակարգիչ, հեռատեսիլ եւ այլն) դասագիրքն առայժմ մնում է անփոխարինելի: Հէնց այս անփոխարինելիութիւնն էլ կրտսեր դպրոցականների համար ստեղծուող դասագրքերի առջեւ դնում է միւսներից տարբերուող առաւել էական խնդիրներ:

Եւ այսպէս, փորձենք հէնց այս տեսանկիւններով էլ դիտարկել վերը նշուած դասագրքերը: Դասագրքերը վերլուծենք առաջին հերթին երեխաների հայեցի մտածողութեան, ազգային հոգեկերտուածքի ձեւաւորման եւ զարգացման հնարաւորութիւնների տեսանկիւնից:

Կարեւորենք նշել, որ հայեցի մտածողութիւնը եւ հայի հոգեկերտուածքը դասագրքի միջոցներով ձեւաւորւում են ինչպէս նրանում ընդգծուած գեղարուեստական ստեղծագործութիւնների, այնպէս էլ այդ ստեղծագործութիւններրին առընթեր տրուած հարցերի եւ առաջադրանքների ու լրացուցիչ տրուած այլ օժանդակ մի նիւթերի միջոցով:

Աղաւնի Ֆստըգճեանի` II – IV դասարանների դասագրքերում զետեղուած են ոչ միայն հայ նշանաւոր գրողների (հիմնականում` դասական), այնպէս ալ մանկագիրների բանաստեղծութիւններ, պատմուածքներ, հեքիաթներ: Դրանց մեծ մասը աչքի է ընկնում իր ազգային բովանդակութեամբ, սովորութիւնների, ինչպէս նաեւ պատմական իրողութիւնների, փաստերի, աւանդութիւնների, հերոսների ազգանպաստ գործողութիւնների ինքնատիպ վերլուծութեամբ` մեկնաբանմամբ: Դրանք Լէոյի, Ստ. Լիսիցեանի, Լ. Շանթի, Խ. Դաշտենցի, Յովհ. Թումանեանի, Եղիշէի, Ռ. Պատկանեանի եւ այլոց ստեղծագործութիւններն են, որոնք, ինչպէս որեւէ միջոց, կարող են մատաղ սերնդի մէջ սերմանել հայրենասիրական ոգեշնչում ու պոռթկման ձգտում, ազգային ինքնագիտակցութիւն, հայի հոգեկերտուածք: Անշուշտ, միայն ստեղծագործութիւնն ինքն առանձին կարող է ոգեշնչել հասուն մարդուն կամ չափազանց զգայուն հոգեկան աշխարհ ունեցող կրտսեր դպրոցականների որոշ մասին (թուով բաւականին փոքր մասին): Որպէսզի դասագրքում զետեղուած գեղարուեստական ստեղծագործութիւնը որպէս ընթերցանութեան նիւթ ոչ միայն նպաստի աշակերտների կարդալու կարողութեան զարգացմանը, այլեւ նրա անձի զարգացմանը, նրա ազգային հոգեկերտուածքի ձեւաւորմանը, պիտի ստեղծագործութեանը կից տրուած հարցերն ու առաջադրանքները նպաստեն նիւթի բազմակողմանի ըմբռնմանը եւ դրա միջոցով բացայայտեն ընթերցած ստեղծագործութեան հիմնական միտքը` գաղափարը: Միաժամանակ կարեւոր է, որ աշակերտներն այդ հարցերի միջոցով սկսեն մտածել այդ գաղափարի մասին եւ դատողութիւններ անեն, կատարեն եզրայանգումներ: Այս իմաստով, եթէ «Չորս եղանակ» դասագիրքն առաւել մանկական զգացումներով է պարուրուած, ապա յաջորդ` III եւ IV դասարանների դասագրքերում աստիճանաբար աւելի ու աւելի մեծ տեղ է տրւում ազգային արժէքների դաստիարակութեանը:

«Հայրենի աշխարհ» դասագիրքն սկսւում է հայոց ոսկեղենիկ այբուբենի գեղարուեստական ներկայացմամբ, որին առընթեր տրուած «Մեսրոպ Մաշտոց» բանաստեղծութիւնն ամբողջացնում է այն զգացումները, որոնք պիտի ապրեն մանուկները ուսումնական տարուան առաջին դասի ժամանակ: Մեր դասալսումների ժամանակ II դասարանցիները հաճոյքով եւ ոգեւորութեամբ անդրադարձան բանաստեղծութեան բովանդակութեանը, իսկ դասագրքում տրուած «Ինչպէ՞ս տառերը մեզ հայ կը պահեն: Ի՞նչ կը նշանակէ «անմար կրակ»: «Հայերը ուրիշ ո՞ւր ունէին անմար կրակ» հարցերը միանգամից խօսելու առիթ տուածին, որ աշակերտները խօսեն ազատ, անկաշկանդ: Այս հարցերի շուրջ ուսուցչուհու վարած հարցազրոյցը վերածուեց հայոց ազգային արժէքների քննարկման, բուռն բանավէճի: Նոյն դասագրքում իր փառաւոր տեղն ունի «Հայկական տօնածառը» պատմուածքը (Հայկ Խաչատրեան), որը խօսում է հայ մարդու աշխատասիրութեան, բնութեան նկատմամբ նրա հոգածութեան, հայի եւ Հայաստանի ծագման` դարաւոր կեանքի, արդար վաստակի, ազնիւ ձգտումների մասին: Պատմուածքին առընթեր տրուած հարցաշարը քայլ առ քայլ աշակերտին տանում է իր պապերին ճանաչելու, գնահատելու, արժէքաւոր ընդունելու եւ փոխանցելու, ամենակարեւորը` հայ մարդու` դէպի դարերի խորքը տանող գոյութեան` յարատեւման եւ դարակազմիկ յաւիտենական պատմութեան հպարտառիթ փաստը:

«Հայրենի կարկաչ» դասագրքի նիւթերը իրենց լեզուական կառոյցներով եւ ընդգրկուն գաղափարներով առաւել բարդ մակարդակ են ներկայացնում: Եւ այդ բնական է, որովհետեւ ուսուցման IV տարում արդէն պիտի առաւելութիւնը տրուի ընթերցողական կարողութեան ձեւաւորմանը եւ զարգացմանը: Ընթերցողական կարողութիւնն իր մէջ ներառում է ոչ միայն պարզապէս կարդալ իմանալը, այլ կարդացածի հիմնական միտքը` գաղափարը հասկանալը, ենթատեքստը կռահելը, ներկայացուած պատմական անցքերը վերլուծելու, դրանց մասին դատողութիւններ անելու, ստեղծագործութեան գործող անձանց վարքը վերլուծելու եւ այլ կարողութիւններ: Այս ամէնը հիմք պիտի հանդիսանան հետագայ բարձր դասարաններում գրական ընթերցանութեան նոր մակարդակի իրականացման համար:

Այս իմաստով` «Հայրենի կարկաչ» դասագրքում զետեղուած ստեղծագործութիւնների թեմաները բազմազան են. հայրենիք, հայրենասիրութիւնը, մայրենի լեզու, աշխատանք եւ աշխատասիրութիւն, հաւատարմութիւն, ընկերութիւն, բնութիւն եւ բնութեան պաշտպանութիւն եւ այլն:

Բնութեան պահպանութեան արդիական հնչեղութիւն ունեցող ստեղծագործութիւն է «Թէ ինչու Պայծառիկ մոլորակը դարձաւ անբնակ» պատմուածքը: Պատմուածքի հերոսի` Մեխակի վարքի քննարկման ճանապարհով, հեղինակը հարցերի եւ առաջադրանքների կատարման ճանապարհով աշակերտներին տանում է երկիր մոլորակի իւրաքանչիւր անկիւնը պահպանելու, մարդկութեան համար առողջ մթնոլորտ ապահովելու խնդիրը:

Ուշագրաւ ճանապարհով են դասագրքերում ներկայացուած հայոց լեզուի հնչիւնաբանութեան, բառագիտութեան, ձեւաբանութեան եւ շարահիւսութեան նիւթերը: Հեղինակը ճշդութեամբ է կիրառել լեզուական նիւթի` դասագրքերում եւ աշխատանքային տետրերում ներկայացման պարուրաձեւ մեթոտը, համապատասխան որի` ուսումնական նիւթի գրեթէ բոլոր բաժիններից տեղեկատուութիւն կայ իւրաքանչիւր դասագրքում: Դասարանից-դասարան քերականական նիւթը կրկնւում է, ընդարձակւում եւ խորանում: Սա I – IV դասարաններում քերականութեան ուսուցման ամենաճիշդ մեթոտն է, որը նպաստում է, որ աշակերտները քայլ առ քայլ ուսումնասիրեն լեզուական նիւթը` պարզից գնալով դէպի բարդը, ծանօթից` դէպի անծանօթը:

Դասագրքի լեզուի եւ ոճի մասին եւս խուսափում եմ որեւէ կարծիք յայտնելուց իմ` ոչ լիարժէք արեւմտահայերէնի իմաստութեան պատճառով (դժբախտաբար): Սակայն կարեւորում եմ նշել, որ լեզուական նիւթը աշխատանքային տետրերի միջոցով աշակերտները իւրացնում են` կատարելով բազմաթիւ եւ բազմաբնոյթ վարժութիւններ: Այսինքն, լեզուական նիւթը երեխաները սովորում են գործնական ճանապարհով, որը միանգամայն ընդունելի է եւ արդարացուած:

Ուսումնական դասագիրքը սովորաբար պիտի լինի գունագեղ, պատկերազարդ եւ ամբողջովին ներկայացնի ընտրուած ստեղծագործութիւնների բովանդակութիւնը: Քննարկուող դասագրքերը պատկերազարդ են,  ակնահաճոյ եւ հաճելիօրէն ուշագրաւ:

Դասագրքերի նկարները ունեն ուսուցողական դեր ոչ միայն նիւթի ընկալմանը, երեխաների խօսքի զարգացմանը նպաստելու իմաստով, այլեւ գիրքը գրաւիչ դարձնելու, մէկ անգամ եւս գիրքը բացելու երեխայի ցանկութիւնը առաւել բուռն դարձնելու նպատակադրումով:

Աղաւնի Ֆստըգճեանի դասագրքերը դիտարկելով այս տեսանկիւնից` անառարկելիօրէն պիտի ընդունել, որ դրանք գունագեղ են, գրաւիչ, դասագրքերն ունեն եւս մէկ կարեւոր հիմնախնդիր լուծող առանձնայատկութիւն եւս. բոլոր դասագրքերում զետեղուած են հանելուկներ, առածներ, ասացուածքներ, շուտասելուկներ, հանելուկներ, սուտասելուկներ, տեղեկատուական բաժիններ եւ ձեռքի աշխատանքով զբաղուելու մղող առանձնայատուկ էջեր:

Սրանք աշակերտների համար դասագրքերը դարձնում են գայթակղիչ` նրան յաճախ ստիպելով դասագիրքը ձեռքը վերցնել ոչ միայն «դասը սովորելու» նպատակով: Այս հանգամանքը չափազանց կարեւոր է ընթերցասիրութեան դաստիարակութեան հարցում:

Ինչպէս իւրաքանչիւր աշխատանք, այնպէս էլ դիտարկուող դասագրքերը զերծ չեն թերութիւններից: Ներկայացնենք դրանցից հիմնականները.

1.- Դասագրքի համալիրը ունի կարեւոր բաղադրիչ` մեթոտական ուղեցոյց, որն օգնում է ուսուցչին ըստ ամենայնի հասկանալ հեղինակի մտայղացումները եւ դրանք ճիշդ իրագործել: Չափազանց շահեկան կը լինի, որ դասագրքերը շուտափոյթ ունենան մեթոտական ուղեցոյցներ:

2.- Դասագրքի խնդիրները եւ դրանց մէջ դրուած հեղինակի նկրտումները լուծւում են դասարանից դասարան` միեւնոյն հայեցակարգով ստեղծուած  եւ իրար շարունակող գրքերի յաջորդական շարքով: Ցաւօք, հեղինակն իր աշխատանքն սկսել է II դասարանից, իսկ I դասարանի դասագիրքը («Պետիկն ու գայլը») ընդհանրապէս չի համապատասխանում իրեն յաջորդող դասագրքի եւ կառուցուածքին եւ բովանդակութեանը: Սա կարեւոր հակասութիւն է, որը լրջօրէն խանգարում է թէ՛ առաջին դասարանցիներին, թէ՛ նրանց ուսուցիչներին:

3.- Դասագրքերը մեծապէս կը շահեն, եթէ ստեղծագործութիւններին առընթեր տրուած հարցերն ու առաջադրանքներն աւելի բազմաբնոյթ լինէին եւ առնչուէին ոչ միայն ստեղծագործութեան բովանդակութեանը, այլեւ նպաստէին երեխաների տրամաբանութեանն ու վերլուծական (անալիտիկ) մտածողութեան զարգացմանը:

Նշուած հանգամանքները բացարձակապէս չեն արժեզրկում դասագրքերը: Յաջողութիւն հեղինակին դասագրքաստեղծ կարեւոր եւ ազգապահպան գործունէութեան մէջ:

ԺՈՒԼԻԹԹԱ ԳՅՈՒԼԱՄԻՐԵԱՆ
Երեւանի Խ. Աբովեանի անուան հայկական
ՊՄՀԽ փրոֆեսէօր, մանկ. գիտ. դոկտոր