21-ՐԴ ԴԱՐԸ ԻՐԱՊԷՍ ԿՐՆԱ՞ՆՔ ԴԱՐՁՆԵԼ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԴԱՐ (ՓՈՐՁ` ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԱՊԱԳԱՅԻՆ ՇՈՒՐՋ ԱՅԼԸՆՏՐԱՆՔԱՅԻՆ ՊԱՏԿԵՐԱՑՈՒՄ ՆԵՐԿԱՅԱՑՆԵԼՈՒ)

ԺԱՔ Յ. ՅԱԿՈԲԵԱՆ

Ազգովին բոլորելու վրայ ենք արդէն ազգայնօրէն եւ կրօնականօրէն խորհրդանշական տարեշրջան մը: Այդ խորհրդանշականութիւնը նախ եւ առաջ կը մարմնաւորուի այն իրականութեան մէջ, որ այս տարի Յիսուս Քրիստոսի Յարութեան տօնը զուգադիպեցաւ 24 ապրիլին` Հայոց ցեղասպանութեան 96-ամեակի ոգեկոչման, եւ կարծես այս մեծ զուգադիպութեամբ յստակ պատգամ մը կ՛ուղղուէր հայութեան` Հայաստանի թէ սփիւռքի տարածքին, որ ինչպէս Յիսուս յարութիւն առաւ մեռելներէն, նոյնպէս ալ հայ ազգի պարագային ժամանակը հասած է, որ այլեւս իր վրայէն թօթափէ 1915-ի Մեծ եղեռնին հետեւանքները, ա՛լ ձերբազատի պարտեալի ու ընկճուածի հոգեբանութենէն եւ այս անգամ աւելի հաստատ քայլերով կերտէ իր յաղթական ապագան:

Լաւ էր, որ այդ զուգադիպումը տեղի ունեցաւ այս տարի, այն իմաստով, որ Յարութեան տօնը չմնաց վերացական, անշօշափելի հասկացողութիւն, լոկ ծիսական արարողութիւն, այլ դարձաւ ազգի յառնումի գրաւական: Թէեւ շատեր տարօրինակ գտան այն միտքը, թէ ինչպէ՛ս կարելի է հասարակաց եզր գտնել ուրախութիւն առթող տօնի եւ Ցեղասպանութեան յիշատակի նշումի միջեւ, այսուհանդերձ անհրաժեշտ էր նոր իմաստաւորում մը հաղորդել հայկական պահանջատիրական պայքարին եւ հայութեան վերահզօրացման տեսլականին, որ, մեր կարծիքով, հայ քաղաքական եւ հասարակական կազմակերպութիւններուն ամէնէն կարեւոր առաջնահերթութիւնը կը հանդիսանայ:

Ինչո՛ւ չէ, մանաւանդ որ հայութիւնը ունի համապատասխան ներուժը աղէտներէ ետք ինքզինք վերագտնելու եւ աւելի հզօր թափով լծուելու իր քաղաքակրթական առաքելութեան: Պատմութեան ընթացքին մարդկային հաւաքականութիւնները ունեցած են վերելքի եւ վայրէջքի ժամանակաշրջաններ: Բազմաթիւ հաւաքականութիւններ իրենց վայրէջքի ժամանակաշրջանին ընկրկած եւ սրբուած են պատմութեան թատերաբեմէն, ուրիշներ գտած են խթանը, անոնց առջեւ լոյսի նշոյլ մը երեւցած է, վայրէջքի ժամանակաշրջանի դասերը քաղելէ ետք նոր վերելք մը ապրելու եւ իրենց դրոշմը ձգելու մարդկային պատմութեան մէջ:

Այո՛, գիտենք, Մայր հայրենիքը`  Հայաստանի Հանրապետութիւնը, կը գտնուի աշխարհաքաղաքական շատ ծանր պայմաններու մէջ: Արեւելքէն եւ արեւմուտքէն թշնամաբար տրամադրուած դրացիներ, հիւսիսէն հայութեան նկատմամբ յաճախ ոչ բարեացակամօրէն տրամադրուած դրացի մը, իսկ հարաւէն ալ, արդէն ծանօթ է պարագան, թէեւ հայութեան բարեկամ, սակայն մնայուն կերպով միջազգային ընկերութեան մարտահրաւէր կարդացող երկիր մը, ինչ որ որեւէ ժամանակ շրջանին մէջ կրնայ ստեղծել անկայուն վիճակ, որմէ անմասն չեն կրնար մնալ շրջակայ երկիրները, ներառեալ` Հայաստանը:

Այո՛, գիտենք, սփիւռքը շատ յաճախ կը ներկայանայ իբրեւ լաբիւրինթոսային, խառնափնթոր իրավիճակ, անկազմակերպ գոյացութիւններու համախմբում: Եթէ աւանդական սփիւռքի դիմագիծը յայտնի է` իբրեւ արեւմտահայութեան ժառանգութիւնը պահպանող միջավայրի, ապա վերջին տասնամեակներուն Հայաստանէն արտագաղթի երեւոյթը բաւական աղճատած է սփիւռքի աւանդական դիմագիծը` երբեմն մէկ գաղութի մէջ ստեղծելով երկու անհաղորդ հայկական հաւաքականութիւններ: Օրինակներէն մէկը Յունաստանի հայ գաղութին պարագան է: Տակաւի՛ն, մէկ կողմ դնենք այն ամէնօրեայ մարտահրաւէրները, զորս հայ մարդը կը դիմագրաւէ սփիւռքեան պայմաներուն մէջ, օրինակ ինքնութեան եւ լեզուի պահպանման հարցերը:

Այսուհանդերձ, հակառակ այս ոչ վարդագոյն վիճակին, մենք` իբրեւ ազգ, ունինք վերոնշեալ լոյսի նշոյլը, խթանը: Ո՞րն է լոյսի այդ նշոյլը:

Նախ հայ մարդը, Հայաստանի եւ սփիւռքի մէջ, յայտնի է իր հետեւողականութեամբ, նախաձեռնութեան ոգիով եւ աշխատասիրութեամբ, եւ եթէ ծրագրուած քաղաքականութեամբ թափ տրուի այս երեք յատկանիշներուն, կեանքի եւ կենսագործունէութեան զանազան մարզերուն մէջ կրնանք յաջողութիւններ եւ յաղթանակներ կերտել, նման` այն իրագործումներուն, որոնք արձանագրուեցան անցնող տարուան ընթացքին` մարզական ծիրին մէջ:

Երկրորդ, Հայաստան շրջանին մէջ քրիստոնէական ինքնութեան կրողը հանդիսանալով` ինքնաբերաբար նաեւ հանդէս կու գայ եւրոպական եւ մարդկայնական արժէքները ներկայացնողի դերին մէջ: Այս դերը լիարժէքօրէն կատարելու համար, սակայն, հայաստանաբնակ հայ ժողովուրդը կարիք ունի ձերբազատելու խորհրդային ժամանակաշրջանի գաղափարական կուտակումներէն եւ մերժումներէն, վերապեղելու իր քրիստոնէական հոգեւոր մշակոյթն ու կառչելու այդ մշակոյթին մէջ գտնուող արժէքներուն, շարունակելու եւրոպական արժէքները հետեւողականօրէն ընդունելու եւ շրջապատին մէջ տարածելու հոլովոյթը: Այս հոլովոյթէն անցնելով` Հայաստան շրջանին մէջ կը դառնայ քաղաքակրթական առաքելութիւն ունեցող փարոս:

Երրորդ, հակառակ սփիւռքեան իրականութեան դիմագրաւած բազմատեսակ մարտահրաւէրներուն, այսուհանդերձ սփիւռքը կը ներկայանայ իբրեւ Հայաստանի մարմնաւորած «քաղաքակրթական առաքելութեան» շարունակութիւնը աշխարհի մէջ: Ուրեմն կը տեսնենք, որ հայութիւնը երկու ուղղութեամբ քաղաքակրթական առաքելութիւն ունի. Հայաստանի ուղղութիւնը` անմիջական շրջապատին հետ յարաբերութիւններու մակարդակով, սփիւռքի ուղղութիւնը` աշխարհի հետ յարաբերութիւններու մակարդակով: Սակայն սփիւռքի պարագային կը դրուի նաեւ ուրիշ շատ կարեւոր հարց մը, որ վերակազմակերպման հարցն է: Վերակազմակերպում` լրացնելու, ամբողջացնելու համար Հայաստանի դերը:

Հայութեան «առաքելական»  այս նպատակը իրագործելու համար անհրաժեշտ է նաեւ նոր մօտեցում ցուցաբերել կրօնին` քրիստոնէութեան նկատմամբ, որովհետեւ չի բաւեր հոգեւոր մշակոյթը պեղելը եւ քրիստոնէական դարաւոր արժէքները վեր հանելը: Կրօնին նկատմամբ նոր մօտեցումի անհրաժեշտութիւնը նախանշած է զօր. Գարեգին Նժդեհ` իր «Բաց նամակներ հայ մտաւորականութեան» աշխատութեան մէջ, ուր ի միջի այլոց կը գրէ.

«Եկեղեցին: Դա վերագնահատումի պիտի ենթարկէ քրիստոնէական սիրոյ իր սխալ ըմբռնումը, որպէսզի դադարի թուլութիւնը առաքինութիւն համարել եւ սպաննել մեր ժողովուրդի կամքը:

Սխալ է ըմբռնել դա քրիստոնէական սիրոյ խորհուրդը եւ դրա հետեւանքով ամբողջ դարեր պատճառ դարձել մեր ժողովուրդի անօրինակ ողբերգութեան:

Սիրում է նա, ով ուժեղ է, ով հոգու առատութիւն ունի, ում ուժի բաժակը լցուած է յորդելու, թափուելու աստիճան:

Արգասաւոր չէ՛ թոյլի սէրը:

Քծնանքն է թոյլի ներումը:

Քրիստոսը սիրում էր, որովհետեւ ուժեղ էր. Նա սիրում էր, որովհետեւ սիրելու եւ ներելու չափ հզօր էր:

Նրա անձնական կեանքը պիտի դառնայ եկեղեցուն ուղեցոյց:

Նրա մահուան խորհուրդը` հերոսական զոհաբերութիւն:

Նա զոհաբերեց, որովհետեւ գաղափարի հերոս էր:

Միայն արին, քաջը, միայն հերոսը կարող է զոհաբերել:

Անընդունակ է թոյլը ինչպէս սիրոյ, նոյնպէս եւ զոհաբերութեան:

Մի ժողովուրդ, որն ընդունակ չէ այս երկու առաքինութեան, դիպուածների կը պարտի իր գոյութիւնը:

Քրիստոնեան նա՛ չէ, ով քրիստոնէական վարդապետութեան տարերքը սխալ է հասկացել, ընկել նախապաշարումների ցանցի մէջ եւ տկարացել կորչելու աստիճան, այլ նա, ում մէջ մի քիչ քրիստոսութիւն կայ, մի կայծ ամենահզօր աստուածամարդու հոգուց:

Նա ամենակարողն էր, ամենահզօրը. մենք առնուազն կարող եւ հզօր պիտի լինենք, որպէսզի կարողանանք սիրել եւ զոհաբերել»:

Ահաւասիկ, իր ժողովուրդին վերահզօրացման եւ աշխարհի մէջ անոր արժանի տեղը վերագտնելու ծիրին մէջ զօր. Նժդեհ ինչպիսի՛ սքանչելի կերպով կը ներկայացնէ Յիսուսը: Ան կ՛առաջարկէ ամբողջութեամբ տարբեր մօտեցում, քան ինչ որ կարգ մը նորելուկ նժդեհագէտներ իրեն կը վերագրեն անարդարօրէն: Այստեղ Նժդեհի ըսածին ակունքը նոյնինքն քրիստոնէական վարդապետութիւնն է եւ ոչ թէ կոյր ցեղապաշտութիւնը կամ հեթանոսութիւնը:

Հայութեան առաքելութեան մասին խօսեցանք: Երկու ուղի կայ, որոնցմէ մէկը պիտի ընտրէ հայ ազգը: Կա՛մ պիտի ընտրէ քաղաքական արկածախնդրութեան դիմելու ուղին, որ կրնայ ինքնաոչնչացման առաջնորդել, կա՛մ ալ` Համաշխարհային Բ. պատերազմէն ետք Գերմանիոյ եւ Ճափոնի որդեգրած ուղին: Երկուքն ալ պատերազմին ծանր պարտութիւն կրած երկիրներ էին, բայց կրցան բաւարար ներուժը գտնել շրջանցելու պարտութեան զգացումը եւ նախկինին չափ հզօր դառնալու: Այդպէս եղաւ ոչ թէ որովհետեւ երկու երկիրներուն ժողովուրդները առաջնորդուեցան կոյր ցեղապաշտութեան եւ ազգայնամոլութեան սկզբունքներով, այլ որովհետեւ առաջնորդուեցան նախաձեռնութեան ոգիով եւ մարդկայնական արժէքներով:

Մեր կարծիքով, գերմանացիներուն եւ մանաւանդ ճափոնցիներուն օրինակը պէտք է դաստիարակիչ օրինակ հանդիսանայ մեզի` հայերուս համար: Դաստիարակիչ օրինակ` աղէտէն վերականգնելու իմաստով:

Զօր. Գարեգին Նժդեհը Յիսուս Քրիստոսը նկատեց գաղափարի հերոս մը, որ ինք միայն կրնայ զոհաբերել: Մեկնելով արդէն իսկ անցնող տարուան 24 ապրիլի պատգամէն`  կրնա՞նք ըսել, որ հայ ազգին մէջ «քիչ մը քրիստոսութիւն կայ»` զոհաբերելու եւ վերահզօրանալու համար: Եթէ այդպէս է, ուրեմն իրօք 21-րդ դարը կրնանք դարձնել հայութեան դար…

Share this Article
CATEGORIES