ԹՈՒՐՔԻԱ. ԿԻՒԼԵՆ ՇԱՐԺՈՒՄԸ ՓՈԽԱՐԻՆԱ՞Ծ Է ՈՒՐՈՒԱՅԻՆ ՊԵՏՈՒԹԻՒՆԸ

Ֆեթիւլլա Կիւլեն

Ձերբակալուած թուրք լրագրողներ Ահմետ Շիքի եւ Նետիմ Շեների 26 դեկտեմբերի դատավարութիւնը Թուրքիոյ մէջ հանրութեան ուշադրութիւնը կեդրոնացուց Կիւլեն շարժում անունով ծանօթ ստուերային կազմակերպութեան վրայ:

Խումբին ազդեցութիւնը երկար ատենէ բաց գաղտնիք մըն է: Այժմ ատոր ծանրութիւնը զգալի կը դառնայ, երբ երկրին ժողովրդավարական հաւատարմագիրը, վկայագիրը աւելի եւ աւելի կասկածի կ՛ենթարկուի:

Շիք եւ Շեներ կը հետաքննէին Կիւլեն շարժումը, երբ անցեալ մարտին ձերբակալուեցան ենթադրեալ անդամակցութեան համար իբր թէ զինուորականամէտ դաւադիրներու խումբի մը, որ ծանօթ է Էրկենեքոն անունով: Ենթադրեալ խումբին անդամները մեղադրուած են կառավարութիւնը տապալելու դաւ ծրագրելու յանցանքին համար: Բազմաթիւ թուրք լրագրողներ եւ վերլուծաբաններ կը հաւատան, որ Շիքի եւ Շեների ձերբակալման հիմնական, իրական պատճառը, անոնց կատարած հետաքննութիւնն է Կիւլեն շարժումին մասին զոր կը գլխաւորէ թուրք հոգեւորական Ֆեթհուլլա Կիւլեն, որ իսլամութեան չափաւորական ձեւը կ՛ընդունի:

Կիւլեն, որ անցեալ տասնամեակին Միացեալ Նահանգներ բնակեցաւ ենթադրեալ առողջական պատճառներով, կը պնդէ, թէ իր խումբը «Կրօնական շարժառիթը» կը միաւորէ «ընկերային շարժումին»` հետապնդելով «կրթութիւն, միջկրօնական երկխօսութիւն, ոչ վայրագ համայնքային սպասարկութիւններ», որոնց նպատակն է` «զարգացնել ընկերային եւ մշակութային ներուժ»: Խումբին «Կիւլեն դպրոցները», շուրջ 140 երկիրներու մէջ, խումբին ամէնէն բարձր ուրուագծային աշխատանքն են, թէեւ խումբը իր ներկայութիւնը հաստատած է նաեւ հաղորդամիջոցներու եւ գործարար շրջանակներու մէջ:

Որոշակի  քիչ բաներ ծանօթ են Թուրքիոյ մէջ խումբին ունեցած նպատակներուն մասին: Կարգ մը քննադատներ կ՛ըսեն, թէ խումբը երկարաժամկէտ նպատակ կը հետապնդէ իսլամական հանրապետութիւն ստեղծելու համար: Շատեր նաեւ կը պնդեն, որ խումբը նաեւ կը գործակցի իսլամական արմատներ ունեցող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան (ԱԲԿ) հետ` քաղաքական հակառակորդները լռեցնելու համար, նշելով Էրկենեքոնի դատավարութիւնն ու կիւլենականներու կողմէ քննադատուած քրտական համայնքներու միութեան (ՔՀՄ) ճզմումը:

Շատեր կը հաւատան, որ ՔՀՄ-ն կ՛առնչուի արգիլեալ քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան (ՔԱԿ):

ՔՀՄ-ի հետ ենթադրեալ կապեր ունենալու ամբաստանութեամբ 20 դեկտեմբերին շուրջ 38 լրագրողներու ձերբակալութիւնը լայնօրէն դատապարտուեցաւ միջազգային հաղորդամիջոցներու եւ մարդկային իրաւանց պաշտպան խումբերու կողմէ` իբրեւ յարձակում մը Թուրքիոյ մէջ խօսքի ազատութեան վրայ:

Աղմկայարոյց ձերբակալութիւններ, ինչպիսիք են` գաղտնի սպասարկութեան նախկին պաշտօնատար Հանեֆի Աւճիի (շարժումին կազմակերպութեան մասին գիրքին հեղինակը) եւ Ահմեթ Մահմուտ Իւնլիւի (Ֆեթիւլլա Կիւլենի մրցակից նկատուող իսլամ քարոզիչ) ձերբակալութիւնները, տարածեցին կիւլենական շարժումին մասին այն տպաւորութիւնը, որ անիկա շատ անհանդուրժող է հանրութեան կողմէ որեւէ քննութեան, կամ մրցակցութեան նկատմամբ:

«Բազմաթիւ թուրքեր այն տպաւորութիւնը ունին, որ իրենք մնայուն կերպով կը հետապնդուին, կը հսկուին Մեծ եղբօր կողմէ»,  մեկնաբանեց Աթիլլա Եշիլատա, որ հիմնադիրներէն է տնտեսական եւ քաղաքական խորհրդատուական անկախ ընկերութեան մը (Իսթանպուլ Անալիթիքս) եւ շարժումին քննադատներէն մէկն է: «Եթէ ձեր անունը նշուեցաւ, Կիւլեն շարժումը կամ ԱԲԿ-ն կը հակադարձեն, վրէժ կը լուծեն», ըսաւ Եշիլատա:

Վկայակոչելով անձնական անվտանգութեան մտահոգութիւններ` շարք մը թուրք լրագրողներ, դասախօսներ եւ յօդուածագիրներ, որոնք հետաքննած են շարժումը Թուրքիոյ մէջ, հրաժարեցան հարցազրոյց տալէ Եուրէյժիանեթի:

ԱԲԿ-ի անդամ երեսփոխան Կալիփ Էնսարիօղլու, Տիգրանակերտէն, խոստովանեցաւ, որ ԱԲԿ-ի եւ Կիւլեն շարժումի միջեւ կապեր կան, սակայն հերքեց այն կարծիքը, թէ կուսակցութիւնը կիւլենականները զուգահեռ ուժ, իշխանութիւն կը նկատէ:

Թէեւ որոշ անուններ ծանօթ են, կիւլենականները առանցքային, բանալի պաշտօններ ունին ներքին եւ կրթութեան նախարարութիւններուն, դատական համակարգին եւ ոստիկանութեան մէջ:

Լրագրող մը` Էրթուղրուլ Մաւիօղլու, որ կառավարութիւնը քննադատող «Ռատիքալ» օրաթերթին մէջ շարժումին մասին կը գրէ, կը պնդէ, որ այսպիսի դիրքերու վրայ հաւատարիմ անձերու ներկայութիւնը հնարաւորութիւն տուաւ ԱԲԿ-ի իր հակակշիռին, հսկողութեան տակ առնելու զինուորականութիւնը: Ըստ անոր, Կիւլեն շարժումը փոխարինած է զինուորականութիւնը` իբրեւ Թուրքիոյ «ուրուային պետութիւն»:

«Էրտողան յաջողած է, որովհետեւ ինք կառավարութեան մէջ է եւ Ֆեթհուլլա շատ մարդիկ ունի կառավարութեան մէջ», ըսաւ Մաւիօղլու` ակնարկելով վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանին. ան աւելցուց. «Պետութիւնը Ֆեթհուլլան է, իսկ կառավարութիւնը` Էրտողանը»:

Կիւլեն եւ իր հետեւորդները հազուադէպօրէն կը մեկնաբանեն իրենց ազդեցութեան տարողութիւնը, չափը:

Սակայն Հիւսէյն Կիւլերճ` «Զաման» օրաթերթի յօդուածագիր մը, որ կանոնաւոր կերպով կը ներկայացնէ Կիւլենի գրութիւնները, կը հերքէ այն կարծիքը, թէ շարժումը քաղաքականութեանց վրայ որեւէ ազդեցութիւն ունի:

«Կիւլենականները Թուրքիոյ դիւանակալութեան, վարչարարութեան մէջ տասնամեակներ, աշխատած են», կը պնդէ Կիւլերճ:

«Մարդիկ, որոնք դաստիարակուած, կրթուած են Կիւլենի դպրոցներուն մէջ, նաեւ մաս կը կազմեն այս երկրին: Անոնք իրաւունք ունին աշխատելու զինուորականութեան մէջ, իբրեւ բժիշկ, կամ իբրեւ դիւանակալ մը, կամ ալ` իբրեւ փաստաբան մը», կ՛ըսէ Կիւլերճ, որ յաճախ կը նկարագրուի շարժումին` Թուրքիոյ մասնաճիւղի վերնախաւի դէմքերէն, թէեւ ինք կը հերքէ, որ շարժումին բանբերն է:

Վերլուծաբան Եշիլատայի համար շարժումին կապը ԱԲԿ-ի հետ աւելի նուազ մտահոգիչ է, քան, ինչպէս ինք կը բնութագրէ, ատոր թափանցիկութեան բացակայութիւնը եւ ենթադրուող անհամբերութիւնը, անհանդուրժողութիւնը այլախոհական տեսակէտներուն:

Կիւլենի դպրոց մը

«Քանի որ շարժումը պաշտօնապէս գոյութիւն չունի, տուրք չի վճարեր, չեն գիտեր, թէ քանի՛ աշակերտներ ունի, կամ` ի՞նչ գործունէութեամբ կը զբաղի», ըսաւ ան: «Ուրեմն Կիւլեն շարժումը կը մնայ ստուերի մէջ, բայց անոր ազդեցութիւնը հասարակութեան վրայ կը զգացուի, կարծես թէ ատիկա օրինական ազգային կառավարական կազմակերպութիւն մըն է: Ես կը կարծեմ, որ ասիկա սխալ է»:

Կիւլերճ շեշտեց, որ շարժումը յանձնառու է «Կրթութեան» եւ երկխօսութեան» միջոցով Թուրքիոյ եւ մնացեալ աշխարհին «ծառայութիւն» մատուցելու, եւ կ՛ուզէ, որ «Բոլոր իսլամները համարկուին միջազգային աշխարհին հետ»:

Այսպիսի քարոզչութիւն մը աւելի տարածելու ակնյայտ քայլով մը Կիւլեն շարժումին որդեգրած Սամանեոլու սփռումի խումբը վերջերս հրապարակեց երեք խորութեամբ շարժուն գծանկարային շարժապատկեր մը` «Աստուծոյ նուիրեալ ծառան», 20-րդ դարու իսլամ փիլիսոփայ Սայիտ Նուրսիի կեանքին մասին, որ Կիւլենի ուսուցումներուն աղբիւր մըն է:

Կիւլերճ կը բնութագրէ Նուրսին իբրեւ նոյնքան կարեւոր թուրքերուն համար, որքան` «առաջին կրօնական առաջնորդը Թուրքիոյ մէջ, որ խրատեց ժողովուրդին չպայքարիլ, չկռուիլ պետութեան դէմ, ատոր փոխարէն` Քուրանը կարդալ եւ հաւատարիմ ըլլալ»:

Ի տարբերութիւն որոշ քննադատներու` լրագրող Մաւիօղլու կը մերժէ այն կարծիքը, թէ այսպիսի ցուցմունքներ, պատուէրներ ցոյց կու տան, որ խումբը կը փորձէ Թուրքիոյ մէջ իսլամական հանրապետութիւն ստեղծել: Փոխարէնը` ան կը պնդէ, որ շարժումը կ՛ուզէ իր ազդեցութիւնը աւելցնել դպրոցներու միջոցով եւ առեւտրական պայմանագրութիւններ ապահովել իր թուրք հետեւորդներուն: Եշիլատա այս ազդեցութեան իբրեւ օրինակ մատնանշեց վերնախաւային Արդիւնաբերողներու եւ գործարարներու թրքական համադաշնակցութիւնը, որ Կիւլեն դպրոցները բացայայտօրէն կ՛օգտագործէ արտերկրի հետ հաղորդակցութիւններ հաստատելու համար:

Յօդուածագիր Կիւլերճ այսպիսի գործունէութեանց չ՛անդրադառնար, բայց կը շեշտէ, որ թրքական քաղաքականութիւնները Կիւլեն շարժումին ռեզոն տ՛էթրը չեն:

«Քաղաքականութիւնը մեր հետաքննութիւնը չէ, բայց մարդիկ չեն հասկնար այս իրականութիւնը», կ՛ըսէ ան եւ կ՛աւելցնէ. «Թերեւս խումբէն կարգ մը մարդիկ կը մտնեն քաղաքականութիւն: Ինչպէ՞ս կրնաք արգելք ըլլալ անոնց: Եթէ կը կարծեն, որ լաւ են քաղաքականութեան մէջ, չէք կրնար բան մը ըսել»:

Առայժմ այնպէս կը թուի, որ իրենց ուսերուն վրայէն նայող քիչ թիւով թուրքեր կրնան այդպէս ընել:

ՃԱՍԹԸՆ ՎԵԼԱ

«Եուրէյժիանեթ»

Share this Article
CATEGORIES