ՀԱՅԱՍՏԱՆ. ԱՐՄԱՏՆԵՐ ԵՒ ԱԶԳԱԳՐԱԿԱՆ ԱՌԱՆՁՆԱՅԱՏԿՈՒԹԻՒՆՆԵՐ

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ` ՄԻՆՉԵՒ ՔԱՐԱՔՈՅՈՒՆԼՈՒՆԵՐՈՒ
ԵՒ ԱՔՔՈՅՈՒՆԼՈՒՆԵՐՈՒ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆԸ

Նախիջեւանի լեռները

Նախիջեւան, պատմական Գողթն ու Նախճաւանը, հռչակաւոր եղած է իբրեւ երգի ու երաժշտութեան, ինչպէս նաեւ իբրեւ գինեւէտ գաւառ: Մեսրոպ Մաշտոց հոն յղացաւ հայերէն գիրեր ս տեղծելու գաղափարը: Արաբական տիրապետութեան ժամանակ ժողովրդային ապստամբութեան կեդրոններէն դարձաւ, իսկ սելճուքեան արշաւանքներուն մեծ աւերածութիւններու ենթարկուեցաւ:

ՆԱԽԻՋԵՒԱՆ

Նախիջեւան կ՛ընդգրկէ պատմական Գողթն եւ Նախճաւան գաւառները: Հիւսիսային կողմը կ՛երկարի Վայքի լեռնաշղթան, արեւելեան կողմը` Սիւնիքի կամ Կապուտջուղ լեռնաշղթան, իսկ հարաւային եւ հարաւ-արեւմտեան կողմը Արաքս գետի երկարութեամբ տարածուող Նախիջեւանի հարթավայրն է:

Նախիջեւանի հարթավայրը արեւելքէն եւ հիւսիս-արեւելքէն պարփակուած է Տարիտաղ լեռնաշղթայի ճիւղաւորումներով, հիւսիսէն` Շարուրի հարթավայրով, իսկ արեւմուտքէն` Արաքս գետով: Երկարութիւնը մօտաւորապէս 30 քիլոմեթր է, լայնութիւնը` 6-էն 20 քիլոմեթր, միջին բարձրութիւնը` 900 մեթր:

Սիւնիքի լեռնաշղթայէն երկարող լեռնաճիւղերը Նախիջեւանը տասնեակ մը առանձին ձորահովիտներու մասնատած են: Բստաձորի հիւսիսային կողմը անտառապատ է, հարաւային կողմը` չոր ու տափաստանային:

Օրտուպատ

Հարթավայրերուն եւ մասամբ նաեւ նախալեռնային շրջաններուն մէջ տարածուած են կիսանապատային բոյսերն ու օշինդրներ. միջին բարձրութեան լեռներուն վրայ տարածուած են թփուտներն ու մարգագետինները, իսկ բարձր լեռներուն վրայ` խոտառատ մարգագետինները: Անտառները փոքր տարածութիւն կը գրաւեն:

Կլիման ցամաքային է եւ չոր. ձմրան միջին ջերմաստիճանը հարթավայրերուն մէջ զերոյէն վար 3-էն 6 է, լեռնային շրջաններուն մէջ` զերոյէն վար 10-էն 14: Ամառը հարթավայրերուն մէջ` 28 աստիճան, լեռներուն վրայ` 25 աստիճան: Տարեկան տեղումները 200-էն 300 միլիմեթր են հարթավայրերուն մէջ եւ մինչեւ 600 միլիմեթր լեռնային շրջաններուն մէջ:

Նախիջեւան հինէն ի վեր գիւղատնտեսականօրէն հարուստ շրջան եղած է, ուր զարգացած է երկրագործութիւնը, շերամապահութիւնը եւ անասնապահութիւնը, ինչպէս նաեւ արհեստագործութիւնը: Գաւառի բնակչութեան գլխաւոր զբաղումներէն էին յատկապէս այգեգործութիւնն ու պտղաբուծութիւնը: Գողթան գաւառը  յայտնի է իր ընտիր միրգերով, խաղողով եւ գինիով: Աղբիւրներուն մէջ յաճախ յիշուած է «գինեւէտ Գողթն»: Մերձարաքսեան հարթավայրը հացահատիկի շտեմարան եղած է: Տարածուած են նաեւ բամպակի եւ ծխախոտի մշակման դաշտերը:

ԳՈՂԹՆ

Ագուլիսի հայոց եկեղեցին

Արշակունեաց թագաւորութեան ժամանակ Գողթան առանձին նախարարական տուն ունէր եւ Վասպուրականի նահանգին 33-րդ գաւառը կը կազմէր: Նախարարութիւնը արքունիքին մէջ տասնվեցերորդ բարձը կը գրաւէր եւ 500 ձիաւոր ունէր:

Գողթնեցիք աշխատասէր, երգ ու երաժշտութեան սիրահար եւ ազգային աւանդները սրբութեամբ պահպանող հաւաքականութիւն էին: Գողթնեցի գուսաններն ու երգասացները յայտնի էին ամբողջ Հայաստանի մէջ: Գողթնեցիներուն մէջ ամրօրէն պահպանուած էին հին հայկական բարքերն ու սովորութիւնները, հաւատալիքները եւ նախնիներու սխրագործութիւններու մասին յիշողութիւնները: Գողթնեցի գուսանները կ՛երգէին ու կը պատմէին Տիգրանի, Երուանդի, Արտաշէսի վիպական ճիւղերը իրենց մանրամասնութիւններով: Գեղեցիկ է մանաւանդ Վահագնի ծնունդին նուիրուած դիւցազներգութիւնը:

Գողթնեցիք իրենց բարձր մշակոյթով եւ հոգեւոր արժէքներով կրցան բարձրորակ գրականութիւն ստեղծել եւ իրենց քնարով եւ բանաստեղծութիւններով անմահացնել հայոց քաջերու եւ թագաւորներու արիութեան գործերը, եւ այդպիսով մեծ ծառայութիւն մատուցեցին հայ ժողովուրդին:

Գողթնի իշխաններէն Ա. դարուն յիշուած է Շաբ կամ Շաբիթ իշխանը, կինը` Նշան, զաւակը` Խոսրով եւ թոռը` Վահան: Դ. դարուն յիշուած է Ատոմ իշխան: Ե. դարու վերջաւորութեան յիշուած են Գաբիթ-Շաբիթ իշխանը եւ անոր զաւակները` Վասակ եւ Շապուհ: Վասակ եւ Շապուհ Որդուատ գիւղին ժառանգութեան համար կռուի բռնուեցան եւ Վասակ իր սուրով վիրաւորեց կրտսեր եղբայրը. բայց յետոյ զղջաց ըրածին եւ իրեն բաժին ժառանգութիւնը եղբօր զիջելով կրօնաւոր դարձաւ եւ վերակոչուեցաւ հայր Գիւտ:

ՄԵՍՐՈՊ ՄԱՇՏՈՑ ԳՈՂԹՆԻ ՄԷՋ

Ապրակունիսի Սուրբ Կարապետ եկեղեցին

Մեսրոպ Մաշտոց պալատական իր բարձր պաշտօնէն հրաժարելով կրօնաւոր դարձաւ եւ գնաց Գողթն, քրիստոնէութիւնը քարոզելու գաւառի ժողովուրդին, որովհետեւ անոնք ամրօրէն կառչած էին իրենց աւանդական հաւատալիքներուն եւ յամառօրէն կը մերժէին ընդունիլ նոր կրօնը: Մաշտոց վարդապետ բաւական երկար քարոզչութենէ ետք Շաբիթ իշխանի օգնութեամբ դարձի բերաւ ժողովուրդը եւ ջնջեց հեթանոսական սովորութիւնները: Քարոզչական աշխատանքներէն ետք ան Գողթնի հիւսիսային շրջանի մէկ գիւղը քաշուեցաւ, ուր ժամանակ մը ճգնաւորական կեանք վարեց: Գիւղը իր անունով կոչուեցաւ Մեսրոպաւան (հետագային` Մսրւանիս):

Գողթնի մէջ իր քարոզչութեան շրջանին էր որ Մաշտոց վարդապետ յղացաւ հայերէն տառեր հնարելու գաղափարը, որովհետեւ համոզուեցաւ որ անհրաժեշտ է հայացնել քրիստոնէութիւնը: Միայն քրիստոնէութիւնը հայացնելով, գիր ու մշակոյթ ստեղծելով, Աստուածաշունչը հայերէն թարգմանելով եւ եկեղեցական արարողութիւնները ժողովուրդին համար հասկնալի լեզուով կատարելով կարելի էր արմատացնել քրիստոնէութիւնը եւ պայքարիլ Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի միջեւ բաժնուած հայ ժողովուրդին սպառնացող ձուլման վտանգին դէմ:

Տառերու գիւտէն ետք Մեսրոպ Մաշտոց վերադարձաւ Գողթն, ուր դպրոցներ բացաւ, նորահաս սերունդին սորվեցուց հայկական տառերը եւ մշակութային ու դաստիարակչական աշխատանք տարաւ:

Ժամանակ մը Գողթնի մէջ ճգնաւորական կեանք վարեց նաեւ Աղան Արծրունի:

ԱՐԱԲԱԿԱՆ ՏԻՐԱՊԵՏՈՒԹԵԱՆ
ՀԱՍՏԱՏՈՒՄԷՆ ԵՏՔ

Ապրակունիս

Սասանեան Պարսկաստանի ենթակայ Մարզպանական Հայաստանի կազմէն ներս, Գողթն Զ. դարուն Սիւնիքի հետ Ատրպատականի շահրմարութեան կապուեցաւ: Պարսկա-բիւզանդական պատերազմներուն ժամանակ Գողթն  Զ. դարու վերջաւորութեան եւ Է. դարուն սկիզբը կռիւներու թատերաբեմ դարձաւ եւ աւերածութիւններու ենթարկուեցաւ:

Արաբները 640-ական տարիներուն հասան Գողթն: Անոնք պարբերական ասպատակութիւններ կատարեցին եւ ամէն անգամ ալ գերիներ եւ աւար վերցնելով անցան Արաքս գետի միւս ափը:

Սիւնեաց եւ Վասպուրականի իշխանութիւններու կազմէն ներս գողթնեցիները գործօն մասնակցութիւն բերին հակաարաբական ընդվզումներուն: Սմբատ Բագրատունի իշխանին գլխաւորութեամբ 703-ին եւ 705-ին բարձրացած ապստամբութիւնները դաժանօրէն ճնշուեցան:

Արաբներ, իրենց տիրապետութիւնը ամրապնդելու նպատակով հետեւողական կերպով սկսան ոչնչացնել հայ ղեկավար դասը, որպէսզի ժողովուրդը անգլուխ մնալով չկարենայ գլուխ բարձրացնել: Զանազան պատրուակներով անոնք հայ նախարարները հրաւիրեցին Նախճաւան, իբրեւ թէ խորհրդակցութեան եւ հայկական հեծեալ գունդերուն վճարման ցուցակներ պատրաստելու համար: Ձերբակալելով հայ նախարարները, զանոնք փակեցին Նախճաւանի եւ մօտակայ Խրամ գիւղի եկեղեցիներուն մէջ եւ ողջ-ողջ այրեցին: Կոտորածին զոհ գացին Բագրատունի, Արծրունի, Ամատունի, Գողթնեցի եւ այլ տոհմերու նախարարներ: Իսկ նահատակ նախարարներուն կիներն ու զաւակները գերի տարուեցան Արաբիա: 705-ը հայոց պատմութեան մէջ յիշուած է իբրեւ «կրակի տարի»:

ՎԱՀԱՆ ԳՈՂԹՆԵՑԻ

Նախճաւանի եւ Խրամի կոտորածին զոհուած Խոսրով Գողթնեցի իշխանին զաւակն էր Վահան Գողթնեցի: Տակաւին չորս տարեկան մանուկ, կոտորածէն ետք տարուեցաւ արաբներուն մօտ, ուր իսլամացուեցաւ եւ վերակոչուեցաւ Վահապ: Խելացի, ընդունակ եւ բարեշնորհ, լաւ ուսում ստացաւ, ուսումնասիրեց արաբական բարքերն ու կրօնը եւ իր քաջութեան ու իմաստութեան շնորհիւ արագօրէն բարձրանալով դարձաւ արքունի դպրապետ:

Օմար Բ. խալիֆան, գահ բարձրանալէ ետք հրամայեց ազատ արձակել հայ գերիները: Վահան-Վահապ, երբ իմացաւ որ ինք ալ գերի տարուած հայերէն է, փափաքեցաւ հայրենիք վերադառնալ: Սակայն խալիֆան դժուարացաւ վերադառնալու արտօնութիւն տալ անոր, որովհետեւ կը գնահատէր անոր արժանիքները եւ չէր ուզեր հաւատալ, որ ան ծագումով հայ է: Հայերուն վկայութիւններն ալ անընդունելի նկատուեցան: Միջագետքի մէջ գտան տասնհինգ արաբ գիտնականներ, որոնք ծանօթ էին Վահան-Վահապի եւ լաւատեղեակ անոր անցեալին. անոնք վկայեցին ճշմարտութիւնը: Խալիֆան չուզեց բռնութեան դիմել եւ փորձեց աւելի բարձր պաշտօններով սիրաշահիլ զայն, բայց պայմանաւ որ Վահան հրաժարի Հայաստան վերադառնալու մտքէն:

Ամուր մնալով իր որոշումին վրայ, Վահան ըսաւ խալիֆային. «Արձակեցէք որ տեսանեմ զորչափութիւն աւերածոյ երկիրն իմոյ հայրենեաց. եւ ձեր հրամանաւ գործակալ արարեալ` առ ձեզ հասանեմ»:

Խալիֆային հաւանութիւնը ստանալէ ետք Վահան 719-ին վերադարձաւ Գողթն: Ժամանակ մը ետք, 720-ին լսեց որ խալիֆան մահացած է եւ որոշեց չվերադառնալ Միջագետք: Գաղտնաբար քրիստոնէական իր կրօնին վերադառնալով ան ապաշխարեց եւ ողբաց իսլամացած ըլլալուն համար: Իր ազգականներուն թելադրանքով Վահան ամուսնացաւ Սիւնեաց իշխաններէն մէկուն դստեր հետ:

Սակայն Վահան հոգեկան ծանր տագնապի մէջ էր, որովհետեւ ինք թաքուն քրիստոնեայ էր եւ ուրացութեան անունը կը մնար ճակտին: Հետեւաբար որոշեց ձգել ամէն ինչ եւ Բիւզանդիոն փախչիլ: Բայց կինը եւ անոր եղբայրները յաջողեցան ետ մղել զայն իր մտադրութենէն: Ժամանակ մը ետք Վահան գնաց Վրաստան եւ հայրենիք վերադառնալէ ետք դժուարին կացութեան առջեւ գտաւ ինքզինք, որովհետեւ արաբներ սկսած էին հետապնդել զայն իսլամական հաւատքէն հեռացած ըլլալուն համար: Հարազատները եւս հեացան իրմէ, իրենք զիրենք չվտանգելու համար:

Երկար հետապնդումներէն յոգնած Վահան մեկնեցաւ Միջագետք եւ Հիշամ խալիֆային ներկայանալով խոստացաւ իր հոգեկան ծանր տառապանքը եւ խնդրեց, որ թոյլ տրուի իրեն քրիստոնեայ մնալ: Բայց խալիֆան մերժեց եւ 737-ին տանջալից մահուան դատապարտեց զայն:

Վահան Գողթնեցիի վարքը 744-ին գրի առած է Երաշխաւոր վանքի վանահայր Արտաւազդ վարդապետ: Վահան Գողթնեցիի նուիրուած են տաղեր ու շարականներ: Ըստ Յայսմաւուրքին, անոր տօնը կը նշուի մարտ 28-ին:

ԳՈՂԹՆ ԿՌՈՒԱԽՆՁՈՐ ԱՐԾՐՈՒՆԻՆԵՐՈՒՆ
ԵՒ ՍԻՒՆԻՆԵՐՈՒՆ ՄԻՋԵՒ

Նախիջեւանցի հայեր 1906-ին

Վահան Գողթնեցիի նահատակութենէն երեսուն տարի ետք յիշուած է Սահակ իշխան իբրեւ Գողթնի տէր: Այնուհետեւ Գողթն Դուինի ամիրայութեան կցուեցաւ եւ աստիճանաբար իսլամ խմբաւորումներ բնակութիւն հաստատեցին հոն:

Բագրատունեաց թագաւորութեան կազմաւորումէն ետք Գողթն գաւառը Սիւնեաց նախարարութեան միացուեցաւ, եւ եկեղեցականօրէն ալ Տաթեւի եպիսկոպոսութեան կապուեցաւ:

Սմբատ թագաւոր, Ատրպատականի  ամիրաներուն դէմ իր մղած պատերազմներուն ժամանակ Աշոտ Արծրունիի բերած օժանդակութեան իբրեւ վարձատրութիւն անոր նուիրեց Նախիջեւան քաղաքը եւ Գողթն գաւառը. շրջան մը, որ տեւական վէճի առարկայ էր Արծրունի եւ Սիւնի իշխաններուն միջեւ: Թագաւորին որոշումը բորբոքեց կիրքերը եւ Արծրունիներուն ու Սիւնիներուն միջեւ արիւնալի կռիւներու պատճառ դարձաւ:

Թագաւորի որոշումին դէմ իբրեւ բողոք Սիւնեաց Սմբատ իշխան ապստամբեցաւ Բագրատունեաց գահին դէմ, բայց պարտուեցաւ եւ ստիպուած տեղի տուաւ:

Սակայն հետագային, Բագրատունիներուն նկատմամբ Արծրունիներուն ցուցաբերած թշնամական ընթացքին պատճառով Բագրատունիները Արծրունիներէն առին Գողթան եւ Երնջակ գաւառները եւ Սիւնեաց իշխանութեան վերադարձուցին:

Գողթնի հոգեւոր առաջնորդները ժամանակի ընթացքին զօրացան եւ Օրտուպատի արաբ ամիրաներուն հովանաւորութեամբ Սիւնիքի թեմէն բաժնուելով առանձին թեմ կազմեցին: Բայց աւելի ուշ Գողթն կրկին Սիւնիքի եպիսկոպոսութեան միացուեցաւ:

ՍԵԼՃՈՒՔԵԱՆ ԱՐՇԱՒԱՆՔՆԵՐԷՆ ԵՏՔ

Սելճուք թուրքերու արշաւանքներուն ժամանակ Գողթն բազմաթիւ անգամներ աւերածութիւններու, կոտորածներու եւ գերեվարութիւններու ենթարկուեցաւ: Աստիճանաբար թուրքեր բնակութիւն հաստատեցին հոն եւ ժամանակ մը ետք գերակշռութիւն հաստատեցին հայերուն նկատմամբ: Օրտուպատ քաղաքը դարձաւ սելճուք տիրակալներու վարչական կեդրոնը: Սկսաւ տեղացի հայութեան բռնի իսլամացումը: Սելճուք տիրակալներու հովանաւորութեամբ ստեղծուեցաւ արաբալեզու իսլամական գրականութիւն:

Մոնկոլներ ԺԳ. դարուն տիրապետութիւն հաստատեցին: Այս ժամանակ գողթնեցի հայ վաճառականներ մետաքսի հումքի առեւտուր կը կատարէին Ասիոյ եւ Եւրոպայի շուկաներուն մէջ:

Թուրքմենական Քարաքոյունլու ցեղախումբը ԺԵ. դարուն իր տիրապետութիւնը տարածեց Գողթնի վրայ, որուն յետոյ յաջորդեց Աքքոյունլու ցեղախումբին տիրապետութիւնը: Քարաքոյունլուներու եւ Աքքոյունլուներու տիրապետութեան ժամանակ թրքական թափառաշրջիկ ցեղախումբերը զօրացան Նախիջեւանի մէջ:

 

 

Share this Article
CATEGORIES