ԼՈՍԱՆՃԵԼԸՍԵԱՆ ՀՊԱՆՑԻԿ ՆՈԹԵՐ

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

Լոս Անճելըսը, ձմեռնամուտի օրերուն, գարնանամուտի կը նմանի, քանի որ կանաչը չի դեղնիր, ինքնագործ ծորակներ կը ջրեն ծառ եւ մարգագետին, արեւ եւ ամպ իրարու կը յաջորդեն, կճող ցուրտին կը յաջորդէ շլացնող արեւը:

Մէկ քաղաքէ միւսը, քանի որ երբ Լոս Անճելըս կ’ըսենք, պէտք է հասկնալ համրիչի հատիկներու պէս մէկը միւսին շարունակութիւնը եղող քաղաքներ, ո՞ւր կը սկսի մէկը, ո՞ւր կ’աւարտի միւսը, մէկ բլուրէ միւսը, քարտէս, որ հանելուկ է քանի մը օր հոն թափառող զբօսաշրջիկին համար:

Ամերիկեան երազով հասած են հայեր, ինչպէս` մոլորակի տարբեր աշխարհներէն այլազան ժողովուրդներ: Հայաշխարհի հեռու եւ մօտ անկիւններէն եկած հայերը կ’ապրին իրարու վրայ դիզուած, բայց` ոչ միասին, շրջանակներ կան, մէկը միսին մօտ եւ կամ փակ: Նկարագրային: Գրեթէ առանձին հանրապետութիւններ, իրենց առանձին ոճերով, անծայրածիր քաղաքին մէջ կացութեան պատշաճելու ինքնատիպ եւ նորաստեղծ վարդապետութիւններով, յառաջդիմած ըլլալու խաբկանքին վազքով անձնատուր:

Լոս Անճելըսը ինքնաշարժի կայսրութիւն է: Առանց անոր` անսրունք պատերազմի հաշմանդամ է մարդը, կամ` թեւերը ջարդուած թռչուն: Զբօսաշրջիկը զոհ մը պէտք է գտնէ, որ իրմով զբաղի, կամ պարարտ քսակ պէտք է ունենայ դրան առջեւ լիմուզին պահելու: Լայն պողոտաներ կան, բայց մայթերուն վրայ քալողներ չկան: Չարագործները հոս կարելի է աքսորի ղրկել` պարզապէս արգիլելով ինքնաշարժ ունենալ:

Բոլոր ազատ մարդիկ` այր, կին, պատանի, երիտասարդ, հասուն տարիքի կամ սպիտակած, կը պատահի՞, որ հաշուեն, թէ իրենց կեանքի ո՞ր տոկոսը կ’անցնեն ինքնաշարժի ղեկի ետին, «ֆրիվէյ»-ներու վրայ, հայախօս յամառող մոհիկանները այդ թարգմանած են  «ազատ ուղի», որպէս վերջին պչրանք ամերիկախօսութեան անցնելէ առաջ: Իսկ այդ «ազատ ուղի»-ները յորդահոսան գետեր են, վեց, եօթը, տասը անցքերով, ուր կը սուրան ինքնաշարժները` առանց դանդաղելու, առանց կանգ առնելու: Երբեմն միայն կը տեսնուին գլուխները վարորդներու, գաճէ արձանի կերպարանքով, սառած:

Հեռատեսիլի հաղորդումներէն ոչինչ կարելի  է հասկնալ, քանի որ ծանուցումներու հեղեղը ուղեղները կը թմրեցնէ տեւաբար կրկնուող տոլարով. այն տպաւորութիւնը կ’ունենաք, որ գնելով ոչ թէ դրամ կը կորսնցնէք… այլ տոլար կը շահիք, այդ է, որ կ’ըսուի… համակ ժպիտով: Եզրակացութիւնը այն է, որ ամէն ոք պարտք ունի, պարտքեր, որոնք երբեմն կամ յաճախ չեն հատուցուիր եւ անհատական սնանկութիւններ կը յայտարարուին, պարտքերը կը ջնջուին եւ եօթը տարի ետք կարելի կ’ըլլայ վերսկսիլ պարտքով գնել եւ ծախսել, թերեւս` կրկին սնանկութիւն յայտարարելու համար: Վաճառատուները իրենք կ’առաջարկեն դիւրութիւններ, որպէսզի պարտքով գնումներ ընէք, վճարէք աւելի ուշ… ի հարկէ աճող տոկոսներ բարդելով: Պարտքերու աճման սադայէլի շրջանակը: Իսկ եթէ պարտք չունիք, դրամատուները ձեզ վստահելի չեն համարեր, այսինքն լաւ ամերիկացի չէք:

Այս համայնապատկերին մէջ բազմահազար հայեր կ’ապրին ինքնատիպ պատշաճեցման վիճակներու մէջ: Հայերէն բազմաթիւ եւ բազմանուն թերթեր կան: Եթէ Ֆրանսայի մէջ նոր երեւոյթ եղան ձրի բաժնուող թերթերը, Լոս Անճելըսի մէջ անոնք արդէն աւանդութիւն ունին: Խօսակից մը սրտցաւօրէն կ’ըսէր, թէ հայկական դասական թերթերը իրենց պիւտճէն հաւասարակշռելու դժուարութիւն ունին, այդ ձրի բաժնուող թերթերը կը յաջողին որոշուած հերթականութեամբ լոյս տեսնել: Հանելուկ, կ’ըսէր ազգային մը:

Անցեալին ըսած էին, որ այդ քաղաքին մէջ կը զարգանար նորահայերէն, զոր կը կոչէին «լոսանճելըսահայերէն», զոր հասկնալու համար մօտ օրէն թարգմանի կարիք պիտի զգացուի: Խայտառակ արեւմտահայերէն եւ նոյնքան խայտառակ սովետահայերէն կը գումարուին անորակ ամերիկերէնի վրայ… Մտաւորականի պատմուճան կրող մը կ’ըսէր, թէ բարակ պէտք չէ մանել, քանի որ դեռ հայերէն կը խօսուի, եւ` գոհանալ այդքանով: Ո՞ր հայերէնը եւ ի՞նչ ընելու համար: Արդէն այդ ալ կարեւոր չէ, քանի որ բեմերէն կը հնչէ ամերիկերէնը, երբ կը խօսուի կարգախօս դարձած ճենոսայտի մասին, երբ պատկերազարդ գիրքեր լոյս կը տեսնեն նոյնքան կարգախօս դարձած Արմենիայի եւ Կարաբակի մասին, անխուսափելի դարձած քանի մի սեւ մօրուքով զինեալներով:

Ազատութեան արտայայտութիւն են բազմաթիւ եւ բազմազան միութիւնները, իւրաքանչիւրը ինքզինք կը համարէ յառաջամարտիկ, կարեւոր, թերթ կը հրատարակէ, ձեռնարկ կը կազմակերպէ, ի հարկէ` տեւաբար շեշտելով հայրենասիրութիւնը, հայաստանասիրութիւնը, արտագաղթելէ ետք զբաղելով խելքաբաշխութեամբ (թէեւ այդ խելքաբաշխութեան նուիրեալներ կան նոր ստեղծուած սփիւռքներու մէջ, քիչ մը ամէն տեղ),  լսողներ ալ կը գտնեն վասն մարդորսութեան, վասն նեցուկի չնմանող նեցուկ գտնելու:

Լոս Անճելըսը, բաղդատած ուրիշ հայ համայնքներու, դրական պատկեր մը կը ներկայացնէ իր գրատուներով, ուր շարուած են հայերէն գիրքեր, ստացուած ամէն տեղէ` Հայաստանէն եւ սփիւռքներէն, արեւելահայերէն` ի հարկէ սովետի ուղղագրութեամբ, արեւմտահայերէն, ամերիկերէն, մանկական գրականութիւն, տեսերիզներ, զարդեր, յուշանուէրներ, հայկական ասեղնագործներ: Բայց պէտք չէ հարցնել, թէ որո՛նք են հայերէն գիրք գնողները, ի հարկէ` հայերը, բայց անոնց տարիքը յիսունէն վեր է, լաւատեսութեամբ: Այս խոստովանութեամբ, ո՞ր տոկալու եւ տեւելու կամքի մասին կարելի է խօսիլ:

Լոս Անճելըսը գեղանկարչութեան ընդարձակ դաշտ է: Այս մարզին մէջ մեծ թիւ կը կազմեն արտագաղթածները, որոնք ունին ընդարձակ աշխատանոցներ, կը պահեն Հայաստանի իրենց աշխատանոցները, որպէս արուեստագէտ պետութեան կողմէ յատուկ դրական վերաբերումի արժանացած են, եւ կը ձգտին ամերիկեան շուկայ մուտք գործել:

Արագօրէն ամերիկայնացող շրջանակներ, վասն յաջողութեան, որ կը չափուի գեղակառոյց բնակարաններով եւ գերարդիական ինքնաշարժներով:

Եւ ի հարկէ անպակաս է երէցներու հայրենասիրական ճառը…

Զարմանալի չէ, աւանդութիւնը կը յարգուի: Անցեալին կուսակցութեան մը համար ըսուած է որ արտասահման նստած յեղափոխութիւն կը քարոզէ, ուրիշներ ուզած են արեւմտեան ոստաններ նստած Հայաստանի վարչապետ ըլլալ, հիմա ալ նախարար ըլլալէ ետք արտասահման կ’երթան…

Երեւանէն ետք աշխարհի մեծագոյն հայ քաղաքը պատկերի չվերածուած խճանկար մըն է, իւրաքանչիւր քար ինք կը փնտռէ իր տեղը եւ ինքզինք կը զետեղէ ամբողջի մը մէջ, գերիրապաշտ պատկեր կամ սեմֆոնի ֆանթասթիք, գրողներով, բանաստեղծներով, արուեստագէտներով, հայրենասիրական երգերու հերոսներով եւ աղմուկով… հայկական փուռերով եւ ճաշարաններով:

Բայց առաւօտ մը յանկարծ կը լսէք, որ դպրոցաշինութեան համար տասնմէկ միլիոն տոլար տրուած է… Սխալ չէք լսեր: Բալասան սրտի, եթէ պիտի զարգանան հայախօսութիւնը եւ հայագրութիւնը… Անդին, սակայն, կը խաղցուի ողբերգութիւն մը, երբ որպէս փրկութեան լաստ Հրեշտակներու քաղաքը հասած հայ մարդու զաւակը պարզապէս կ’ըսէ, թէ հայերէն չ’ուզեր սորվիլ եւ խօսիլ, եւ կը բացատրէ, թէ ի՛նչ բանի կը ծառայէ հայերէնը, հայերէնով դրամ կը շահուի՞… Այլ երկինքներու տակ զաւակներ օտար վարժարաններ կը ղրկուին նոյն (չ)իմաստութեամբ:

Երբեմն ականջներու մէջ թխմուած բամպակը պէտք է հանել:

Այս բոլորը չէք տեսներ եւ չէք լսեր, եթէ ընդառաջէք բարեկամներու հրաւէրին եւ շաբաթավերջին Լաֆլին կամ Լաս Վեկաս երթաք, ուր, կ’ըսեն, շատ աժան տուներ կրնաք գնել` դրախտավայրին մօտ: Նման հրաւէրներ ընդունուած եւ ընդհանրացած են պատիւ ընելու համար: Եւ յաճախ դժուար է այդ գունագեղ փորձութեան դիմադրել` ամբարելու համար բացառիկ համարուած յիշատակներ:

Զբօսաշրջիկը քանի մը ազգական-բարեկամէ անդին, նոյնիսկ կրկնուող այցելութիւններէ ետք, ո՛չ շատ բան կը տեսնէ եւ ո՛չ ալ շատ բան կը հասկնայ այս մեկափոլէն, ինչպէս կ’ըսեն մեծ ճարտարապետները եւ քաղաքական մարդիկ:

Մի՞թէ չէք լսեր, որ կեանքի նպատակը երջանկութիւնն է:

Երջանկութեամբ ծագումով հայ դառնալու գրաւիչ հալոց…

 

Կլենտորա, Քալիֆորնիա
12 նոյեմբեր 2011

Share this Article
CATEGORIES