ԿԱՌԱՎԱՐՈՒԹԵԱՆ ԴէՄ ՅԵՂԱՇՐՋՈՒՄ` ՆԵՐՍԷՆ

«Օսմանցիին դաւերը չեն սպառիր» խօսքը յայտնի ասացուածք է օսմանեան ժամանակաշրջանէն:

Ասիկա մեզի կը յուշէ այն մասին, թէ ընդհանուր հասարակութիւնը ինչպէ՛ս կ՛ընկալէր պետութիւնը, կը մատնանշէ օրէնքի բացակայութիւնը պետութեան ներքին աշխատանքներուն մէջ, համատարած պատեհապաշտութիւնը եւ պետական շրջանակներուն մէջ քլիքի մը հիւանդագին ուժեղ դիտաւորութիւնները:

Հանրապետութեան ստեղծումը, հիմնադրութիւնը վերացուց, ջնջեց սուլթանութիւնն ու պալատը, բայց, ինչպէս մենք աւելի եւ աւելի կը գիտակցինք, ատիկա նաեւ ներարկեց, ներմուծեց օսմանեան քաղաքական մշակոյթը նոր հանրապետութեան դիւանակալութեան մէջ:

Իշխող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը (ԱԲԿ) ասիկա եկաւ հասկնալու խաղի վերջաւորութեան, բաւական սուղ գին վճարելէ ետք:

Պաշտօնավարութեան առաջին շրջանին իր շատ մը որոշումները դիմադրութեան բախեցան եւ ապարդիւն, անազդեցիկ մնացին դիւանակալական ցանցին մէջ, որ կեղծ տեղեկութիւններ կամ ոչ մէկ տեղեկութիւն տրամադրեց կառավարութեան:

Ժողովրդավարական ճամբով ընտրուած կառավարութիւնը տապալելու կամ շահարկելու փորձին համար ամբաստանուած եւ ուրուային պետութեան մէջ բոյն դրած գաղտնի կազմակերպութեան` Էրկենեքոնի հետաքննութիւնն ու անոր դէմ բացուած դատը ձեւաւորած են այս  համակարգը փոխելու ԱԲԿ-ի ջանքերու հիմնական հարուածը:

Շնորհիւ այս դատավարութեան` բացայայտուած են յեղաշրջման փորձերը, ինչպէս նաեւ յայտնաբերուած` արդարադատական համակարգին մէջ անդամներ, որոնք մեղսակցած են յեղաշրջումի կողմնակից զինուորականներու, ոստիկանութեան եւ առեւտրականներու:

Ըստ երեւոյթին, այս զարգացումները այնպիսի ինքնավստահութիւն ներշնչած են ԱԲԿ-ի վարչութեան, որ անոր առած քայլերն ու նախատեսութիւնները անպայմանօրէն ճշմարտութեան եւ իրողական կացութեան չեն համապատասխաներ: Անոնց վաւերացուցած հրամանատարը սպայակոյտի պետ ընտրուեցաւ, եւ անոնք սկսան առաւել հսկողութիւն բանեցնել ոստիկանութեան վրայ: ԱԲԿ-ն ապա ազգային գաղտնի սպասարկութեան ընդհանուր քարտուղարի տեղակալ նշանակեց իրեն համար վստահելի անձ մը:

Ի դէպ, չափազանց տարօրինակ, անբնական պիտի ըլլար, եթէ քաղաքական կուսակցութիւն մը, որ ազգային քուէներուն 50 առ հարիւրը ստացաւ, ինքնավստահութիւն չունենար վարչակարգի մը մէջ, որ ինքզինք կը ծախէ իբրեւ «ժողովրդավար»: Իշխող կուսակցութիւնը, որ պաշտօնավարման երեք յաջորդական շրջաններու ընտրութիւնները շահած է` ամէն անգամ իր քուէները բազմացնելով, պիտի չկարենար իր սեփական դիւանակալութեան համար ընդհանուր հասարակութեան գանգատիլ:

Բայց ճշմարտութիւնը տարբեր է: Արդարեւ, Թուրքիա տակաւին «ժողովրդավարութիւն» մը չէ: Ան երբեք ժողովրդավարութիւն մը չէր, եւ ամէն անգամ, երբ ան կը ներկայացնէր ժողովրդավարական նախաձեռնութիւններ, պետութեան «սեփականատէրերուն» կողմէ կ՛արգելակուէր եւ կը տեղադրուէր զսպաշապիկի մէջ, որ քեմալականութիւն կը կոչուէր:

ԱԲԿ-ի ժողովրդային զօրակցութիւնը, աջակցութիւնը միայն անուղղակիօրէն ազդեց իշխանութեան համար այս պայքարին:

Այլ խօսքով, ամբողջատիրական վարչակարգի մը կողմնակիցները գիտեն, որ այլեւս դիւրին չէ իշխանութեան գլխուն զետեղել ժողովրդավարական ճամբով ընտրուած կառավարութիւն մը, որ իրենց ենթարկուի: Անոնք նաեւ տեղեակ են, որ զինուորական յեղաշրջում մը, այլեւս ընտրանք մը չէ այժմու մթնոլորտին, միջավայրին մէջ: Բայց անոնք տակաւին կը տիրեն արտակարգ ուժի. անոնց հակակշիռին, հսկողութեան տակն է պետութեան  ներքին մեքանիզմը, եւ անոնք տակաւին հնարաւորութիւն ունին խաբելու, յիմարի տեղ դնելու կառավարութիւնը:

Այս ծիրին մէջ քրտական հարցը ԱԲԿ-ի տկար կէտն է: Ասիկա` որովհետեւ կուսակցութիւնը առաւելագոյնս կ՛արժեւորէ «ճշգրիտ» գործողութիւնները, որոնք կը ստացուին հակաահաբեկչական դիւանակալութենէն: ԱԲԿ-ի համար անկարելի է պահել ահաբեկչութեան դէմ պայքարի իր ջանքերը` առանց վստահելու դիւանակալութեան:

Միւս կողմէ, Քրտական աշխատաւորական կուսակցութիւնը (ՔԱԿ) կառավարութեան հետ բանակցութեան ատեն, երբ Սիլոփիի մէջ թուրք զինուորներ սպաննեց, ԱԲԿ հեռացաւ հարցին համար քաղաքական լուծում հետապնդելու ընտրանքէն` փոխարէնը իր ջանքերը կեդրոնացնելով ահաբեկչութեան դէմ կռիւին վրայ:

Հետեւաբար, Սիլոփիի միջադէպով կառավարութիւնը աւելի քան երբեւէ ապաւինեցաւ դիւանակալութեան:

Վերջին քանի մը ամիսներուն ընթացքին հակաահաբեկչական յաջող գործողութիւններու շարք մը կառավարութիւնը շատ աւելի ինքնավստահ դարձուց: Ասո՛ր համար է, որ կառավարութիւնը ութէն երկուքի նուազեցուց գործողութեան մը որոշելու համար անհրաժեշտ չափանիշներու թիւը: Ասիկա արտօնեց աւելի ցած մակարդակի զինուորական իշխանութիւններուն` վճռական որոշումներ տալու գործողութենէ մը առաջ:

Այս կարգադրութեան, դասաւորումին հետեւանքը եղաւ Ուլուտերի մէջ «արկածով, սխալմամբ» սպանութիւնը 35 մաքսանենգներու, որոնք շփոթուեցան ՔԱԿ-ի մարտնչողներու հետ: Մենք չենք կրնար մէկ կողմ դնել, նսեմացնել այս միջադէպը` իբրեւ պարզ «սխալ»: Մենք գիտենք, որ կառավարութիւնը հետախուզական տեղեկութիւններ ստացած էր ՔԱԿ-ի անդամներու սահմանային հաւանական թափանցումի մասին: Այս տեղեկութիւնները Թուրքիոյ գաղտնի սպասարկութիւնը` ՄԻԹ-ը, հաստատեց: Մենք նաեւ գիտենք, որ մաքսանենգներուն ճամբան փակուած էր` պատճառ դառնալով, որ անոնք մէկ տեղ հաւաքուին: Եւ մենք իմացանք այն տեղեկութիւնը, որ հրամանատարութիւնը տուած էր օդային յարձակումներուն պատասխանատու զինուորական կեդրոնին, ինչպէս նաեւ` անոնցմէ եկած տեղեկութիւնները:

Այլ խօսքով, մենք կը տեսնենք իրարու հիւսուած եւ անհաւատալի սխալներու շղթայ մը: Ասիկա կ՛աւելցնէ արժանահաւատութիւնը այն պնդումին, թէ յարձակումը պատահական արկած չէր, այլ արդիւնք` կառավարութիւնը կռնակէն հարուածելու համար մշակուած դաւի մը: Այն իրողութիւնը, որ մաքսանենգները խորհրդարանական ընտրութեան մէջ ԱԲԿ-ի աջակցած գիւղի պահակներ էին, առաւել կը հաստատէ պնդումը:

Պատգամը այն է, որ ԱԲԿ-ն պիտի չյաջողի լուծել քրտական հարցը, եթէ չհամագործակցի պետութեան մէջ քեմալական խումբերուն հետ: Արդարեւ, ամէն անգամ, որ կառավարութիւնը կը յառաջանայ ժողովրդավարական քայլեր առնելու, ՔԱԿ յարձակումներ կը շղթայազերծէ: Ասիկա մետաղադրամին միւս երեսն է:

Թուրքիոյ ուրուային պետութիւնը դեռ հզօր է եւ ստիպուած է կառավարութեան` իրեն հետ քոալիսիոն կազմելու: Ո՛վ որ ալ ըլլայ Ուրուտերի ջարդին պատասխանատուն, պէտք է յայտնաբերուի եւ պատժուի: Բայց ասիկա պիտի չփոխէ հիմնական հաւասարութիւնը։ ԱԲԿ-ն պէտք է ինքզինք աւելի նուազ կախեալ ընէ ապահովական դիւանակալութենէն: Ասիկա կը պահանջէ ժողովրդավարական քայլեր առնել եւ քաղաքականութեանց առիթ տալ:

ԷԹԻԷՆ ՄԱՀՃՈՒՊԵԱՆ

«Թուտէյզ Զաման»

Share this Article
CATEGORIES