ԹՈՒՐՔԻԱ ԿԱՐԻՔԸ ԿԸ ԶԳԱՅ ԼՈՒԾԵԼՈՒ ՔՐՏԱԿԱՆ ՀԱՐՑԸ, ՈՐՊԷՍԶԻ ԹԱՓ ՏԱՅ ՇՐՋԱՆԱՅԻՆ ՂԵԿԱՎԱՐԻ ԻՐ ՆԿՐՏՈՒՄՆԵՐՈՒՆ

Քառորդ դարէ ի վեր քրտական ապստամբութիւնը պարտութեան մատնելը եղած է թրքական պետութեան քաղաքականութեան գլխաւոր նպատակներէն մէկը: Ներկայիս այդ մէկը հարցման նշանի տակ է, մինչ կառավարութիւնը հաշուի կ՛առնէ այդ կռուին ծախսերն ու Թուրքիոյ` շրջանի ղեկավարի դերին տիրանալու ձգտումները արգելակող հանգամանքը:

33-ամեայ քրտական զինեալ կազմակերպութեան` ՔԱԿ-ի դէմ պայքարը խլած է աւելի քան տասնեակ հազարաւոր կեանքեր եւ հարիւրաւոր միլիառներով տոլարներ:

Թուրքիա շատ աւելի հզօր զէնք ունի, մանաւանդ որ վերջերս Միացեալ Նահանգները առանց օդաչուի յաւելեալ օդանաւեր տրամադրեցին` ապստամբներուն դէմ կռուելու, բայց եւ այնպէս վերջնական յաղթանակի մը հեռանկարը չի տեսնուիր:

Թրքական կառավարութիւնը ապստամբներուն հետ երկխօսութեան դուռը բաց ձգեց, սակայն հաւաստեց, որ պիտի շարունակէ իր ռազմական գործողութիւնները, մինչեւ որ անոնք իրենց զէնքերը վար դնեն:

«Մենք յստակօրէն կ՛ըսենք` պիտի պայքարինք ահաբեկչութեան դէմ մինչեւ վերջ, բայց պիտի բանակցինք անոնց հետ, որոնք կը նախընտրեն քաղաքականութիւնը», ըսաւ վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան: Ան աւելցուց նաեւ, որ` «Անոնք, որոնք կը նախընտրեն քաղաքականութիւնը, կրնան մեզի հետ խօսիլ, միւսները` ո՛չ»:

Վերլուծողներ ըսին, թէ այդ «Ժանիքային» պատգամը ուղղուած էր ճնշում բանեցնելու համար քիւրտերուն վրայ, մինչ նոյն ատեն քաջալերելով անոնց հարցը լուծելու քաղաքական միջոցներով:

Աւելի քան մէկ ամիս առաջ Էրտողան, առաջին անգամ ըլլալով ներողութիւն խնդրեց, բիւրաւոր քիւրտերու սպանդին համար, որ տեղի ունեցաւ 1936-1939 տարիներուն, ռմբահարման եւ օդանաւային յարձակումի որպէս հետեւանք, պատրուակելով քրտական ապստամբութիւնը հարաւարեւելեան Տերսիմ շրջանին մէջ:

Ներում խնդրելը աւելի քաղաքական մարտավարութիւն էր` արատաւորելու հակառակորդ կուսակցութեան համբաւը, որ իշխանութեան տիրած էր այդ օրերուն, քան` ներկայ քաղաքականութեան փոփոխութիւն: Բայց եւ այնպէս, որոշ չափով նրբութիւններ արձանագրեց քիւրտերուն հանդէպ:

Միացեալ Նահանգներու դաշնակից Թուրքիան,  որ ՕԹԱՆ-ի մեծագոյն իսլամ անդամն է, կը վայելէ աստիճանաբար աւելցող ժողովրդականութիւն, մինչ արաբական աշխարհը յեղափոխութիւններով ձեւափոխութեան մէջ է: Տեղին է նշել, որ Թուրքիոյ նկրտումները` անդամակցելու Եւրոպական միութեան, համեմատաբար լճացած են:

Թուրքիոյ իսլամական կառավարութիւնը, որ 2002-ին իշխանութեան հասնելէ ի վեր երկրին տնտեսական կայունութիւն եւ բարգաւաճում շնորհած է, եւ կը հաւատայ որ թուրք-քրտական հարցին լուծումը հնարաւորութիւն պիտի ընձեռէ երկրին ներուժն  ու միջոցները օգտագործելու տնտեսական աճի եւ զարգացման: Հետեւաբար Թուրքիա պիտի դառնայ աւելի հզօր դերակատար մը Միջին Արեւելքի մէջ:

«Եթէ Տէրը կամենայ, Թուրքիա պիտի սաւառնի, երբ լուծենք ահաբեկչութեան ու դաւաճաններու հարցը, որոնք արգելք կը հանդիսանային Թուրքիոյ յառաջընթացին», կ՛ըսէ փոխվարչապետ Պիւլենթ Արընչ:

Թրքական կառավարութիւնը վերջերս խոստովանեցաւ, որ գաղտնի բանակցութիւններ ունեցած է ՔԱԿ-ի ըմբոստներուն հետ, բայց եւ այնպէս յստակ չէր, որ կողմերը կը բանակցէին անցեալ ամրան պատահած  խիստ կռիւներուն ընթացքին. կռիւներ, որոնց զոհ գացին տասնեակներով քիւրտեր եւ թուրք զինուորներ:

Անցեալ ամիս Էրտողան յայտարարեց, որ ինք զօրավիգ կը կանգնի ՔԱԿ-ի զօրակցելու յանցանքով հարիւրաւոր կասկածելիներու ձերբակալման, որոնցմէ աւելի քան 40-ը քիւրտ փաստաբաններ էին: Փաստաբանները ամբաստանուած էին այն յանցանքով, որ քրտական ապստամբութեան ղեկավար Ապտիւլլա Օճալանի հրահանգներուն  կ՛ենթարկուին եւ իրենց դատերը կը պաշտպանեն տարբեր իշխանութեան կառոյցի համաձայն:

Քիւրտ խորհրդարանականներ ըսին, թէ թրքական կառավարութիւնը ահաբեկման արշաւ մը շղթայազերծած է:

ՔԱԿ-ը հիմնուած է 27 նոյեմբեր 1978-ին, սակայն 1984-ին էր, որ սկսաւ Թուրքիոյ հարաւ-արեւելքը գտնուող քրտական շրջանին համար ինքնավարութեան պայքար մղել:

Թրքական կառավարութիւնը վերջերս քրտական փոքրամասնութեան պարգեւած է յաւելեալ մշակութային իրաւունքներ, ինչպէս` նախապէս արգիլուած քրտերէնով հաղորդումները պետական պատկերասփիւռի կայանէն: Թէեւ այս քայլին նպատակը հաշտութիւնն էր, բայց անիկա անբաւարար ըլլալուն համար ձախողեցաւ:

Ապստամբները եւ քրտական քաղաքական շարժումները կը շեշտեն ինքնավարութեան եւ դպրոցներու մէջ քրտական դաստիարակութեան իրաւունքին վրայ: Թուրքիա կը վախնայ, որ ասիկա կրնայ երկիրը բաժնել ցեղային խմբաւորումներու:

Հակամարտութիւնը պատճառ եղած է, որ Թուրքիա առանց օդաչուի թռչող սարքեր գնէ Իսրայէլէն եւ Միացեալ Նահանգներէն եւ բարելաւէ իր զրահամեքենաներու պաշտպանողականութիւնը, որպէսզի կարենան դիմանալ ապստամբներուն անձնասպանական եւ ինքնաշարժային պայթումներուն, ինչպէս նաեւ` ճամբաներու եզերքներուն զետեղուած ականներուն:

Միացեալ Նահանգները, որոնք բաւականէ ի վեր իրենց առանց օդաչուի թռչող սարքերու հսկողութեան տեղեկութիւնները կը բաժնեկցին Թուրքիոյ հետ, որպէսզի այս վերջինը կռուի ապստամբներուն դէմ, նախքան Իրաքէն քաշուիլը Թուրքիոյ մէջ տեղակայած է չորս նման սարքեր: Այդ սարքերը սկսան իրենց ռազմական փորձերը Հարաւային Ինճիրլիք օդային ռազմակայանին մէջ: Թուրքիա յայտարարեց, որ անոնց թռիչքի ուղին Թուրքիոյ բանակը պիտի որոշէ:

Այդ սարքերը Թուրքիոյ բանակին հնարաւորութիւն տուին հարուածելու ՔԱԿ-ի զինեալները, որոնք յաճախ կը կորսուին լեռներուն մէջ կամ կը վերադառնան իրենց կեդրոնները` Իրաքի սահմանէն ներս:

Հենրի Ճ. Պարքի, Թուրքիոյ մասնագէտ` Ամերիկայի Լոհայ համալսարանին մէջ, ըսաւ, թէ Էրտողանի քաղաքական եւ մարտական ռազմավարութեան նպատակը ճնշում բանեցնել էր ՔԱԿ-ի եւ քիւրտերու զօրավիգ կանգնող Խաղաղութեան եւ ժողովրդավարութիւն կուսակցութիւն վրայ, որպէսզի անոնք վերադառնան պաշտօնական բանակցութիւններու:

Պարքի ե-նամակով աւելցուց, որ «ՔԱԿ-ը իր կարգին մկանները ցոյց կու տար` ապացուցելով, թէ ինք կրնայ ցաւցնել կառավարութիւնը»: «Թուրքիոյ կառավարութիւնը շատ յառաջ գացած է` գաղտնի բանակցութիւններ ունենալով ՔԱԿ-ի հետ եւ ալ չի կրնար ետդարձ  կատարել», ըսաւ ան:

Սակայն Պարքի զգուշացուց, որ կառավարութեան ներկայ ռազմավարութիւնը դիւրազգաց է եւ կրնայ շատ դիւրին շեղիլ ու ձախողիլ:

«Սխալ հաշիւ մը կրնայ ականահարել ամէն ինչ, որովհետեւ կը գործածես բռնութիւնն ու բանակցութիւնները միաժամանակ», ըսաւ Պարքի:

«ԷՍՈՇԻԷՅԹԸՏ ՓՐԵՍ»

Share this Article
CATEGORIES