ՄԱՐԱՇԻ ԱՂԷՏԻ 92-ԱՄԵԱԿ. ՄԱՐԱՇԻ ՍԱՆՃԱՔ – ՏՕՆԵՐ

ՎԱՐԴԻ ՔԷՇԻՇԵԱՆ

Մարաշի հայը աւանդապահ է, բարեպաշտ եւ կրօնասէր, անոր կեանքի ու առօրեայի անբաժան մասը կը կազմեն եկեղեցական տօներն ու ծիսական հանդիսութիւնները: Հարուստ եւ գունագեղ է մարաշահայոց տօնականին: Բոլոր տօներն ու տօնախմբութիւնները, որպէս կանոն, կ՛ուղեկցուին եկեղեցական եւ ժողովրդական արարողակարգով: Այս երկուքը, թէեւ իրարմէ անջատ, սակայն մէկը միւսէն բխող, մէկը միւսը ամբողջացնող զարմանալի ներդաշնակութիւն մը կը կազմեն Մարաշի հայկական տօներու եւ ծիսականիի մէջ:

Անյիշելի ժամանակներէն հայ ժողովուրդը ունեցած է իր ուրոյն տօնացոյցը: Ուսումնասիրողներ հայոց տօնացոյցին մէջ կը բացայայտեն վաղնջական շերտեր, որոնք կ՛առնչուին արեւի, կրակի, ջուրի պաշտամունքին, մասնաւորաբար` հեթանոսական աստուածութիւններուն նուիրուած ծիսական հանդիսութիւններուն: Քրիստոնէութիւնը ընդունելէ ետք, աշխարհի շատ ժողովուրդներու նման, հայոց ժողովրդական տօնացոյցը եւս, հոգեւոր վերաիմաստաւորման ենթարկուելով, ձեւաւորուեցաւ քրիստոնէական աշխարհընկալման եւ եկեղեցական ըմբռնումներու ներքոյ, միաժամանակ պահպանելով ժողովուրդի մէջ արմատացած տօնական ծիսակարգի այլազան տարրեր:

Բնականաբար, կեանքի պայմաններէն թելադրուած մարաշահայ տօնականին նոյնպէս փոփոխութիւններու ենթարկուած է, ժամանակի ընթացքին շատ բան մոռցուած կամ դուրս մղուած է յատկապէս ժողովրդական ծէսերէն: Մարաշի հայոց մէջ ընդհանրացած տօներուն պարզ բաղդատականը ի յայտ կը բերէ սերտ նմանութիւններ հայկական ամենատարբեր շրջանակներու մէջ նուիրագործուած տօներուն ու ծիսականիին հետ: Աւելի՛ն. տարբեր հեղինակներու համաբնոյթ նկարագրութիւնները(1) հիմք կու տան հաստատելու, որ մարաշցի հայեր ո՛չ միայն պահպանած ու շարունակած են աւանդական տօներն ու ծէսերը, այլեւ մեծ մասամբ պահած են անոնց ծիսական նշանակութիւնն ու գաղափարական իմաստը: Ասոր մէջ մեծ դեր ունեցած են անշուշտ մարաշցի հայերու պահպանողականութիւնն ու նախնիներու սովորութիւնները պահելու նախանձախնդրութիւնը:

Հայկական ու հայաբնակ բոլոր շրջաններուն նման, Մարաշի մէջ եւս բոլոր տօները կ՛ուղեկցուին ծիսական աւանդոյթներով, ինչպէս` Կաղանդի գիշերը «Աւետիս» երգող խումբերու շրջայցերը եւ նուէրներ պահանջելը, Տեառնընդառաջի օրը կրակ վառելը, Համբարձումին վիճակ հանելը, Զատիկին հաւկիթ ներկելը, Վարդավառին ջուր սրսկելը, եւ այլն: Ժողովրդական գրեթէ բոլոր հանդիսութիւնները, ներառեալ` տօնական օրերուն փոխադարձ այցելութիւնները, ուխտագնացութիւնները, մատաղի սովորոյթը, գերեզմանատուն երթալը, սերտ առնչութիւններ ունին հայկական տօնացոյցին մէջ հաստատուած տօներուն եւ անոնց ծիսակարգին հետ:

Տօնական օրերուն եկեղեցական եւ աւանդական ծէսերուն հետ նոյնքան կարեւոր են այդ օրերուն եփուած ճաշերը, ինչպէս շատ մը վայրերու մէջ, Մարաշի մէջ եւս գրեթէ բոլոր տօները ունին իրենց յատուկ ճաշատեսակները, Ամանորի գիշերը` ըռպէվ շովրոն (ռուպով ապուր), խթումին` փիլաւի տեսակները, Ս. Սարգիսի օրը` փէխանդը (փոխինդ) եւ ալլա հոցը (անլի հաց), Բարեկենդանին` հերիսոն (հարիսա), Միջինքին` պահքի քուֆտոները, Աղուհացի Շաբաթը` հատակ շովրոն (հատիկ ապուր), Զատիկին` կարմիր հաւկիթը, եւ այլն: Տօնական եւ պահքի օրերու յատուկ ճաշերը, ծիսակարգի բաղադրիչները ըլլալով, ամենամօտ ընդհանրութիւններ ունին հայ ազգագրական տարբեր շրջաններու մէջ տօնական օրերուն պատրաստուող ուտեստներուն հետ:

Մարաշցի հայոց տօնականիին առաւել ուշագրաւ բաժինը տօներուն նուիրուած բանահիւսական նիւթերն են: Ժողովրդական տօնախմբութիւնները կ՛ուղեկցուին տօներուն նուիրուած յատուկ երգերով, երգային մրցոյթներով, նուագածութիւններով, զուարճախօսութիւններով, որոնք տօնական հանդիսակարգին մաս կազմելով` լաւագոյնս կ՛արտացոլեն ժողովրդական ստեղծագործութեան կենսունակ ջիղը մարաշահայոց մէջ: Շրջանառուած են բազմաթիւ քառեակներ, որոնք այնքան պատկերաւոր կերպով կը ցոլացնեն մարաշցի հայուն սրտին բաղձանքներն ու հոգեկան կարօտները: Այս երգ-քառեակները, թէեւ թրքերէն, սակայն կը հնչեն հայ ժողովրդական տաղերու խորքով ու շունչով, բոլորին ալ շարայարողները Մարաշի հայ ժողովրդական աշուղները եղած են: Ժամանակակիցներու վկայութեամբ, բոլոր երգերը բերնուց կը սորվէին եւ կ՛երգուէին ժողովուրդին կողմէ:

Մարաշ, 1874, Տէր Պօղոսեան ընտանիքը: Ա. շարք, գետին նստած երեխաներ. ձախէն երկրորդը` Լեւոն Տէր Պօղոսեան (իփլիքճի): Բ. շարք, նստած կիներ. ձախէն երրորդը` Լուսիա Տէր Պօղոսեան (Շամլեան), որ փոքրիկ Լեւոնին մայրն է: Ձախէն չորրորդը` Լուսիային մայրը, զոր կ՛անուանէին «քեռմեր»: Ան Մարաշի մէջ ժողովրդային բժիշկի համբաւ ունէր: Գ. շարք, ոտքի կանգնածներ. ձախէն երկրորդը` Արթին Տէր Պողօսեան` փոքրիկ Լեւոնի հայրը (Աղբիւր` Մարալ Տէր Պօղոսեանի անձնական հաւաքածոյ):

Տօնական հանդիսութիւններէն ու տօնախմբութիւններէն անբաժան են մարաշցի հռչակաւոր աշուղներն ու նուագածուները, որոնք մեծ խանդավառութիւն կը ստեղծեն տօներու եւ խրախճանքներու ատեն: Բնատուր ձիրքերով օժտուած քաղցրաձայն երգիչներ, նուագածուներ, զուարճախօսներ եւ աշուղական տաղեր արտասանողներ կը շրջին տեղէ տեղ եւ կը ճոխացնեն ժողովրդային տօնախմբութիւնները:

Բնականաբար կրօնասէր ու եկեղեցասէր մարաշցին աւելի կարեւորութիւն կ՛ընծայէ տօնին կրօնական նշանակութեան եւ եկեղեցական ծիսակարգին, սակայն ինչպէս միշտ եւ ամէն տեղ, կրօնական տօնը կը շարունակուի ժողովրդական աւանդութիւններով ու սովորութիւններով:

Ժամանակակից հեղինակներ կը մատնանշեն Մարաշի մէջ կիրակի կամ տօն օրերուն եկեղեցական արարողութեանց ժողովուրդի խուռներամ ներկայութիւնը, նաեւ` մարաշցիներու խոր յարգանքն ու ակնածանքը եկեղեցական կանոնացուած տօներուն եւ ծիսական արարողութիւններուն հանդէպ: «Ծնունդի եւ Զատիկի պէս տօներուն,- կը գրէ Գր. Գալուստեան,- դպրոցները գոց կ՛ըլլային եւ ժողովուրդը, մեծ ու պզտիկ, այրեր, կիներ, հարուստ, աղքատ` կը լեցուէին եկեղեցիները»(2):

Մարաշցիներուն յատուկ է նաեւ խիստ պահեցողութիւնը: Ինչպէս կը վկայեն Մարաշի պատմութիւնը արձանագրող հեղինակները, եկեղեցական տօնացոյցով հաստատուած պահքի օրերուն ժողովուրդին մեծ մասը պահք կը պահէ: Նախատօնակներուն կենդանական ծագում ունեցող մթերքներու` միս, իւղ, հաւկիթ եւ կաթնամթերք չգործածելը, երբեմն մէկ, երբեմն երկու-երեք օր ծոմ եւ պահք պահելը, մանաւանդ Զատկին նախորդող քառասնօրեայ պահքը, ինքնին կը վկայէ մարաշցի հայուն կապուածութիւնը եկեղեցական կանոններուն ընդհանրապէս եւ տօնին իմաստին` մասնաւորապէս: Յատուկ օրերու առթիւ նաեւ ծոմ կը պահեն: Ծոմապահութիւնը միաժում կամ անսուաղ կ՛ըլլայ: Կանանց մէջ ընդհանրացած է անսուաղ ծոմը, երբ միայն ջուր կը խմեն, տղամարդոց եւ երիտասարդներուն մեծ մասը` շուկայի եւ գործի մարդիկ, սովորաբար միաժում ծոմ կը պահեն` օրը մէկ անգամ ուտելով:

Նոյն պահպանողականութեամբ, ազնիւ հաւատքով ու նուիրումով մարաշցի կինը կը վերաբերի տօնին նախորդ օրը` շաբաթ երեկոյեան կամ շաբթուան մէջ յատուկ օրերու որոշեալ գործերու նկատմամբ արգելքներուն, յատկապէս լուացք չընելու, մանելու, գործելու սահմանափակումներուն:

Բնորոշ է, որ Մարաշի մէջ եւս տօներու եւ արարողութիւններու շրջանակին մէջ առաւել մեծ դեր վերապահուած է կիներուն, եւ այդ զարմանալի չէ, եթէ նկատի առնենք այն հանգամանքը, որ կինն է օճախը պահպանողն ու ընդհանրապէս տօներու եւ աւանդութիւններու պահպանման եւ փոխանցման ամէնէն կարեւոր օղակը:

Մարաշի պատմագիրներուն հաւաստմամբ, 19-րդ դարու վերջին երիտասարդութիւնը մեծ մասամբ զերծ է հին սովորամոլութիւններէն, միաժամանակ անոր ուսեալ յառաջադէմ տարրը տօներուն մէջ կը տեսնէ ժողովուրդի ազգային ինքնագիտակցութիւնը պահպանելու կարեւոր դերը (3):

Բոլոր փաստերը կը վկայեն, որ Մարաշի հայուն տօները անցեալին առաւել ճոխ եւ գունագեղ բնոյթ ունեցած են, անպակաս եղած են ժողովրդային տօնախմբութիւնները, տօներու հետ առնչուած ծիսական արարողութիւնները, ուխտագնացութիւնները, որոնք կ՛ուղեկցուէին խանդավառ երգերով, խաղերով ու զուարճանքով: Աւելի ուշ` 1895-ին հակահայ կոտորածներէն ետք, անապահովութեան ու քաղաքական սեղմումներու բերմամբ, զգալիօրէն խամրած են տօները, լռած են ժողովրդային ուրախութեան ելոյթները, սահմանափակուելով եկեղեցական արարողութիւններու եւ ընտանեկան հաւաքոյթներու պարունակին մէջ:

Այդուհանդերձ, Մարաշի հայոց տօնականին կը յամենայ դարերու խորերէն եկող եկեղեցական խորհուրդներով եւ ժողովրդական գեղեցիկ աւանդութիւններով: Այժմ ըստ տարբեր հեղինակներու նկարագրութիւններուն, փորձենք ներկայացնել եւ համապատասխան բացատրութիւններ տալ Մարաշի հայոց եկեղեցական եւ աւանդական տօնացոյցին մաս կազմող տօներուն եւ ծէսերուն:

ԿԱՂԸՆՏԷՍ (ԿԱՂԱՆԴ)

Հայկական գրեթէ բոլոր շրջանակներու նման, Մարաշի հայը Նոր տարուան սկիզբը` տարեմուտը կը տօնէ յունուար 1-ին, ուր այս տօնը ժողովուրդին կողմէ գործածուող գաւառաբարբառով անուանուած է Կաղընտէս(4), որ Կաղանդ (Նոր տարի, Ամանոր) բառի բարբառային աղաւաղուած ձեւն է:

Ինչպէս ամէնուր, Մարաշի մէջ նոյնպէս Նոր տարուան արարողութիւնները կեդրոնացած են եկեղեցական ծիսակարգի շուրջ, սակայն տօնին հետ սերտաճած են ժողովրդական սովորոյթներ, որոնք որոշ ընդհանրութիւններ ունին հայկական շատ մը շրջանակներու մէջ Նոր տարուան ծիսակատարութիւններուն հետ(5):

Կաղընտէսի տօնակատարութիւնը կը սկսի նախորդ օրուընէ` դեկտեմբեր 31-ի ընթրիքի սեղանին շուրջ: Մարաշցի տանտիկինը օրեր առաջ կը սկսի տօնական սեղանի նախապատրաստութիւններուն: Եկեղեցական կանոնացուած սովորութեամբ Ծնունդի նախորդող շաբաթը պահք է եւ Նոր տարուան տօնն ալ այդ շաբթուան մէջ իյնալով` մարաշցի հայեր խստօրէն կը հետեւին պահքի յատուկ կերակուրներ գործածելու կանոնին, եւ նոյնիսկ Նոր տարուան տօնին մսեղէն եւ կենդանական ծագում ունեցող մթերքներ չեն ուտեր: Այդ շաբաթ խստօրէն արգիլուած է նաեւ իրիկնամուտին եւ գիշերը որեւէ գործ աշխատիլ, այլապէս` «Քրիստոսը կը նեղուի»:

Նոր տարուան սեղանի զարդն է ըռպէվ շորվոն (անուշապուր)` ծեծածով, սիսեռով եւ ռուպով պատրաստուած ապուրը: Մարաշցի տանտիկինը կը պատրաստէ ձէթով եւ չոր բանջարեղէններով ճաշեր ու աղանդերներ: Այս բոլորին կողքին յատուկ տեղ ունին մառանի մէջ պահ դրուած չոր եւ թարմ միրգերն ու զանազան քաղցրաւենիները` շարոց, բանդակ, պաստեղ, գըրմա, սամսա եւ այլն:

Մարաշի մէջ այս տօնին բնորոշ համահայկական սովորութիւններէն կարելի է համարել Նոր տարուան գիշերը 10-12 տարեկան տղոց շրջայցերը եւ տօնը շնորհաւորելու աւանդոյթը: Ընտանիքին անդամները հազիւ ընթրիքի սեղանին շուրջ բոլորած` կը սկսին «Կաղընտէս» պտտող տղոց այցելութիւնները: Պատանի տղաք իրենց տան մեծերէն «կաղընտուելէն», այսինքն իրենց Կաղանդի նուէրները ստանալէն ետք, տանիք կ՛ելլեն եւ ուրախ եւ զուարթ ձայներ կ՛արձակեն` կանչելով. «Կաղընտէ՜ս, պապուդ քէսէն եէս»(6):

Այսպէս տանիքէ տանիք ցատկելով եւ տուներու բուխերիկներէն պզտիկ տոպրակ մը կամ քսակ մը պարանով վար իջեցնելով` Նոր տարուան գալուստը կ՛աւետեն «Աւետիս»-ներ երգելով.

Աւետիս, կաղընտոս,
Հանի պիզէ ինճիր ղօզ:

Աւետի՜ս, Կաղանդ է,
Ո՞ւր է մեզի ընկոյզ ու թուզ:

Կաղանդը` հայ որբին կողմէ գծուած: Սոյն պատկերին հեղինակը` Յ. Ղազարեան, հայ պատանի որբ մըն է, որ գտնուած է Ժիպէյլի (Լիբանան) ամերիկեան որբանոցին մէջ: Նկարը առնուած է նոյն որբանոցին որբերուն կողմէ պատրաստուող «Տուն» աշակերտական ամսագիրէն (յունուար 1923, թիւ 5, Ժիպէյլ, ամերիկեան որբանոց):

Թուզ եւ ընկոյզ
Սալը սալը սարխըտըմ,
Սանտըղըն տիպինը պէրքիթտիմ,
Վէրէնըն պիր օղլու օլսուն,
Վէրմյանըն պիր ղըզը օլսուն:

Օրօր շորորցած իջեցուցի,
Գանձարկղին տակը ամրացուցի,
Տուողին տղայ մը թող ծնի,
Չտուողին աղջիկ մը թող ծնի(7):

Տանտիկինը չոր միրգեր, ընկոյզ, չամիչ եւ զանազան ուտելիքներ կը լեցնէ ու կ՛ըսէ` «քաշէ՛»: Տոպրակը կը սկսի վեր բարձրանալ` մեծ ուրախութիւն պարգեւելով թէ՛ տան անդամներուն, թէ՛ «Կաղընտէս» պտտող տղոց: Այսպէս, թաղին բոլոր բուխերիկները այցելելէ ետք, նուէրներով բեռնաւոր, կէս գիշերէն ետք տուն կը դառնան:

Կաղընտէսին երիտասարդ տղոց գիշերային շրջայցերը, տանիքներէն տոպրակ իջեցնելու եւ նուէրներ պահանջելու աւանդոյթը շատ հին ժամանակներէն կու գայ եւ շատ սերտ նմանութիւններ ունի հայկական կարգ մը շրջանակներու մէջ այս տօնի սովորութիւններուն, որ Մարաշի հայոց մէջ պահպանուած է գրեթէ անաղարտ կերպով:

Կաղընտէսին այցելութիւններ չեն ըլլար, միակ բացառութիւնը ծխատէր քահանայի տնօրհնէքի այցելութիւնն է: Նաեւ ընդունուած կարգի համաձայն, միայն կիները քահանայի տուն կ՛այցելեն, այդ պատճառով ալ Նիւր տարուան կամ Իշնէվիւր տարին (Շնորհաւոր տարի) առաւելաբար կիներու յատուկ տօն մը կը նկատուի(8):

Կանայք առտուն կանուխ եկեղեցի կ՛երթան: Եկեղեցիէն ետք Նոր տարուան բարիքները` բրինձ, ձաւար, սիսեռ, ոսպ, լուբիա, զանազան ընդեղէններ եւ քաղցուներ նախապէս տէրպապուն տունը կը ղրկեն: Կէսօրէ առաջ իրենց տօնական զգեստները հագած` կը դիմեն տէրպապուն տունը: Տունէն ներս մտնելով` իւրաքանչիւր կին ներկայ կիներուն եւ երէցկինին դիմելով` կ՛ըսէ. «Իշնէվիւր տարան վիրէնիդ» (Շնորհաւոր տարին վրանիդ), իսկ երէցկինը կը պատասխանէ` «Իվրի քիզ, իվրի սիրակնիրիդ» (Ի վերայ քո, ի վերայ սիրականներուդ), այսպէս կը շնորհաւորեն Նոր տարին, կը հիւրասիրուին պահքի յատուկ ուտելիքներով, ապա տուն կը դառնան:

——————————————————–

(1) Մարաշի հայոց մէջ նշանաւոր տօներու եւ մանաւանդ սովորութեանց մասին անգնահատելի է ուսուցիչ Յակոբոս Վարժապետեանի կատարած գրառում-նկարագրութիւնները, որոնք այսօր վաւերական սկզբնաղբիւրի նշանակութիւն ունին: Յօդուածաշարը տպուած է «Բիւրակն» հանդէսի 1897 եւ 1898 թիւերուն մէջ, որ գրեթէ նոյնութեամբ տեղ գտած է Գր. Գալուստեանի Մարաշի պատմութեան հատորին մէջ:
(2) Գրիգոր Գալուստեան, Մարաշ կամ Գերմանիկ եւ Հերոս Զէյթուն, Բ. հրատ., Նիւ Եորք, 1988, էջ 333:
(3) Նոյն, էջ 345:
(4) Նոյն, էջ 333:
(5) Տես` Հրանուշ Խառատեան-Առաքելեան, Հայ ժողովրդական տօները, Երեւան, «Հայաստան», 2000, էջ 18-27:
(6) Նոյն:
(7) Մարաշի մէջ երգուող «Աւետիս» երգերու այս պատառիկները գրի առած ենք մարաշցի տիկին Ռօզին Քէշիշեանի հաղորդմամբ, Հալէպի մէջ, 1999 թուականին:
(8) Նոյն:

Share this Article
CATEGORIES